II CSK 670/10

Sygn. akt II CSK 670/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa Gminy Miasta S.

przeciwko Czesławie C. – Ż., Wiesławowi K.

i "K." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

o stwierdzenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 7 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka - Gmina Miasto S. wniosła o stwierdzenie nieważności umowy z 15

października 2008 r., na podstawie której Czesława C.-Ż. przeniosła na Wiesława

K. prawo użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych położonych przy ul.

S. w S., złożonych z działek: nr 440/34, nr 440/35 i nr 440/39, wpisanych w

księgach wieczystych, prowadzonych przez Sąd Rejonowy w S., w celu zwolnienia

się z długu, z uwagi na jej pozorność.

Pozwani Czesława C.-Ż. i Wiesław K. wnieśli o oddalenie powództwa.

Powódka wniosła także o stwierdzenie nieważności umowy przeniesienia

prawa użytkowania wieczystego nieruchomości gruntowych położonych przy ul. S.

w S., zawartej 5 listopada 2008 r. pomiędzy Wiesławem K. a K. Sp. z o.o. w S. i na

jej wniosek do udziału w sprawie w charakterze pozwanego wezwana została K.

Sp. z o.o. w S. Pozwana Spółka wniosła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 30 października 2009 r. Sąd Okręgowy w S. uwzględnił w całości

powództwa skierowane przeciwko Czesławie C.-Ż. i Wiesławowi K. oraz K. Sp. z

o.o. w S. oraz zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powoda koszty procesu.

Rozstrzygnięcie zapadło po ustaleniu, że Czesława C.-Ż. od 20 lat utrzymuje

bliskie kontakty towarzyskie i zawodowe z Wiesławem K.

Umową z 14 grudnia 2001 r. powódka zawarła z Czesławą C.-Ż. umowę o

oddanie w użytkowanie wieczyste niezabudowanych nieruchomości położonych w

S. przy ul. S., stanowiących działki nr 440/34, nr 440/35, nr 440/39. Pozwana

nabyła użytkowanie wieczyste tych gruntów w związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą. Nieruchomości oddane w użytkowanie wieczyste jako tereny

centralne miasta S. w planie zagospodarowania przestrzennego zostały uznane za

miejsce koncentracji usług publicznych i komercyjnych o charakterze

ogólnomiejskim oraz mieszkalnictwo śródmiejskie o średniej intensywności

z usługami towarzyszącymi. Pozwana zobowiązała się rozpocząć budowę na

oddanych jej w użytkowanie wieczyste gruntach w terminie 15 miesięcy od daty

zawarcia umowy oraz zakończyć ją w ciągu następnych 24 miesięcy. Powódka

zastrzegła sobie prawo pierwokupu prawa użytkowania wieczystego nieruchomości

za cenę nabycia w przypadku sprzedaży całości lub jego części osobie trzeciej

w terminie 42 miesięcy od dnia zawarcia umowy. Nieruchomości zostały wydane

pozwanej 1 lutego 2002 r.

3

W umówionym terminie pozwana nie rozpoczęła prac budowlanych. Powódka

przeprowadzała kontrolę stanu nieruchomości i na wniosek pozwanej kilkakrotnie

wyrażała zgodę na przesunięcie terminu rozpoczęcia prac budowlanych,

ostatecznie do 31 października 2006 r.

Pozwani Wiesław K. i Czesława C.-Ż. sporządzili dokument stwierdzający

warunki umowy pożyczki, którą datowali na 27 lutego 2006 r. Zgodnie z treścią tego

dokumentu Wiesław K. pożyczył Czesławie C.-Ż. kwotę 350.000 zł, podlegającą

wypłacie w 10 ratach z przeznaczeniem na pokrycie wydatków na prowadzoną

przez nią działalność gospodarczą. Pożyczka podlegała zwrotowi do 31 grudnia

2007 r. z odsetkami w wysokości 13.5 % rocznie. Za spłatę pożyczki do kwoty

180.000 zł poręczył Bogusław S. Pozwani sporządzili zestawienie wypłaconych rat

pożyczki. Umowa pożyczki w rzeczywistości nie została przez pozwanych zawarta.

