II UK 35/11

Sygn. akt II UK 35/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSA Jolanta Frańczak

w sprawie z wniosku J. i M. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego J. Sp. z o.o.

o zasiłek chorobowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 października 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 21 maja

2010 r., wraz z poprzedzającymi je decyzjami Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 sierpnia 2009 r. znak […] i z

dnia 6 sierpnia 2009 r. znak 040400/6000/263/09 i przekazuje

2

sprawę Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B. do

ponownego rozpoznania;

2. zasądza od organu rentowego na rzecz wnioskodawców J. i

M. Z. kwoty po 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem

zwrotu kosztów procesu.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzjami z dnia 6 sierpnia 2009 r.

odmówił J. i M. Z. prawa do zasiłku chorobowego argumentując, że z uwagi na

wyrejestrowanie wnioskodawców przez płatnika składek z systemu ubezpieczeń

społecznych z dniem 2 czerwca 2008 r. nie podlegają oni ubezpieczeniu

społecznemu, a tym samym nie mają prawa do świadczeń z tego ubezpieczenia.

W odwołaniach od powyższych decyzji wnioskodawcy wskazali, iż będąc

związanymi z pracodawcą pracowniczym stosunkiem prawnym z mocy ustawy

podlegali obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu od momentu nawiązania

tego stosunku do czasu jego ustania. Działania pracodawcy polegające na

wyrejestrowaniu pracowników z ubezpieczeń społecznych z datą nawiązania

stosunku pracy były bezprawne, gdyż pracodawca był uprawniony do dokonania

wyrejestrowania dopiero z datą odpowiadającą dacie rozwiązania stosunku pracy.

W tych też okolicznościach stając się niezdolnymi do pracy wskutek choroby w

czasie trwania stosunku pracy wnioskodawcy spełniali wszystkie przewidziane

prawem przesłanki do tego, by ubiegać się o należny im zasiłek chorobowy.

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

maja 2010 r. oddalił odwołania wnioskodawców i orzekł o kosztach postępowania.

Sądu pierwszej instancji ustalił, że w dniu 2 czerwca 2008 r. J. Z. oraz M. Z.

zawarli z J. Spółką z o.o. umowy o pracę, mocą których zostali zatrudnieni w

pełnym wymiarze czasu pracy w charakterze pracowników fizycznych. Do ich

obowiązków należała obsługa maszyn do produkcji sprężyn do kanap. Zgodnie z

umową, miejscem pracy pracownika miała być siedziba pracodawcy znajdująca się

w Ś. Faktycznie jednak Z. wykonywali powierzone im obowiązki na terenie

3

Niemiec. Pracodawca, jako płatnik składek na ubezpieczenie społeczne, zgłosił

pracowników do ubezpieczeń społecznych.

Siedziba pracodawcy J. Spółki z o.o. znajduje się w Ś. W swojej siedzibie

pracodawca prowadzi tylko biuro i księgowość. Zadania związanej przedmiotem

prowadzonej przez Spółkę działalności w całości wykonywane były, w ramach

krótkoterminowych kontraktów, poza terytorium Polski - głównie na terenie Niemiec.

W ten sposób 100% obrotów Spółki pochodziło z należności z tytułu świadczonych

na terenie Niemiec usług, natomiast działalność Spółki w Polsce sprowadzała się

jedynie do wewnętrznej administracji. Pracując za granicą zatrudnieni przez

zainteresowanego pracownicy otrzymywali od pracodawcy obok przewidzianego

umową o pracę najniższego wynagrodzenia także delegacje. Pracodawca

wysyłając pracowników do pracy za granicą nie korzystał jednak z delegacji

przewidzianej na zasadzie formularza E 101. W okresie przestoju (gdy brak było

kontraktów) pracownicy firmy J. wracali do kraju, gdzie z reguły korzystali z urlopu

wypoczynkowego. W tym czasie pracodawca wypacał pracownikom tylko

wynagrodzenie wynikające z umowy o pracę.

W wyniku przeprowadzonej kontroli Zakład Ubezpieczeń Społecznych

ustalił, iż spółka J. nie prowadzi w istotnej części działalności na terenie Polski

(państwa wysyłającego). Działalność Spółki w tym kraju sprowadza się jedynie do

prowadzenia jej administracji wewnętrznej, a całość obrotów pochodzi ze

świadczonych na terenie Niemiec usług. W tej sytuacji organ rentowy stwierdził, że

pracownicy spółki J., wykonujący pracę na terytorium drugiego państwa na

podstawie art. 13.2 a Rozporządzenia EWG 1408/71 podlegają ubezpieczeniom w

miejscu wykonywania pracy i wezwał Spółkę do dokonania wyrejestrowania z

ubezpieczeń społecznych pracowników świadczących pracę na terenie Niemiec

oraz do sporządzenia korekty dokumentów rozliczeniowych.

