II CSK 3/11

Sygn. akt II CSK 3/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Wiesławy K

przeciwko "K. HOTEL" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 lipca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powódki kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 lipca 2010 roku, Sąd Apelacyjny oddalił

apelację strony pozwanej „K. HOTEL” spółki z o.o. (dalej jako pozwana Spółka) od

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 25 lutego 2010 roku, w którym Sąd ten,

uwzględniając skargę pauliańską powódki Wiesławy K., uznał za bezskuteczną

wobec powódki umowę przeniesienia własności bliżej opisanych w wyroku

nieruchomości celem zwolnienia z długu, zawartą w dniu 8 lipca 2005 r. w formie

aktu notarialnego /.../ między Gabrielem K., zobowiązanym do zapłaty na rzecz

powódki kwoty 63.339 euro z odsetkami oraz kwoty 4.118,16 euro z odsetkami na

podstawie prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Hamburgu z dnia 8 grudnia

2005 roku, zaopatrzonego w zaświadczenie europejskiego tytułu egzekucyjnego i

pozwaną „K. HOTEL” spółką z o.o.

Sąd II instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu I instancji, z których

wynika, że powódka pozostawała z Gabrielem K. w związku małżeńskim,

zakończonym w 1997 roku rozwodem i podziałem majątku wspólnego, w wyniku

którego Gabriel K. stał się dłużnikiem powódki na podstawie wyroku Sądu

Okręgowego w Hamburgu z dnia 8 grudnia 2005 roku, zaopatrzonego w

zaświadczenie europejskiego tytułu egzekucyjnego z dnia 12 marca 2007 roku,

zasądzającego od Gabriela K. na rzecz powódki kwotę 63.339 euro z odsetkami 4

% od dnia 3 maja 1999 roku oraz kwoty 4.118,16 euro z odsetkami 4 % od dnia 10

lipca 2005 roku.

W sprawach sądowych, które toczyły się między małżonkami K. od 1999

roku, reprezentował dłużnika niemiecki adwokat Holger Z., pozostający z nim w

przyjaźni, utrzymujący bliskie kontakty osobiste i prowadzący od lat wspólne

interesy.

Gabriel K. i adwokat Holger Z. byli od 1994 roku wspólnikami w udziałach,

odpowiednio 51% i 49% , spółki z o.o. „K. HOTEL”, zajmującej się prowadzeniem

pensjonatu oraz stadniny koni.

W dniu 25 maja 2005 r. odbyło się Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników

tej Spółki, które podjęło uchwałę w sprawie wyrażenia zgody na nabycie od

3

Gabriela K. nieruchomości i ustanowiło pełnomocnika do reprezentowania Spółki w

osobie Tomasza C.

W dniu 7 czerwca 2005 roku Gabriel K. zawarł z pozwaną Spółką umowę

przejęcia długu, na mocy której „K. HOTEL” spółka z o.o. przejęła dług Gabriela K.

w kwocie 150.000 euro wobec Heidi K. z tytułu umowy pożyczki z dnia 8.10.2004

roku, za zgodą wierzycielki złożoną dłużnikowi w pisemnym oświadczeniu z dnia

7.06.2005 roku.

W paragrafie 4 umowy dłużnik zobowiązał się do przeniesienia na rzecz

Spółki jako przejemcy długu, prawa własności opisanych w umowie nieruchomości,

objętych księgami wieczystymi o nr nr 16623, 23255, 38877 oraz udział w

nieruchomości objętej nr 16599.

W dniu 8 lipca 2005 roku Gabriel K. zawarł z pozwaną Spółką umowę

przeniesienia własności nieruchomości celem zwolnienia z długu, na mocy której

przeniósł na rzecz Spółki prawo własności nieruchomości zabudowanej, położonej

w K., oznaczonej jako działki nr 71/2,71/3 i 71/14 o powierzchni 0,26 ha (Kw nr /…/

, w której wpisano hipotekę zwykłą w kwocie 150.000 euro na rzecz Heidi K.),

udział ½ części we współwłasności nieruchomości niezabudowanej, położonej w K.,

oznaczonej jako działki nr 26/1, 29 i 30 o powierzchni 9,01 ha (Kw nr /…/), prawo

własności nieruchomości niezabudowanej, położonej w K., oznaczonej jako działki

nr 47, 53/5 i 49/1 o powierzchni 4,72 ha (Kw nr /…/) oraz prawo własności

nieruchomości niezabudowanej, położonej w K., oznaczonej jako działka nr 33/4 o

powierzchni 0,2898 ha (Kw nr /…/).