Na 3 kwietnia 2008 r. Wiesław K., Czesława C.-Ż. oraz - jako poręczyciel -

Bogusław S. datowali ugodę dotyczącą spełnienia przez pozwaną na rzecz

pozwanego innego świadczenia w miejsce zwrotu kwoty pożyczonej jej 27 lutego

2006 r. z odsetkami i przyjęli, że pożyczkodawca zwolni pożyczkobiorcę z

obowiązku zwrotu pożyczki w zamian za przeniesienie na jego rzecz prawa

użytkowania wieczystego działek nr 440/34. nr 440/35, nr 440/39, położonych przy

ul. S. w S. do 15 października 2008 r.

Pismem z 26 maja 2008 r., doręczonym pozwanej 29 maja 2008 r., powódka

zaproponowała pozwanej rozwiązanie umowy z 14 grudnia 2001 r. ze skutkiem na

31 grudnia 2008 r.

15. października 2008 r. pozwani zawarli umowę o przeniesienie prawa

użytkowania wieczystego gruntów w celu zwolnienia się przez pozwaną

z zobowiązania zaciągniętego przez zawarcie umowy pożyczki z 27 lutego 2006 r.

Na podstawie tej umowy pozwana w celu zwolnienia się z zobowiązania do zwrotu

wierzycielowi kwoty 350.000 zł z odsetkami przeniosła na jego rzecz prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. S. w S. Pozwany wyraził zgodę na

przyjęcie innego świadczenia oraz zwolnił pozwaną z obowiązku zwrotu długu z

umowy pożyczki.

15. października 2008 r. w godzinach pomiędzy 14-15 listonosz dostarczył na

adres zamieszkania pozwanej przesyłkę zawierającą odpis pozwu w sprawie

4

o rozwiązanie urnowy wieczystego użytkowania złożonego przeciwko pozwanej

przez Gminę.

30. października 2008 r. pozwany został ujawniony w księdze wieczystej jako

użytkownik wieczysty na podstawie umowy z 15 października 2008 r., a 5 listopada

2008 r. zawarł z Andrzejem S. umowę spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, na

podstawie której założyli K. Spółkę z o.o. w organizacji w S. Wysokość kapitału

zakładowego Spółki wyniosła 200.000 zł stanowiących 200 równych i

niepodzielnych udziałów o wartości nominalnej 1.000 zł. Pozwany objął 190

udziałów i pokrył je wkładem niepieniężnym w postaci prawa użytkowania

wieczystego nieruchomości stanowiących niezabudowane i nieuzbrojone działki nr

440/39, nr 440/35 oraz nr 440/34, położone przy ul. S. w S. Wartość tego prawa

określił na kwotę 190.000 zł. Andrzej S. cały swój udział w spółce pokrył wkładem

pieniężnym w kwocie 10.000 zł.

Umową z 5 listopada 2008 r. pozwany, w wykonaniu zobowiązań

zaciągniętych w umowie spółki, przeniósł na rzecz K. Spółki z o.o. użytkowanie

wieczyste nieruchomości stanowiących niezabudowane działki nr 440/39, nr 440/35

i nr 440/34, położone przy ul. S. w S. 6. marca 2009 r. Spółka ujawniona została w

księgach wieczystych prowadzonych dla nieruchomości jako użytkownik wieczysty.

Z wnioskiem o rejestrację wystąpiła 20 marca 2009 r., a 17 kwietnia 2009 r. została

zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym. W maju 2009 r. jedynym

wspólnikiem tej Spółki był pozwany, a prokurentem od chwili jej założenia - Cezary

Ż., mąż pozwanej.

Powództwo Gminy przeciwko Czesławie C.-Ż. o rozwiązanie umowy

użytkowania wieczystego zostało oddalone wyrokiem z 23 marca 2009 r., który

uprawomocnił się 23 lipca 2009 r., po oddaleniu apelacji Gminy przez Sąd

Apelacyjny.