W okresie od 9 grudnia 2008 r. do kwietnia 2009 r. J. Z. z powodu choroby

był niezdolny do świadczenia pracy. Również M. Z. w okresie od 3 grudnia 2008 r.

do 31 marca 2009 r. była z powodu choroby niezdolna do świadczenia pracy. W

związku ze stwierdzoną orzeczeniem lekarskim niezdolnością do pracy oboje

złożyli wnioski do organu ZUS o wypłatę zasiłku chorobowego za okres: w stosunku

do J. Z. od 17 grudnia 2008 r. do 07 kwietnia 2009 r. oraz w stosunku do M. Z. za

4

okres od 17 grudnia 2008 r. do 31 marca 2009 r. Na powyższą okoliczność organ

rentowy przeprowadził postępowanie wyjaśniające, w toku którego ustalił, iż w tym

samym czasie trwa prowadzone przez ZUS w stosunku do pracodawcy

postępowanie w przedmiocie objęcia wnioskodawców ubezpieczeniem

społecznym.

Stosunki pracy wnioskodawców ze Spółką zostały rozwiązane na mocy

porozumienia stron: w przypadku M. Z. z dniem 3 kwietnia 2009 r., zaś w

przypadku J. Z. – z dniem 10 kwietnia 2009 r. W konsekwencji przeprowadzonego

przez ZUS w stosunku do spółki J. postępowania wyjaśniającego płatnik składek

dokonał w dniu 27 lipca 2009 r. wyrejestrowania J. i M. Z. z ubezpieczenia

społecznego z datą wsteczną tj. z dniem zatrudnienia tych osób. Decyzjami z dnia

6 sierpnia2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawcom

prawa do zasiłku chorobowego za sporne okresy czasu.

Sąd Rejonowy zważył, iż ustalenie i stosowanie właściwego ustawodawstwa

w zakresie zabezpieczenia społecznego w stosunku do osób migrujących regulują

przepisy Rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników

najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich

rodzin przemieszczających się we Wspólnocie (Tytuł II obejmujący art. 13-17) oraz

Rozporządzenia Rady (EWG) Nr 574/ 72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie

wykonywania Rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 (Tytuł III obejmujący art. 10b-14).

Zgodnie z zasadą ogólną wyrażoną w art. 13 ust. 1 Rozporządzenia Rady (EWG)

Nr 1408/71, osoby do których stosuje się to rozporządzenie, podlegają

ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Artykuł 13 ust. 2 lit. a)

stanowi, że pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego państwa

członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, jeżeli zamieszkuje na

terytorium innego państwa członkowskiego lub jeżeli przedsiębiorstwo lub

pracodawca, który go zatrudnia ma swoją zarejestrowaną siedzibę lub miejsce

prowadzenia działalności na terytorium innego państwa członkowskiego. Jeżeli

chodzi o osoby prowadzące działalność na własny rachunek na terytorium jednego

państwa członkowskiego, to w myśl art. 13 ust. 2 lit. b) podlegają one

ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli zamieszkują na terytorium innego

5

państwa członkowskiego. W przytoczonych przepisach decydującym czynnikiem

jest zatem miejsce wykonywania pracy (tzw. zasada lex loci laboris).

Jak podkreślił Sąd I instancji, od powyższej zasady istnieją jednak wyjątki.

Dotyczą one między innymi pracowników delegowanych oraz osób prowadzących

działalność na własny rachunek, które czasowo przenoszą swoją działalność na

terytorium innego państwa (quasi delegowanie). Sytuacja pracowników została

uregulowana w art. 14 ust. 1 lit. a) Rozporządzenia 1408/71, zgodnie z którym

pracownik najemny zatrudniony na terytorium państwa członkowskiego przez

przedsiębiorstwo, w którym jest zwykle zatrudniony i przez które został skierowany

do wykonywania pracy na terytorium innego państwa członkowskiego, podlega

nadal ustawodawstwu pierwszego państwa członkowskiego pod warunkiem, że

przewidywany okres wykonywania tej pracy nie przekracza dwunastu miesięcy i że

nie został on skierowany w miejsce innej osoby, której okres skierowania upłynął.

Oznacza to, że w stosunku do delegowanego pracownika w dalszym ciągu mają

zastosowanie przepisy ubezpieczeniowe kraju wysyłającego, chociaż wykonuje on

pracę w innym państwie. Dokumentem potwierdzającym ten fakt jest formularz E

101 (zaświadczenie dotyczące ustawodawstwa właściwego) wystawiany przez

instytucję właściwą. W przypadku utrzymania stosowania polskiego

ustawodawstwa instytucją taką jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, do którego

płatnik składek powinien zgłosić się z odpowiednim wnioskiem. Jednakże zanim

terenowa jednostka organizacyjna ZUS właściwa ze względu na siedzibę

pracodawcy, u którego osoba jest zatrudniona, dokona poświadczenia formularza E

101, zostaną sprawdzone tzw. warunki wysłania. Zostały one zawarte w Decyzji

Komisji Administracyjnej Nr 181 z 13 grudnia 2000 r. dotyczącej interpretacji art. 14

ust. 1, art. 14a ust. 1 oraz 14b ust. 1 i 2 Rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 w

sprawie ustawodawstwa, które ma zastosowanie do pracowników najemnych oraz

osób pracujących na własny rachunek tymczasowo pracujących poza państwem

właściwym, a dodatkowe ich wyjaśnienie znajduje się w wydanym przez Komisję

Administracyjną „Praktycznym przewodniku dotyczącym oddelegowania

pracowników w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego

Obszaru Gospodarczego i Szwajcarii". Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w