Strony określiły wartość nieruchomości na kwotę 578.970 zł (aneks do

umowy z dnia 15 listopada 2006 roku).

W dniu 23 listopada 2005 roku SR wykreślił Gabriela K. jako wspólnika

pozwanej Spółki wobec przeniesienia przez niego udziałów na rzecz Holgera Z. W

2005 roku dłużnik złożył w Niemczech, na żądanie komornika, spis majątku, nie

wykazując żadnego wartościowego składnika, z którego Wiesława K. mogłaby

zaspokoić swoje roszczenia.

Postanowieniem z dnia 1 lipca 2008 roku, Sąd Rejonowy w Hamburgu,

wszczął postępowanie upadłościowe wobec Gabriela K., syndykiem masy

4

upadłości został ustanowiony adwokat Ingmar J. Także i w tym postępowaniu

dłużnika reprezentował adwokat Holger Z.

Egzekucja wskazanej na wstępie wierzytelności Wiesławy K. wobec jej

byłego męża, okazała się bezskuteczna zarówno w Polsce, jak i w Niemczech.

Wartość nieruchomości na dzień zawarcia kwestionowanej umowy

przeniesienia własności nieruchomości wynosiła 710.600 zł, zaś na dzień jej

zaskarżenia przez powódkę kwotę 894.600 zł.

W powyższym stanie faktycznym Sąd II instancji uznał, że powódka

wykazała wszystkie przesłanki pozwalające na uwzględnienie skargi pauliańskiej.

Udowodniła istnienie wymagalnej, stwierdzonej tytułem wykonawczym,

wierzytelności przysługującej jej wobec Gabriela K. oraz fakt przedsięwzięcia przez

niego, ze świadomością pokrzywdzenia wierzycielki, czynności prawnej, w wyniku

której doszło do zmniejszenia majątku dłużnika oraz zwiększenia stopnia jego

niewypłacalności, co uniemożliwiło zaspokojenie powódki.

Zdaniem Sądu II instancji, pozwana Spółka miała świadomość, że dłużnik,

wyzbywając się opisanych wyżej nieruchomości, działa ze świadomością

pokrzywdzenia wierzycielki Wiesławy K., skoro w dacie zawarcia kwestionowanej

umowy, jej wspólnikami byli sam dłużnik Gabriel K. i jego długoletni przyjaciel oraz

partner w interesach i pełnomocnik adwokat Holger Z.

Sąd II instancji w nawiązaniu do zarzutów apelacji wniesionej przez pozwaną

Spółkę od wskazanego wyżej wyroku Sądu Okręgowego, ocenił, że umowa

przejęcia długu z dnia 7 czerwca 2005 roku była ważna, tak więc także umowę

przeniesienia własności nieruchomości z dnia 8 lipca 2005 roku uznać należy ,

wbrew zastrzeżeniom strony pozwanej, za ważną.

Sąd Apelacyjny podtrzymał także ocenę prawną Sądu I instancji co do

zrealizowania się wszystkich przesłanek pozwalających na uznanie

zakwestionowanej umowy za bezskuteczną wobec powódki jako pokrzywdzonej

wierzycielki Gabriela K.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, art. 519 § 2 k.c. przez błędną wykładnię polegająca na uznaniu, że

brak zgody wierzycielki Heidi K. na przejęcie długu Gabriela K. przez pozwaną

Spółkę pozostawał bez wpływu na ważność umowy z dnia 7 czerwca 2005 roku o

5

przejęciu długu, naruszenie art. 156 k.c. przez jego niezastosowanie, prowadzące

do uznania, że umowa przeniesienia własności wymienionych nieruchomości celem

zwolnienia z długu jest ważna mimo nieistnienia zobowiązania stanowiącego

podstawę przysporzenia, naruszenie art. 527 § 1 k.c. przez jego błędną wykładnię

polegającą na uznaniu nieważnej czynności prawnej w postaci umowy

przeniesienia własności nieruchomości z dnia 8 lipca 2005 roku za bezskuteczną

wobec powódki, naruszenie art. 15, 16,17 i 18 rozporządzenia Rady Wspólnot

Europejskich nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 roku (Dz. U. UE.L.00.160.1) w

sprawie postępowania upadłościowego w związku z art. 133 ustęp 1 i art.134 ustęp

1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku - Prawo upadłościowe i naprawcze,

polegające na nie uwzględnieniu prawa obcego dla oceny skutków czynności

prawnej dłużnika, co uniemożliwiło syndykowi ustanowionemu w Państwie

Członkowskim realizację jego uprawnień.