Zdaniem Sądu Okręgowego, powódka wykazała, że umowa z 15 października

2008 r. jest nieważna lecz nie w oparciu o przesłanki powołane przez nią

w pierwszym rzędzie, to jest pozorność czynności (art. 83 k.c.) lecz z uwagi na

sprzeczność umowy z prawem (art. 58 § 1 k.c.). Umowa z 15 października 2008 r.

nie została zawarta dla pozoru, bo obie jej strony chciały osiągnąć skutek w postaci

przeniesienia na pozwanego prawa użytkowania wieczystego gruntu. Działanie

5

pozwanych prowadzące do zawarcia tej umowy miało jednak na celu obejście

prawa. W rzeczywistości strony dążyły do tego, by pomimo niewywiązywania się

przez pozwaną z warunków, na jakich powódka ustanowiła na jej rzecz prawo

użytkowania wieczystego niezabudowanych nieruchomości, prawo to nie powróciło

do powódki, chociaż zaistniały ku temu przesłanki ustawowe. Możliwość ingerencji

powódki w ustanowione na rzecz pozwanej użytkowanie wieczyste wynikała

z podstawy umownej oraz ustawowej. Powódce przysługiwało bowiem prawo

pierwokupu użytkowania wieczystego na zasadach określonych w umowie,

możliwe do wykonania w terminie 42 miesięcy od daty jej zawarcia, a następnie

ustawowe prawo pierwokupu zastrzeżone w art. 109 ust. 1 pkt 2 ustawy

z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, tekst jedn. Dz. U. z 2004 r.

Nr 261, poz. 2603 ze zm., a nadto prawo rozwiązania umowy w oparciu o art. 240

k.c. na skutek wykonywania tego prawa w sposób sprzeczny z umową.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwana zdawała sobie sprawę, że może utracić

prawo użytkowania wieczystego w razie wytoczenia przez powódkę powództwa

o rozwiązanie umowy na podstawie art. 240 k.c., tym bardziej, że nie była w stanie

w tym czasie finansowo podołać prowadzonym przedsięwzięciom. Ta sytuacja

spowodowała, że pozwana podjęła decyzję o przeniesieniu prawa użytkowania

wieczystego nieruchomości gruntowych stanowiących własność powódki na rzecz

pozwanego. Oceniając umowę z 15 października 2008 r. o przeniesienie prawa

użytkowania wieczystego gruntów w celu zwolnienia się z zobowiązania, Sąd

Okręgowy miał na względzie ekonomiczny cel przesunięcia dokonanego przez

pozwanych, społeczno-gospodarcze przeznaczenie prawa użytkowania

wieczystego gruntu oraz zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Sąd wskazał,

że pozwana w celu zwolnienia się z rzekomego długu zadeklarowała na rzecz

pozwanego spełnienie świadczenia o znacznie niższej wartości niż wynosi sam

dług oraz że zawarta przez strony umowa uniemożliwiła powódce wykonanie

przysługującego jej prawa pierwokupu w myśl art. 109 ust. 1 pkt 2 u.g.n. Sporne

przesunięcie majątkowe dokonane zostało zatem z naruszeniem interesu

społeczno-gospodarczego powódki i w celu obejścia prawa, z zamiarem

pozbawienia powódki prawa pierwokupu.

6

Umowę z 5 listopada 2008 r. przeniesienia użytkowania wieczystego

w wykonaniu zobowiązań z umowy spółki, zawartą pomiędzy K. Sp. z o.o.

w organizacji w S. a pozwanym, Sąd Okręgowy uznał także za nieważną (art. 58 §

1 k.c.) i wskazał, że Spółki przy nabyciu nie chroniła rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Gdyby jednak czynność uznać za odpłatną, bowiem przez jej

dokonanie pozwany nabył przysporzenie w postaci udziałów w majątku Spółki, to

przy ocenie, czy Spółka nabywając użytkowanie wieczyste była chroniona rękojmią

dobrej wiary ksiąg wieczystych, należałoby uwzględnić relacje pomiędzy pozwanym

i Spółką. Pozwanego przy ocenie czynności należy traktować jak podmiot

szczególnie bliski pozwanej Spółce. Zasadne przy tym jest pominięcie prawnej

odrębności Spółki w stosunku do jej jedynego wspólnika. Pozwany jako osoba

bliska Spółce w chwili nabycia przez nią użytkowania wieczystego znał fakty

jednoznacznie wskazujące na nieważność umowy, na podstawie której sam nabył

przeniesione na Spółkę prawo.