niniejszej sprawie brak było przesłanek do stanowiącego wyjątek od zasady

6

odmiennego uregulowania przez pracodawcę sytuacji prawnej powodów, poprzez

wystąpienie z odpowiednim formularzem E 101 do organów ZUS o wyrażenie

zgody na zgłoszenie powodów do ubezpieczenia w Polsce. Powyższe okoliczności

zostały zresztą potwierdzone w toku prowadzonego przez organ ZUS w stosunku

do spółki J. postępowania wyjaśniającego, skutkującego w konsekwencji

skutecznym wyrejestrowaniem powodów z Polskiego systemu ubezpieczeń

społecznych z datą ich zatrudnienia, tj. z datą 2 czerwca 2008 r. Fakt

wyrejestrowania powodów z systemu ubezpieczeń społecznych nie został przez

żadną ze stron w przepisanym terminie zakwestionowany, stąd uznać należało, iż

czynność pracodawcy jako płatnika składek stała się prawnie skuteczna. Z faktu

tego organ rentowy zatem słusznie wyprowadziły wniosek, iż w świetle

obowiązujących przepisów systemu ubezpieczeń społecznych wnioskodawcy nie

byli osobami ubezpieczonymi, a więc nie przysługiwał im w myśl art. 6 ustawy z

dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr

31, poz. 267 ze zm.) zasiłek chorobowy.

Od powyższego wyroku wnioskodawcy wnieśli apelację, zaskarżając go w

całości i zarzucając: 1/ naruszenie prawa materialnego tj. art. 36 ust. 1, ust. 2, ust.

11 i art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczenia

społecznego poprzez ich niezastosowanie i bezzasadne przyjęcie, że płatnik

składek nie ma obowiązku zgłaszania pracownika do ubezpieczenia, obliczania i

opłacania należnych składek na ubezpieczenie oraz służy mu prawo do

wyrejestrowania pracownika z datą wsteczną, które to w rzeczywistości wyklucza

pracownika z ubezpieczenia; art. 6 ust. 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że skarżący nie podlegają

ubezpieczeniu chorobowemu na terenie Polski i nie przysługuje im prawo do

zasiłku z tytułu powstałej niezdolności do pracy; 2/ naruszenie prawa procesowego

tj. art. 233 k.p.c. poprzez niedokonanie wszechstronnego rozważenia zebranego w

sprawie materiału dowodowego; 3/ sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią

zebranego materiału dowodowego polegającą na błędnym ustaleniu, iż

ubezpieczeni nie podlegali ubezpieczeniu chorobowemu w Polsce, a ich

7

wyrejestrowanie z datą wsteczną było prawnie skuteczne mimo, iż z materiału

dowodowego wynika, że ich wyrejestrowanie przez pracodawcę z datą wsteczną,

które wykluczyło ich z ubezpieczenia było niezgodne z prawem; skarżący winni

podlegać ochronie ubezpieczeniowej i z tego tytułu należny był im zasiłek

chorobowy.

Zarzucając powyższe, apelujący wnieśli o uwzględnienie odwołań i

orzeczenie o kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w pełni podzielił

ustalenia faktyczne i wnioski prawne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego

przeczenia i wyrokiem z dnia 27 października 2010 r. oddalił apelację.

Wyrok ten został zaskarżony w całości skargą kasacyjna ubezpieczonych J.

i M. Z. Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, to jest art. 36

ust. 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że na jego podstawie płatnik

składek może dokonać wyrejestrowania pracownika z ubezpieczenia z dowolnie

przyjętą datą wsteczną, które w rzeczywistości wyklucza pracownika z

ubezpieczenia. Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie

wnioskodawcom prawa do spornego zasiłku chorobowego lub o uchylenie wyroków

Sądów obydwu instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania, w każdym przypadku z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania

sądowego, w tym o kosztach zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż za błędne należy uznać

orzeczenie Sądu odwoławczego, który powiela argumentację Sądu pierwszej

instancji. Żaden przepis prawa nie uprawnia do samowolnego wyrejestrowywania

pracowników z ubezpieczenia społecznego ze skutkiem ex tunc. Skarżący zostali w

dniu 2 czerwca 2008 r. zgłoszeni przez pracodawcę na terenie Polski do

ubezpieczenia społecznego. W tej dacie nabyli tytuł prawny do ubezpieczenia. Od

tego dnia zostali objęci ochroną ubezpieczeniową. W czasie powstania

niezdolności do pracy byli ubezpieczonymi w rozumieniu art. 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych i podlegali ochronie ubezpieczeniowej na terenie Polski

właśnie na podstawie zgłoszenia dokonanego przez pracodawcę.

8

Jak dalej wywiedziono w skardze, nawet jeśli postępowanie kontrolne w

zakładzie pracy wykazało, że pracownicy winni podlegać ubezpieczeniu

społecznemu na terenie Niemiec, w świetle przepisów prawa pracodawca nie mógł

wyrejestrować ich w dniu 27 lipca 2009 r. z datą wsteczną. Pracownicy na skutek

tego wyrejestrowania nie podlegali żadnej ochronie ubezpieczeniowej. Spółka J.

wyrejestrowała pracowników z ubezpieczenia w Polsce i w ogóle nie zgłosiła do

ubezpieczenia na terenie Niemiec, o czym zresztą nie poinformowała pracowników.