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie art. 174 § 1 punkt 4, § 2 i 3 k.p.c.

przez brak zawieszenia niniejszego postępowania, nie zawiadomienie syndyka

masy upadłości ustanowionego w Niemczech o toczącym się postępowaniu, co

uniemożliwiło mu realizację jego uprawnień.

Formułując powyższe zarzuty strona pozwana wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi II instancji celem ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna strony pozwanej nie zasługuje na uwzględnienie.

Odnosząc się w pierwszym rzędzie do oceny zarzutu nieważności umowy

z dnia 7 czerwca 2005 roku o przejęciu długu Gabriela K. w stosunku do Heidi K. w

kwocie 150.000 euro, zabezpieczonego hipoteką wpisaną do księgi wieczystej Kw

nr 16623, wskazać należy, że z treści tej umowy wynika, iż wierzycielka wyraziła

zgodę na przejęcie długu przez pozwaną Spółkę, choć istotnie nie przedłożono tej

zgody do akt niniejszej sprawy.

Do przejęcia długu w drodze umowy między dłużnikiem a osobą trzecią

(art. 519 § 2 pkt 1 k.c.) dochodzi na podstawie samej umowy (solo consensu).

Skuteczność tej umowy wymaga zgody wierzyciela na jej zawarcie.

6

Brak zgody wierzyciela nie prowadzi jednak do nieważności umowy, lecz

powoduje, że czynność przejęcia długu jest czynnością kulejącą o zawieszonej

bezskuteczności, która nie wywołuje żadnych skutków prawnych od początku.

Zgoda wierzyciela może być wyrażona zarówno przed zawarciem umowy

o przejęcie długu, jak i po jej zawarciu (art. 63 § 1 k.c.). Zgoda w postaci

potwierdzenia ma moc wsteczną od chwili zawarcia umowy o przejęcie długu.

Odmowa wyrażenia zgody przez wierzyciela powoduje bezskuteczność umowy

przejęcia długu, a jednocześnie zobowiązuje osobę trzecią, która w umowie

z dłużnikiem zobowiązała się przejąć dług, do odpowiedzialności za to, że

wierzyciel nie będzie żądał od dłużnika spełnienia świadczenia. (art. 521 § 2 k.c.).

Nie przedłożenie zgody wierzycielki Heidi K. na przejęcie długu Gabriela K.

przez osobę trzecią czyli pozwaną Spółkę nie pociągnęło za sobą skutku w postaci

nieważności umowy z dnia 7 czerwca 2005 roku. Umowa ta nie odniosła bowiem

skutku wobec wierzycielki, a pozwana Spółka stała się odpowiedzialna względem

dłużnika za to, że wierzycielka nie będzie żądała od niego spełnienia świadczenia.

Brak jest więc podstaw do przyjęcia, że umowa z dnia 7 czerwca 2005 roku

jest bezwzględnie nieważna, skoro nie jest ona sprzeczna z prawem czy zasadami

współżycia społecznego, nie jest obarczona wadami oświadczenia woli, została

zawarta w dopuszczalnej prawem formie pisemnej między osobą fizyczną – nie

występującym w sprawie Gabrielem K. oraz spółką K. HOTEL.

Podzielić należy pogląd, zgodnie z którym sankcja nieważności

bezwzględnej wyprzedza i zarazem pochłania sankcję względnej bezskuteczności,

przewidzianą w art. 527 § 1 k.c. ( por. wyrok SN z dnia 28 marca 2007 roku, II CSK

530/06, Lex nr 315395).

Jednakże skoro umowa z dnia 7 czerwca 2005 r. jest ważna, to Sąd II

instancji, stwierdzając jej ważność, a następnie po dokonaniu analizy

zgromadzonego w sprawie materiału w kontekście art. 527 k.c., przesądzając

bezskuteczność wobec powódki umowy przeniesienia własności nieruchomości

z dnia 8 lipca 2005 roku, nie dopuścił się zarzucanego w skardze naruszenia art.

519 § 2 k.c., art. 156 k.c. i 527 § 1 k.c.

Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 15,16,17i18 rozporządzenia

Rady Wspólnot Europejskich nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 roku (Dz. U.

7

UE.L.00.160.1) w sprawie postępowania upadłościowego w związku z art. 133

ustęp 1 i art.134 ustęp 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku - Prawo upadłościowe

i naprawcze, jak również zarzut naruszenia art. 174 § 1 punkt 4, § 2 i 3 k.p.c.