Wyrokiem z 20 maja 2010 r., wydanym w uwzględnieniu apelacji pozwanych,

Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego i powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny za nieuzasadnione uznał zarzuty apelujących dotyczące

przebiegu i wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego w sprawie

i w całości zaakceptował ustalenia faktyczne, przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia

przez Sąd Okręgowy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, dokonanie oceny ustalonych

faktów z odwołaniem się do wskazanych w art. 58 k.c. przesłanek nieważności

czynności prawnych nie prowadziło do naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., nawet jeśli

w pierwszej kolejności powódka powoływała się na pozorność czynności

z 15 października 2008 r., bowiem w związku z przytoczonymi faktami twierdziła

także, że pozwani działali w celu obejścia prawa i uniemożliwienia jej wykonania

prawa pierwokupu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z ustalonych faktów nie można

wyprowadzić wniosku, żeby umowa z 15 października 2008 r. została zawarta

przez pozwanych dla pozoru (art. 83 § 1 k.c.) ani także, żeby została zawarta

w celu obejścia prawa. Umowa z 15 października 2008 r. miała cechy określone

w art. 453 k.c., tj. cechy złożenia oświadczenia o przyjęciu świadczenia w miejsce

wykonania innej umowy. Oświadczenie woli o zwolnieniu pozwanej z długu zostało

wprawdzie złożone przez pozwanych dla pozoru, gdyż z zebranego w sprawie

7

materiału dowodowego w sposób jednoznaczny wynika, że pozwani nie mieli

zamiaru wywołania skutku prawnego w postaci zwolnienia pozwanej z obowiązku

zwrotu pożyczki, ale strony miały zamiar przeniesienia na pozwanego prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości położonych w S. Samo przeniesienie

prawa na inną osobę nie jest równoznaczne z zawarciem umowy sprzedaży, a

tylko wówczas ze względu na przysługujące stronie powodowej prawo pierwokupu,

umowa zawarta z pominięciem tego prawa byłaby nieważna. Systemowi prawnemu

znanych jest szereg umów odpłatnych pozwalających na przeniesienie prawa

użytkowania wieczystego na inną osobę, które nie są umową sprzedaży. Nie

można także wykluczyć przeniesienia tego prawa pomiędzy pozwanymi pod

tytułem darmym. Takie umowy mimo pozorności oświadczenia o zwolnieniu z

długu nie są umowami nieważnymi. Obowiązkiem powódki było wykazanie, iż

pozwani pod pozorem zwolnienia z długu określili cenę nabycia nieruchomości, a

zamiarem pozwanej było uzyskanie tej ceny od kontrahenta. Ukrywanie umowy

sprzedaży przy bardzo wysokiej wartości umownej nieruchomości byłoby

irracjonalne, gdyż pozwana miała możliwość uzyskać tę samą kwotę od Gminy.

Brak jest podstaw do przyjęcia, że umową ukrytą pod pozorem przeniesienia prawa

w zamian za zwolnienie długu była sprzedaż. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

oświadczenie w przedmiocie przeniesienia prawa użytkowania wieczystego

złożone przez Czesławę C.-Ż. i Wiesława K. odpowiadało rzeczywistemu

zamiarowi stron tej czynności prawnej i nie było ono ukryte przed osobami trzecimi.