Kwestie podlegania ubezpieczeniu w polskim systemie prawa reguluje ustawa o

systemie ubezpieczeń społecznym. Ustawa ta będzie miała zastosowanie także do

skarżących, bowiem oni w dniu 02.08.2008 r. zostali zgłoszeni do systemu

ubezpieczeń społecznych w Polsce. Małżonkowie Z. jako pracownicy w myśl art. 13

pkt 1 ustawy, podlegali obowiązkowemu ubezpieczeniu w okresie od dnia

nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku. W wyniku zgłoszenia

przez pracodawcę do ubezpieczenia od dnia 2 czerwca 2008 r. objęci byli ochroną

ubezpieczeniową. Ochrona ta mogła ustać zasadniczo z datą ustania stosunku

pracy, ewentualnie z datą zaistnienia innego faktu świadczącego o wygaśnięciu

tytułu ubezpieczenia, o którym płatnik składek powinien zawiadomić ZUS w

odpowiednim terminie.

Zdaniem skarżących jeżeli w ich przypadku zachodziły podstawy do ich

wyrejestrowania lub zaistniały zmiany w stosunku do poprzednio wykazanych -

płatnik składek zobowiązany był zawiadomić o tym organ rentowy w terminie 7 dni

od daty zaistnienia tychże faktów. Zatem, jeżeli płatnik składek pismem z dnia 29

lipca 2009 r. wystąpił o wyrejestrowanie skarżących z ubezpieczenia, takie

wyrejestrowanie, w świetle art. 36 ust. 11 ustawy, mogło pozbawiać ochrony

ubezpieczeniowej co najwyżej od 22 lipca 2009 r. Z przepisu tego nie wynika, że na

jego podstawie płatnik składek mógł wykluczać z ubezpieczenia pracowników z

dowolnie przyjętą datą wsteczną. Sąd dopatrując się związku pomiędzy tym

przepisem a ustalonym w sprawie sposobem wyrejestrowania skarżących z

ubezpieczenia dopuścił się naruszenia przepisu prawa materialnego - art. 36 ust.

11 ustawy poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Wadliwa subsumcja przepisu

pod ustalony w sprawie stan faktyczny narusza zdaniem skarżących wynikające z

Konstytucji zasady zawarte m.in. w art. 24 i 67 Konstytucji. W myśl tych przepisów

9

praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Państwo sprawuje

nadzór nad warunkami wykonywania pracy. Obywatel ma prawo do zabezpieczenia

społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo

oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie ze wszystkimi

argumentami skarżącego można się zgodzić.

Nie ma racji autor skargi kasacyjnej sugerując, iż o podleganiu lub

niepodleganiu obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym decyduje fakt zgłoszenia

osoby uprawnionej do owych ubezpieczeń w trybie art. 36 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585). Stosunek ubezpieczenia społecznego, jeśli obejmuje

ubezpieczenie obowiązkowe, powstaje bowiem z mocy prawa, a zgłoszenie do

ubezpieczenia ma charakter deklaratywny. Stosunek ten nie jest stosunkiem

prawnym ukształtowanym w drodze umownej, stąd obowiązek ubezpieczenia

społecznego wynika z przepisów prawa i nie jest uzależniony od woli

ubezpieczonego lub organu rentowego. Nawiązanie stosunku ubezpieczenia

następuje równocześnie z zaistnieniem sytuacji rodzącej obowiązek ubezpieczenia,

jako wyraz zasady automatyzmu prawnego; jest wtórne wobec stosunku

podstawowego, stanowiącego tytuł ubezpieczenia.

W świetle art.6 ust. 1 pkt1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 1 pkt1

ustawy systemowej pracownicy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu, a obowiązek podlegania

tym ubezpieczeniom trwa od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego

stosunku.

Nie zawsze jednak nawiązanie przez polskiego obywatela stosunku pracy z

polskim pracodawcą prowadzi do objęcia zatrudnionego polskim systemem

ubezpieczeń społecznych.

W tej materii zasadnicze znaczenie ma regulacja zawarta w Rozporządzeniu

Rady (EWG) Nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania

10

systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób

prowadzących działalność na własny rachunek o do członków ich rodzin

przemieszczających się we Wspólnocie (Dz.U.E.L. 71.149.2.ze zm.), zwane dalej

rozporządzeniem 1408/71. Całokształt unormowań zawartych w tym akcie

uzasadnia przyjęcie tezy, że koordynacja systemów ubezpieczeń państw

członkowskich oparta jest na uprzednim stwierdzeniu odrębności i niemożliwej do

usunięcia różnorodności krajowych systemów zabezpieczenia społecznego.

Ustanowiona przepisami powołanego rozporządzenia koordynacja prowadzi do

współistnienia tych systemów w układzie poziomym przez zastosowanie jednolitych

i mających charakter nadrzędny zasad postępowania oraz wspólnych łączników,

takich jak miejsce pracy, miejsce zamieszkania, siedziba pracodawcy, miejsce

położenia filii przedsiębiorstwa lub jego stałego przedstawicielstwa i innych.