Stosownie do art. 15 cytowanego rozporządzenia Rady (WE), wpływ

postępowania upadłościowego na już toczące się postępowanie dotyczące

przedmiotu albo prawa wchodzącego w skład masy upadłości podlega wyłącznie

prawu Państwa Członkowskiego, w którym toczy się postępowanie.

Przepis ten pozostaje w związku z regulacją zawartą w art. 4 ust. 2 lit.f in fine

rozporządzenia, według którego prawo państwa wszczęcia postępowania, które

zasadniczo reguluje skutki wszczęcia postępowania na środki dochodzenia praw

przez poszczególnych wierzycieli, nie stosuje się do już toczących się postępowań.

Do postępowań tych, zgodnie z art. 15 stosuje się prawo państwa członkowskiego,

w którym toczy się postępowanie.

Zakres zastosowania art. 15 odnosi się tylko do postępowań dotyczących

przedmiotu lub prawa wchodzącego do masy upadłości, prowadzonych w innym

państwie członkowskim Unii Europejskiej. Dotyczy on postępowań, w których

upadły jest stroną; nie ma znaczenia, czy jest on stroną czynną (powodem), czy

bierną (pozwanym), istotne jest, aby postępowania te dotyczyły przedmiotu lub

prawa wchodzącego w skład masy upadłości (por. Feliks Zedler, Komentarz do art.

15 rozporządzenia Rady Wspólnot Europejskich nr 1346/2000 z dnia 29 maja

2000 roku w sprawie postępowania upadłościowego, Lex /el 2011).

Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte w dniu 20.02.2008

roku, a więc przed ogłoszeniem upadłości Gabriela K. postanowieniem sądu

niemieckiego z dnia 1 lipca 2008 roku.

Kwestionowana przez wierzycielkę czynność prawna miała miejsce w dniu

8 lipca 2005 roku, a więc trzy lata wcześniej.

W dacie ogłoszenia upadłości Gabriela K., nieruchomości wskazane w tej

umowie, nie wchodziły w skład jego majątku, lecz stanowiły własność pozwanej

Spółki, a upadły Gabriel K. nie jest stroną tego procesu. Trudno uznać więc, że

niniejsza sprawa dotyczy przedmiotów majątkowych, wchodzących w skład masy

upadłości Gabriela K.

8

W aktach sprawy znajduje się sprawozdanie syndyka masy upadłości

Gabriela K. adw. J., z którego wynika, że syndyk ustalił sytuację majątkową i

finansową upadłego oraz listę zgłoszonych do masy wierzytelności. Ustalenia

syndyka dotyczą także majątku upadłego położonego w Polsce (nieruchomości

objęte księgą wieczystą Kw nr /…/), co oznacza, że syndyk zgodnie ze swoimi

obowiązkami ustalił skład masy upadłości zarówno w Niemczech, jak i w Polsce i

brak jest przesłanek do przyjęcia, że zaliczył do nich także nieruchomości zbyte

przez Gabriela K. na rzecz pozwanej Spółki umową z dnia 8 lipca 2005 roku.

Ubocznie jedynie wskazać należy, że podnoszone przez skarżącą Spółkę

zarzuty odnoszące się do naruszenia przepisów wskazanego wyżej rozporządzenia

Rady (WE) nie mają w istocie znaczenia dla ochrony jej interesów jako strony

pozwanej w procesie pauliańskim.

Wyrok uznający na podstawie art. 527 k.c. bezskuteczność określonej

czynności prawnej przenoszącej przedmiot lub prawo z majątku dłużnika do

majątku osoby trzeciej, nie powoduje ich powrotu do majątku dłużnika, lecz jedynie

daje wierzycielowi prawo zaspokojenia się z tego przedmiotu lub prawa,

pozostających nadal w majątku osoby trzeciej, przed jej wierzycielami.

Wierzyciel może prowadzić egzekucję z tego przedmiotu lub prawa na

podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko dłużnikowi, bez

konieczności uzyskania tytułu wykonawczego przeciwko osobie trzeciej.

Pozwana osoba trzecia powinna, w celu ochrony jej interesów, w tym obrony

przed wspomnianą egzekucją, wskazywać na brak wskazanych w art. 527 k.c.

przesłanek do uwzględnienia skargi pauliańskiej. Przysługują jej także możliwości,

o których mowa w art. 533 k.c.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak

w sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje oparcie

w art. 98 k.p.c. i art. 108 k.p.c.

9

db