Przy tej ocenie ważności umowy z 15 października 2008 r., zdaniem Sądu

Apelacyjnego, nieaktualne stały się zarzuty apelujących dotyczące rozstrzygnięcia

o nieważności umowy z 5 listopada 2008 r. Niemniej jednak Sąd Apelacyjny

odniósł się do nich i stwierdził, że błędnie Sąd Okresowy przyjął, iż 12 maja 2009 r.

Wiesław K. był jedynym wspólnikiem pozwanej spółki oraz że pozwana Spółka jest

podmiotem szczególnie mu bliskim, co uzasadniałoby przypisanie pozwanej Spółce

złej wiary przy nabyciu użytkowania wieczystego. Wbrew też stanowisku Sądu

Okręgowego, wniesienie przez pozwanego Wiesława K. aportu w postaci prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości niezabudowanych w zamian za objęcie

udziałów w pozwanej Spółce stanowiło czynność prawną odpłatną, co wynika z

samej istoty wniesienia przez wspólnika wkładu niepieniężnego w postaci prawa

8

majątkowego na pokrycie kapitału zakładowego i objęcie udziałów w spółce.

Umowa z 5 listopada 2008 r. została zatem, zdaniem Sądu Apelacyjnego, ważnie

zawarta.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z 20 maja 2010 r. wniosła

powódka i z powołaniem się na pierwszą podstawę kasacyjną zarzuciła, że

orzeczenie to zapadło z naruszeniem prawa materialnego przez błędną wykładnię

art. 58 k.c. i przyjęcie, że nie zostały zrealizowane przesłanki stwierdzenia

nieważności zawartej przez pozwanych umowy z 15 października 2008 r.

o przeniesienie użytkowania wieczystego nieruchomości przy ulicy S. w S. w celu

zwolnienia się z długu oraz umowy przeniesienia przez pozwanego na rzecz K. sp.

z o.o. w organizacji w S. prawa użytkowania wieczystego tych nieruchomości.

Powódka zarzuciła nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem prawa

procesowego, to jest: - art. 233 § 1 k.p.c. w związku z przekroczeniem przez Sąd

Apelacyjny granic swobodnej oceny materiału dowodowego i uznaniem, że Sąd

Okręgowy dokonał nieprawidłowej subsumpcji prawidłowo ustalonego stanu

faktycznego; - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z tym, że w uzasadnieniu

zaskarżonego orzeczenia Sąd Apelacyjny „wymienił elementy i twierdzenia, które

nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym”, a „ustalenia

Sądu Apelacyjnego - odmienne od ustaleń Sądu Okręgowego - miały istotny wpływ

na rozstrzygnięcie w sprawie”; - art. 217 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania względnie o uchylenie i zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie apelacji pozwanych od wyroku Sądu

Okręgowego.

Pozwani wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgłoszone przez powódkę zarzuty naruszenia prawa procesowego przez

Sąd drugiej instancji okazały się bezzasadne.

Stosownie do art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów albo oceny dowodów. Tym samym powódka nie

mogła w skardze kasacyjnej skutecznie zgłosić zarzutu naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. przez przekroczenie przez Sąd Apelacyjny granic swobodnej oceny materiału

9

dowodowego, zwłaszcza, że wskazana przez powódkę w związku z tym zarzutem

nieprawidłowa subsumpcja prawidłowo ustalonego stanu faktycznego oczywiście

nie ma związku z oceną dowodów przeprowadzonych w sprawie ale ze

stosowaniem prawa materialnego. Te same uwagi trzeba też odnieść do

przytoczonych przez powódkę form, w jakich Sąd Apelacyjny miał naruszyć art. 328

§ 2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny nie prowadził w sprawie uzupełniającego postępowania

dowodowego. W postępowaniu przed tym Sądem nie mogło zatem też dojść do

naruszenia art. 217 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

2. Trafnie powódka zarzuca, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem

prawa materialnego, to jest art. 58 k.c. W polskim prawie czynności przysparzające

dzieli się na abstrakcyjne i kauzalne. Ważność czynności abstrakcyjnych nie zależy

od ustalenia, dlaczego przysparzający dokonał przysporzenia, natomiast ważność

czynności kauzalnej od takiego ustalenia zależy. Co do zasady, dokonanie

przysporzenia powinno znaleźć szersze uzasadnienie wskazujące jego przyczynę,

stanowiącą podstawę prawną przysporzenia, będącą elementem treści czynności

prawnej (art. 58 k.c., art. 3531

k.c.). Ocena ważności przysporzenia musi zatem

nawiązywać do poszukiwania jego podstawy prawnej w innym wcześniejszym lub

jednoczesnym zdarzeniu prawnym.