Przepisy tego akty służą do rozstrzygnięcia kolizji, w razie sprzeczności wynikającej

z zastosowania różnych ustawodawstw, bądź ustalają właściwe podmioty

zobowiązane do świadczenia, w przypadku sporu negatywnego. Powyższe normy

są adresowane do pracowników podejmujących pracę w różnych państwach

członkowskich, przy czym pojęcie pracownika jest definiowane na podstawie

ustawodawstwa mającego zastosowanie w sprawie. Zgodnie z generalną regułą

wspólnotowej koordynacji ustalanie ustawodawstwa właściwego odbywa się według

zasad: podlegania jednemu ustawodawstwu i miejsca wykonywania pracy (lex loci

laboris). Z art. 13 ust. rozporządzenia wynika bowiem, że osoby, do których

znajduje ono zastosowanie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego Państwa

Członkowskiego, które to ustawodawstwo określa się według zasad zawartych w

art. 13 – 17 powołanego aktu. Podstawowym łącznikiem do określenia

ustawodawstwa właściwego jest miejsce wykonywania pracy. Zgodnie z art. 13 ust.

2 lit.a rozporządzenia pracownik najemny zatrudniony na terytorium jednego

Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu tego państwa, nawet jeżeli

zamieszkuje na terytorium innego Państwa Członkowskiego lub jeżeli

przedsiębiorstwo bądź pracodawca, który go zatrudnia, ma swoją zarejestrowaną

siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności na terytorium innego Państwa

Członkowskiego. Norma ta wyraźnie stwierdza, że nie jest niczym szczególnym

podleganie pracownika ustawodawstwu państwa, w którym jest zatrudniony, a nie

11

ustawodawstwu innego państwa, w którym zatrudniające go przedsiębiorstwo lub

pracodawca ma zarejestrowaną siedzibę bądź miejsce prowadzenia działalności.

Tego rodzaju rozwiązanie eliminuje konflikty w ustalaniu właściwego

ustawodawstwa związane z tzw. dumpingiem ekonomicznym (socjalnym),

wynikającym z mniejszych kosztów ubezpieczenia społecznego w państwie

siedziby pracodawcy niż w państwie miejsca wykonywania zatrudnienia.

Od ogólnej zasady eksponującej właściwość ustawodawstwa państwa

zatrudnienia są jednak wyjątki wymienione w art. 14 – 17 rozporządzenia, które są

efektem specyfiki zatrudnienia lub wykonywania zawodu. W niniejszej sprawie

decydujący dla rozstrzygnięcia sporu jest wyjątek wynikający z art. 14 ust. 1 lit.a

tegoż aktu. W myśl powołanego przepisu pracownik najemny zatrudniony na

terytorium Państwa Członkowskiego przez przedsiębiorstwo, w którym jest zwykle

zatrudniony i przez które został skierowany do wykonywania pracy na terytorium

innego Państwa Członkowskiego, w dalszym ciągu podlega w dziedzinie

zabezpieczenia społecznego ustawodawstwu państwa wysyłającego, pod

warunkiem, że przewidywany okres wykonywania pracy za granicą nie przekracza

dwunastu miesięcy i że pracownik nie został skierowany w miejsce innej osoby,

której okres skierowania upłynął. W rozpoznawanej sprawie nie ulega wątpliwości,

że zainteresowany pracownik A. J. Spółki z o.o. został wysłany do pracy na

terytorium Francji na okres nieprzekraczający dwunastu miesięcy, a oddelegowanie

nie nastąpiło w miejsce osoby, której upłynął okres skierowania. Stwierdzenie to nie

przesadza jednak o ostatecznym wyniku niniejszego sporu. Istota problemu polega

bowiem na tym, że przedmiotowa umowa o pracę została zawarta wyłącznie w celu

oddelegowania zainteresowanego do pracy za granica.

Instytucja tymczasowego delegowania pracowników, o jakiej mowa w

cytowanym przepisie, została doprecyzowana w Decyzji Komisji Administracyjnej

do spraw Zabezpieczenia Społecznego Pracowników Migrujących Nr 181 z dnia 13

grudnia 2000 r. w sprawie interpretacji art. 14 (1), art. 14a (1) oraz art. 14b (1) i (2)

rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 w zakresie ustawodawstwa właściwego

dla pracowników delegowanych oraz osób pracujących na własny rachunek

tymczasowo wykonujących pracę poza terytorium Państwa właściwego (Dz.Urz.WE

z 14 grudnia 2001 r., L 329, s. 73 - dalej nazywana Decyzją). Dodatkowo w 2004 r.

12

na podstawie wyżej wskazanej Decyzji Nr 181, Komisja Administracji opracowała

tzw. „Praktyczny Przewodnik w Dziedzinie Oddelegowania Pracowników w

Państwach Członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru

Gospodarczego i Szwajcarii”.

Zgodnie z punktem 1 Decyzji o oddelegowaniu pracownika można mówić

wtedy, gdy praca wykonywana jest na rachunek przedsiębiorstwa

oddelegowującego oraz gdy istnieje między stronami więź pracownicza. Jeśli

chodzi o pierwszą przesłankę, to jest ona spełniona, gdy praca jest wykonywana

dla przedsiębiorstwa oddelegowującego, czyli w dalszym ciągu – mimo

oddelegowania – istnieje stosunek pracy pomiędzy pracownikiem oddelegowanym

a przedsiębiorstwem oddelegowującym. Co zaś się tyczy drugiego warunku, to

konieczne jest uwzględnienie okoliczności związanych z odpowiedzialnością z

tytułu postępowania kwalifikacyjnego, zawarcia umowy o pracę, ustania stosunku

pracy, uprawnień do składania oświadczeń woli w przedmiocie obowiązków

wynikających z takiego stosunku. Punkt 3 Decyzji dotyczy szczególnej sytuacji, w

której pracownik – podobnie jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie -

zostaje zatrudniony przez pracodawcę wyłącznie w celu oddelegowania do pracy w

przedsiębiorstwie na terytorium innego Państwa Członkowskiego. Wówczas poza

istnieniem więzi pracowniczej wymaga się, aby przedsiębiorstwo delegujące

„zwykle” prowadziło działalność na terenie państwa wysyłającego, a działalność ta

powinna być „godna odnotowania” w kraju delegującym. W kwestii pojęcia

działalności „zwykle” prowadzonej w kraju wysyłającym wyjaśniono, że istotne w

tym zakresie jest określenie miejsca siedziby i administracji przedsiębiorstwa, liczby

osób zatrudnionych w administracji, miejsca zatrudnienia wysyłanych pracowników,

miejsca, w którym zawierana jest większość umów o pracę, prawa, któremu

podlegają zawierane umowy, oraz obrotów osiągniętych w każdym Państwie

Członkowskim. Jeżeli zatem przedsiębiorca oddelegowujący, posiada w danym

Państwie Członkowskim siedzibę ale wykonuje w nim wyłącznie czynności

administracyjne (kadry, księgowość), wówczas pracownik wysłany przez takie

przedsiębiorstwo do innego Państwa Członkowskiego nie może być uznany za

pracownika oddelegowanego. Warunek, według którego przedsiębiorca

oddelegowujący zwykle prowadzi działalność na terytorium kraju

13

oddelegowującego nie oznacza, że w kraju tym działalność przedsiębiorstwa musi

mieć charakter przeważający. Nie chodzi też o kryterium ilościowe, dotyczące

osiąganego obrotu. Konieczne jest przede wszystkim faktyczne prowadzenie

działalności w państwie wysyłającym. Wymaganie to dotyczy także agencji pracy

tymczasowej. Decydujące jest, czy agencja prowadzi swoją zasadniczą działalność

w kraju oddelegowującym. Podobnie we wspomnianym „Przewodniku praktycznym”

stwierdzono, że prowadzenie znaczącej części działalności na obszarze państwa

wysyłającego nie może sprowadzać się wyłącznie do działań związanych z

zarządzaniem wewnętrznym przedsiębiorstwa.

Wprawdzie zarówno Decyzja jak i „Przewodnik praktyczny” nie są aktami

normatywnymi, ale są traktowane jako źródło wykładni autentycznej przepisów

rozporządzenia 1408/71. I chociaż z jednej strony stwierdza się, że

zaprezentowana w nich wykładnia nie jest wiążąca (wyroki ETS z dnia 5 grudnia

1967 r. Nr 19/67 w sprawie Bestuur der sociale Verzekeringsbank c. Van der Vecht

i z dnia 14 maja 1981 r. Nr 98/80 w sprawie Giuseppe Romano c. Institut national

dassurance maladie – invalidite), to z drugiej interpretacja rozporządzenia przez

Komisję jest akceptowana w praktyce, czego przykładem jest orzecznictwo ETS

(wyrok z dnia 26 stycznia 2006 r., C-2/05 w sprawie Rijksdienst voor Sociale

Zekerheid c. Herbosch Kiere i z dnia 10 lutego 2000 r., C-202/97 w sprawie

Fitzwilliam; także T. Bińczycka – Majewska, Koordynacja systemów zabezpieczenia

społecznego w Unii Europejskiej, Zakamycze 1999 r., s. 487 i następne). Zgodnie

bowiem z art. 81a rozporządzenia 1408/71 uprawnienia w zakresie wykładni są

wykonywane bez uszczerbku dla władz, instytucji i osób zainteresowanych do

korzystania z procedur i sądownictwa przewidzianych przez ustawodawstwo

Państw Członkowskich, przez niniejsze rozporządzenie i przez Traktat. Nie stoi to

jednak na przeszkodzie możliwości przyjęcia przez sąd krajowy interpretacji

przepisów rozporządzenia zaprezentowanej w Decyzji czy w „Przewodniku

praktycznym” i powołania jej w uzasadnieniu swego orzeczenia.

W kwestii przesłanek stosowania art. 14 ust. 1a rozporządzenia 1408/71

wypowiadał się również Trybunał Sprawiedliwości UE (TSUE).