Ocena prawna sprawy przez Sąd Apelacyjny na tle zaakceptowanych przez

ten Sąd ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego, nie może się ostać. Przedmiotem

rozpoznania Sądów obu instancji było zgłoszone przez powódkę żądanie ustalenia

(art. 189 k.p.c.), że umowy z 15 października 2008 r. o przeniesienie prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości przy ul. S. w S. w celu zwolnienia się z

długu oraz umowa przeniesienia przez pozwanego na rzecz K. sp. z o.o. w

organizacji w S. prawa użytkowania wieczystego tych nieruchomości są nieważne.

Powódka utrzymywała, że umowa z 15 października 2008 r. zawarta została dla

pozoru i w celu uniemożliwienia wykonania przysługującego jej prawa

pierwokupu użytkowania wieczystego nieruchomości względnie w celu

uniemożliwienia jej skutecznego zgłoszenia roszczenia o rozwiązanie umowy

użytkowania wieczystego zawartej z pozwaną Czesławą C.-Ż.

10

Umowa z 15 października 2008 r. miała wywołać skutek rozporządzający co

do przysługującego Czesławie C.-Ż. prawa użytkowania wieczystego i przenieść to

prawo na Wiesława K. Czynność pozwanej polegająca na złożeniu oświadczenia

prowadzącego wraz z oświadczeniem Wiesława K. do zawarcia umowy miała

charakter przysparzający. W umowie notarialnej z 15 października 2008 r. pozwana

Czesława C.-Ż. oświadczyła, że przenosi na Wiesława K. prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości przy ul. S. w S. w celu zwolnienia się z długu z umowy

pożyczki, a Wiesław K. przyjął to świadczenie w miejsce zwrotu pożyczonej kwoty i

zwolnił Czesławę C.-Ż. z długu, który ta miała zaciągnąć zawierając umowę

pożyczki. Taka treść oświadczeń woli została przez strony tej umowy

uzewnętrzniona i stwierdzona aktem notarialnym. Powódce, tak samo jak innym

uczestnikom obrotu, dostępna była wiedza wyłącznie o tym, co strony umowy

zawartej w formie aktu notarialnego w dokumencie tym ujawniły. W nawiązaniu do

tych okoliczności prowadziła postępowanie dowodowe.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenie Sądu Okręgowego, że Czesława C.-

Ż. nie była dłużnikiem Wiesława K. z tytułu umowy pożyczki, bo taka umowa nie

została przez te osoby zawarta, a dokumenty mające stwierdzać jej treść zostały

przygotowane na użytek czynności dokonanej 15 października 2008 r. i w celu

objaśnienia przyczyny, która miała decydować o dokonaniu rozporządzenia

prawem użytkowania wieczystego. Ta przyczyna dokonania rozporządzenia

prawem użytkowania wieczystego, na którą powoływali się pozwani zatem nie

istniała, co powódka wykazała. Jeżeli umowa rozporządzająca prawem

majątkowym nie ujawnia przyczyny przysporzenia, to można wnioskować, że

zawarto ją dla pozoru albo że strony ukryły pod nią inną czynność prawną i

wówczas kwestię ważności umowy ukrytej reguluje art. 83 zd. 2 k.c.