Już w wyroku TSUE z dnia 17 grudnia 1971 r. w sprawie Manpower (35/70,

ECR 197/1251), wydanym na gruncie poprzedniego rozporządzenia Nr

14

3,rozstrzygnięto o możliwości delegowania, na podstawie art. 14 ust. 1a

rozporządzenia 1408/71, pracowników agencji pracy tymczasowej. W ocenie

Trybunału przyjęcie takiego rozwiązania uzasadnia usunięcie trudności, jakie

związane są z krótkotrwałym przemieszczaniem się pracowników delegowanych i

zmianą systemu zabezpieczenia społecznego. Trzeba jednak zauważyć, że ze

względu na różnice w systemach zabezpieczenia społecznego poszczególnych

Państw Członkowskich UE (różne obciążenia składkowe oraz różna wysokość

świadczeń) powoływanie się wyłącznie na trudności z krótkotrwałym

przemieszczaniem się pracowników mogłoby być nadużywane przez

przedsiębiorstwa, które zajmowałyby się wyłącznie delegowaniem pracowników do

innych Państw Członkowskich i wykorzystywaniem różnic pomiędzy

poszczególnymi systemami zabezpieczenia społecznego. Ten aspekt sprawy

eksponowano w późniejszych orzeczeniach TSUE. W wyroku z dnia 10 lutego 2000

r. w sprawie Fitzwilliam ( C- 202/97, ECR 2000/2/I-OO883) Trybunał stwierdził, że

art. 14 ust. 1 rozporządzenia 1408/71, w wersji skodyfikowanej rozporządzeniem nr

2001/83, powinien być interpretowany w ten sposób, iż w celu skorzystania z

przywileju przyznanego przez ten przepis (który, ustanawiając odstępstwo od

reguły, zgodnie z którą osoba podlega ustawodawstwu Państwa Członkowskiego,

na którego terytorium jest zatrudniona, zezwala przedsiębiorstwu, w którym jest ona

zwykle zatrudniona, na utrzymanie rejestracji tej osoby w systemie zabezpieczenia

społecznego Państwa Członkowskiego, na którego terytorium przedsiębiorstwo ma

siedzibę) przedsiębiorstwo pracy tymczasowej, które przekazuje czasowo

pracowników z jednego Państwa Członkowskiego do dyspozycji przedsiębiorstwom

mającym siedziby w innym Państwie Członkowskim, musi zwykle wykonywać swą

działalność w tym pierwszym Państwie. Warunek ten jest spełniony, jeżeli

przedsiębiorstwo stale wykonuje znaczącą działalność w Państwie, w którym ma

siedzibę. Chybiony jest zatem podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut, że z

cytowanego orzeczenia nie wynika, aby działalność ta musiała mieć charakter

przeważający. Sąd Apelacyjny nie przyjął bowiem, że działalność agencji

delegującej pracowników do pracy za granicą powinna mieć przeważający

charakter w kraju oddelegowującym, lecz iż ma to być prowadzenie znaczącej

działalności na terenie państwa wysyłającego. Także w wyroku TSUE z dnia 9

15

listopada 2000 r. w sprawie Plum (C – 404/98, ECR 2000/11A/I – 09379)

podkreślono, że zastosowanie art. 14 ust. 1a rozporządzenia 1408/71, zmienionego

i uaktualnionego przez rozporządzenie nr 2001/83, nie dotyczy pracowników

przedsiębiorstwa z siedzibą w jednym Państwie Członkowskim, wysyłanych do

pracy na terytorium innego Państwa Członkowskiego, w którym poza czysto

wewnętrznymi działaniami zarządzającym, to przedsiębiorstwo prowadzi całą swoją

działalność. Pracownicy takiego przedsiębiorstwa podlegają zatem ustawodawstwu

z zakresu zabezpieczenia społecznego tego Państwa Członkowskiego, na którego

terytorium rzeczywiście pracują.

W świetle przedstawionego wyżej stanowiska TSUE można uznać za trafny

pogląd Sądów obydwu instancji, iż pracodawca M. i J. Z., tj. J. Spółka z o.o. nie

spełniała tego warunku zastosowania do wnioskodawców przepisu art. 14 ust. 1a

rozporządzenia 1408/71, jakim jest prowadzenie przez przedsiębiorstwo „zwykle”

znaczącej działalności na terytorium Polski. W konsekwencji tego ma do nich

zastosowanie ogólna regulacja zawarta w 13 ust. 2 lit.a rozporządzenia, statuująca

zasadę podlegania pracownika ustawodawstwu państwa, w którym jest

zatrudniony, a nie ustawodawstwu innego państwa, w którym zatrudniające go

przedsiębiorstwo lub pracodawca ma zarejestrowaną siedzibę bądź miejsce

prowadzenia działalności.

Warto zauważyć, że z zaistnieniem podlegania ubezpieczeniom społecznym:

emerytalnemu i rentowym przepisy prawa wiążą dalsze skutki, zwłaszcza związane

ze zgłoszeniem do ubezpieczeń. Zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy systemowej każda

osoba objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi podlega

zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych, a obowiązek ten – w przypadku

pracowników – spoczywa na płatniku składek. Stosownie do art. 48b ust. 1 ustawy

systemowej, Zakład może też sporządzać z urzędu zgłoszenia do ubezpieczeń

społecznych.

Okoliczność, że w konkretnym przypadku nie zostały spełnione ustawowe

przesłanki podlegania danej osoby obowiązkowo ubezpieczeniom społecznymi

sprawia, iż zgłoszenie jej przez płatnika składek do owych ubezpieczeń jest

bezpodstawne. Ujawnienie w trakcie postępowania kontrolnego faktu dokonanie

takiego zgłoszenia upoważnia Zakład Ubezpieczeń Społecznych do stwierdzenia w

16

drodze decyzji, o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 pkt1 ustawy, rzeczywistego stanu

faktycznego i prawnego, tj. nieistnienia obowiązku ubezpieczeń społecznych

wskazanej osoby z tytułu danego stosunku prawnego i to od daty jego nawiązania.