Sąd Okręgowy wykluczył możliwość przyjęcia, że umowa z 15 października

2008 r. została zawarta przez jej strony dla pozoru. Do takiego wniosku doszedł po

przeanalizowaniu brzmienia art. 83 § 1 i 2 k.c. i w związku z konstatacją, że

Czesława C.-Ż. i Wiesław K. niewątpliwie mieli zamiar doprowadzić do

przeniesienia użytkowania wieczystego na Wiesława K., a taki skutek realizowała

dokonana przez nich czynność. Tego rodzaju stwierdzenie jest oczywiście

niewystarczające dla oceny ważności czynności z 15 października 2008 r., bo nie

11

objaśnia jej przyczyny. Czesława C.-Ż. nie przeniosła użytkowania wieczystego na

Wiesława K. w celu zwolnienia się z długu z umowy pożyczki, bo nie była

dłużnikiem Wiesława K. na podstawie takiego stosunku prawnego. Ani ona, ani

Wiesław K. nie wskazali na inny rodzaj długu, do zwolnienia z którego miałoby

prowadzić zawarcie umowy z 15 października 2008 r., a to sprawia, że rozważania

Sądu Apelacyjnego na temat znaczenia art. 453 k.c. w systemie prawnym i sytuacji,

gdy dochodzi do jego zastosowania nie mają przydatności w sprawie. Tak samo

trzeba ocenić ogólne uwagi Sądu Apelacyjnego na temat „znanych systemowi

prawnemu i możliwych do zawarcia odpłatnych umów pozwalających na

przeniesienie prawa użytkowania wieczystego na inną osobę, które nie są umową

sprzedaży”. W sprawie nie zostało bowiem ustalone, żeby Czesława C.-Ż. i

Wiesław K. zawarli którąś z takich umów. Trzeba przy tym podkreślić, że skoro nie

istniała ta przyczyna rozporządzenia prawem, którą w akcie notarialnym ujawnili

oboje pozwani, to ocena ważności czynności przez nich dokonanej na podstawie

art. 83 zdanie 2 k.c. byłaby możliwa wyłącznie po ujawnieniu przez nich i wykazaniu

rzeczywistego zamiaru realizowanego przez dokonanie czynności. Ważność ukrytej

czynności, w świetle art. 83 zdanie 2 k.c., ma być oceniona według jej właściwości,

a tę właściwość mają wyjaśnić strony ukrytej czynności, gdyż im jest ona znana, a

nie pozostałym uczestnikom obrotu. Nie jest obowiązkiem powódki poszukiwanie

do skutku takiej przyczyny, która by mogła objaśnić czynność dokonaną przez

pozwanych. Rozważania Sądu Apelacyjnego na temat tego, czy umowa

z 15 października 2008 r. może ukrywać umowę sprzedaży, prowadzone

w warunkach, gdy strony tej czynności deklarowały, iż umowy tego typu nie

zawarły, zdają się zmierzać do oceny, czy powódka ma interes prawny

w dochodzeniu zgłoszonego roszczenia, choć do jasnych wniosków w tej kwestii

Sąd Apelacyjny nie doszedł.

Nie można się zgodzić ze stwierdzeniem Sądu Apelacyjnego, że skoro

Czesława C.-Ż. i Wiesław K. zmierzali do przeniesienia użytkowania wieczystego

na Wiesława K. i taki skutek osiągnęli przez złożenie oświadczeń z 15 października

2008 r., to przysporzenie, którego nie tłumaczy jakakolwiek przyczyna mogło być

przez Czesławę C.-Ż. dokonane pod tytułem darmym. Koncepcja kauzalności

czynności prawnych takie domysły wyklucza. Darowizna wymaga bowiem

12

wyraźnego i formalnego wyrażenia oświadczenia woli określającego nieodpłatny

charakter przysporzenia, a jeżeli treści takiego oświadczenia nie da się ustalić, to

rozporządzenie prawem jest nieważne z braku kauzy. Uszło przy tym uwadze Sądu

Apelacyjnego, że Czesława C.-Ż. deklarowała w toku procesu, że nie miała

żadnych powodów do obdarowania Wiesława K. użytkowaniem wieczystym.

Skoro uzasadnione okazały się zarzuty powódki zgłoszone w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej, to na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.