W judykaturze zwraca się przy tym uwagę, iż spraw o ustalenie istnienia albo

nieistnienia obowiązku ubezpieczenia społecznego organ rentowy nie może

załatwiać w sposób skazujący wnioskodawcę na działanie "metodą prób i błędów”,

lecz powinien od razu ustalić, czy wnioskodawca podlega ubezpieczeniu

społecznemu i jakiego podsystemu to dotyczy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15

lipca 2009 r., II UKN 131/98, OSNP 1999, nr 14, poz. 465).

Sytuacja jest bardziej złożona wówczas, gdy zapadła już prawomocna

decyzja organu rentowego w przedmiocie objęcia ubezpieczeniem społecznym

osoby, która według przepisów prawa nie jest podmiotem tegoż ubezpieczenia. Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 11 marca 2008 r., I UK 256/07 (OSNP 2009/11-12/159)

wyraził pogląd, że jeżeli decyzja deklaratoryjna o objęciu określonym tytułem

ubezpieczenia społecznego okazała się błędna lub bezpodstawna, to decyzja ta,

ani tym bardziej brak zgody ubezpieczonego, nie mogą stanowić przeszkody dla

stwierdzenia istnienia tytułu ubezpieczenia społecznego zgodnego z przepisami

prawa. Pojawia się jednak kwestia prawnej dopuszczalności stwierdzenia ze

wsteczną datą ustania tytułu ubezpieczenia społecznego w sytuacji, w której

objęcie ubezpieczeniem nastąpiło wskutek oczywistego błędu organu rentowego.

Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 maja 2005 r., III UK

28/05 (OSNP 2005, nr 23, poz. 380), skutki tej wadliwości nie mogą obciążać osoby

zainteresowanej. Wskazać bowiem należy na tę osobliwość decyzji wydawanych w

tym przedmiocie, że wywołują one określone skutki w sferze ubezpieczenia

społecznego. Zainteresowany formalnie pozostaje w ubezpieczeniu, opłaca składki,

nabywa emerytalną ekspektatywę i korzysta ze świadczeń określonych w ustawie.

W odróżnieniu od decyzji ustalających prawo do świadczeń, kiedy to rola organu

rentowego sprowadza się w zasadzie do deklaratoryjnego ustalenia dotyczącego

spełnienia określonych przesłanek, decyzje dotyczące objęcia określonym tytułem

ubezpieczenia prowadzą do powstania gwarancyjnego stosunku prawnego, w

trakcie trwania którego ubezpieczony staje się podmiotem określonych praw i

obowiązków. Opłacanie składki jest przy tym swoistą ceną ubezpieczeniowej

17

gwarancji korzystania z prawnej ochrony w razie nastąpienia określonego

zdarzenia losowego. Ze względu na konieczność ochrony trwałości tego stosunku,

decyzje te posiadają w omawianym zakresie prawokształtujący charakter, co

oczywiście nie wyklucza możliwości ich zmiany albo uchylenia, jeśli zostałyby

spełnione odpowiednie przesłanki. Jeśli organ rentowy nie skorzystawszy z

instytucji wznowienia postępowania czy też stwierdzenia nieważności wydanej

decyzji wydał decyzję w przedmiocie ustania stosunku ubezpieczenia społecznego,

to zasadne jest przyjęcie, że mogło to nastąpić najwcześniej w dacie jej wydania, a

zatem ex nunc.

W rozpoznawanej sprawie nie mamy jednak do czynienia z przypadkiem

uprzedniego wydania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wadliwej decyzji

stwierdzającej podleganie M. i . Z. ubezpieczeniom społecznym z tytułu umów o

pracę zawartych z J. Spółką z o.o. Stąd też organ rentowy ustaliwszy w trakcie

postępowania kontrolnego, iż wnioskodawcy nie podlegają polskiemu systemowi

prawa ubezpieczeń społecznych, mógł i powinien wydać decyzję potwierdzającą

rzeczywisty stan faktyczny i prawny. Zasada pewności obrotu prawnego i zaufania

obywatela do państwa i jego instytucji przemawia jednak za wykluczeniem sytuacji,

gdy zainteresowany dowiaduje się o niepodleganiu ubezpieczeniom społecznym

dopiero z decyzji odmawiającej mu prawa do świadczeń z tych ubezpieczeń. Zatem

to nie wyrejestrowanie przez pracodawcę pracownika z ubezpieczeń społecznych,

lecz decyzja organu rentowego stwierdzająca niepodleganie danej osoby owym

ubezpieczeniom (od której tak ubezpieczonemu jak i płatnikowi składek przysługuje

odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych) powinna poprzedzać odmowę

wypłaty dochodzonego świadczenia.

Wobec niedochowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wymaganego trybu postępowania w tym zakresie, Sąd Najwyższy z mocy art. 398¹⁵

§ 1 w związku z art. art. 47714a

w związku z art. 398²¹ k.p.c. orzekł o uchyleniu

wyroków Sądów obydwu instancji wraz z poprzedzającą je decyzją organu

rentowego i przekazaniu sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania. O

kosztach postępowania rozstrzygnięto stosownie do art. 98 § 1 i 3 w związku z art.

108 § 1 k.p.c. oraz § 13 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 pkt 2 w związku z § 12 ust. 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

18

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze

zm.).