IV CSK 659/10

Sygn. akt IV CSK 659/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa Teofila S.

przeciwko Grupie Inwestycyjnej H. Spółce Akcyjnej w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 października 2009 r.,

1. Uchyla i zmienia zaskarżony wyrok w punkcie

I (pierwszym) w części dotyczącej apelacji powoda w ten

sposób, że: zmienia wyrok Sądu Okręgowego z dnia 13 lutego

2009 r., sygn. akt [...] w punkcie I (pierwszym) w ten sposób, że

ponad już zasądzoną kwotę zasądza od pozwanej Spółki na

rzecz powoda kwotę 22.791,31 (dwadzieścia dwa tysiące

siedemset dziewięćdziesiąt jeden złotych i trzydzieści jeden

groszy) złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 24 stycznia

2008 r. do dnia zapłaty; w punkcie III (trzecim) w ten sposób, że

2

zasądza od powoda na rzecz pozwanej Spółki kwotę 3.704 (trzy

tysiące siedemset cztery) złotych tytułem zwrotu kosztów

procesu; oraz w punkcie IV (czwartym) w ten sposób, że

nakazuje pobrać na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego

od pozwanej Spółki kwotę 2.387,38 (dwa tysiące trzysta

osiemdziesiąt siedem złotych i trzydzieści osiem groszy) złotych

a od powoda z zasądzonego roszczenia kwotę 7.992,54 (siedem

tysięcy dziewięćset dziewięćdziesiąt dwa złotych i pięćdziesiąt

cztery groszy) złotych tytułem nieuiszczonych kosztów

sądowych i w pozostałym zakresie oddala apelację powoda.

2. Oddala skargę kasacyjną powoda w pozostałej części.

3. Znosi pomiędzy stronami koszty postępowania kasacyjnego.

4. Nie obciąża powoda kosztami sądowymi w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

3

Wyrokiem z dnia 14 października 2009 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda Teofila S. i apelację pozwanej Grupy Inwestycyjnej H. Spółki Akcyjnej w G.

od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 13 lutego 2009 r., zasądzającego od pozwanej

na rzecz powoda kwotę 44.666,32 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 15

stycznia 2005 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie oddalającego

powództwo, które obejmowało żądanie zapłaty kwot 141.711,76 zł wraz

z odsetkami ustawowymi od dnia 15 listopada 2004 r. do dnia zapłaty, 107.443,35

zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 15 stycznia 2005 r. do dnia zapłaty oraz

50.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 10 maja 2005 r. do dnia zapłaty.

Sąd Apelacyjny wzajemnie zniósł między stronami koszty postępowania

apelacyjnego.

Podstawą wyroku Sąd Apelacyjnego były następujące ustalenia i wnioski:

Dnia 19 lipca 2004 r. Kompania Budowlana H. Spółka z o.o. z siedzibą w G. (dalej

– Kompania), jako generalny wykonawca umowy o roboty budowlane, zawartej z

pozwaną Grupą Inwestycyjną H. S.A. w G. w dniu 23 kwietnia 2004 r., zawarła z

powodem umowę o bliżej określone roboty budowlane dotyczące osiedla

mieszkaniowego „T.”. Według postanowień umowy termin rozpoczęcia robót został

wyznaczony na dzień 21 lipca 2004 r. a zakończenia na dzień 30 września 2004 r.,

przy czym ich wykonanie miało nastąpić etapami, odpowiednio: pierwszy – do dnia

8 sierpnia 2004 r., drugi – do dnia 20 sierpnia 2004 r., trzeci - do dnia 10 września

2004 r. oraz czwarty - do dnia 30 września 2004 r. Należne powodowi

wynagrodzenie ryczałtowe miało być płatne po ukończeniu poszczególnych etapów

robót na podstawie faktur częściowych. Zastrzeżono również karę umowną na

wypadek opóźnienia się przez powoda z wykonaniem całości robót w wysokości

1% całego wynagrodzenia ryczałtowego należnego powodowi za każdy dzień

opóźnienia. Natomiast w przypadku opóźnienia wykonania poszczególnych etapów

robót, kara umowna miała wynosić 0,5% wartości robót danego etapu za każdy

dzień opóźnienia. Przewidziano także, że zastosowanie kary umownej za

opóźnienie w wykonaniu całości robót nie wyklucza możliwości zastosowania kary

4

umownej za opóźnienie w wykonaniu poszczególnych etapów. Ustalono też, że

terminem zakończenia poszczególnych etapów i całości robót będzie data

zgłoszenia zakończenia robót.

Powód zgłosił zakończenie robót odpowiednio, pierwszego etapu - w dniu

1 października 2004 r., a więc z 52-dniowym opóźnieniem, drugiego - w dniu

6 października 2004 r., z 51-dniowym opóźnieniem, trzeciego - w dniu

11 października 2004 r., z 30-dniowym opóźnieniem, a czwartego - w dniu

15 grudnia 2004 r., z 70-dniowym opóźnieniem. Za pierwszy etap robót powód

wystawił fakturę na kwotę 47.921,90 zł, uwzględniając przy tym uprzednio

zapłaconą zaliczkę, za drugi – na kwotę 136.950 zł, za trzeci – na kwotę 58.930 zł,

a za czwarty – na kwotę 100.405 zł.

W pismach z dnia 2 lutego 2005 r. i z dnia 10 czerwca 2005 r. Kompania

Budowlana H. Spółka z o.o. złożyła powodowi oświadczenie o potrąceniu

z należnego mu wynagrodzenia kar umownych za opóźnienie w wykonaniu

zarówno całości robót, jak i poszczególnych ich etapów, w łącznej kwocie

258.515,95 zł. Z kolei powód w piśmie z dnia 9 maja 2005 r. zakwestionował

dokonane potrącenie, a następnie w piśmie z dnia 30 maja 2005 r. wezwał

Kompanię Budowlaną H. Spółkę z o.o. m.in. do zapłaty wynagrodzenia w kwocie

246.739,61 zł wraz z odsetkami ustawowymi. Dalej, w piśmie z dnia 30 maja

2005 r. powód wezwał również pozwaną Grupę Inwestycyjną H. S.A. do zapłaty

wynagrodzenia w tej kwocie.

W toku procesu, w dniu 24 stycznia 2008 r., pozwana Grupa Inwestycyjna H.

S.A. zawarła z Franciszkiem M., wierzycielem powoda, ugodę sądową, na mocy

której nabyła wierzytelność względem powoda stwierdzoną prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 24 lutego 2006 r. Sąd Okręgowy przyjął, że na

podstawie art. 6471

§ 5 k.c. pozwana Grupa Inwestycyjna H. S.A., jako inwestor,

odpowiada za zapłatę wynagrodzenia należnego powodowi, jako podwykonawcy

na podstawie umowy z dnia 19 lipca 2004 r. Przyjął również, że nie były sporne

między stronami ani wysokość należnego powodowi wynagrodzenia pozostałego

do zapłaty, wynosząca 249.145,11 zł, ani wysokość należnych od powoda kar

umownych, która zgodnie z postanowieniami umowy wyniosła 258.515,95 zł.

5

Powód zgłosił natomiast zarzut rażącego wygórowania tych kar. Sąd Okręgowy

zarzut ten uwzględnił na podstawie art. 484 § 2 k.c. wskazując, że powód w całości

wykonał swe zobowiązanie, kary umowne w tej wysokości przekraczały 60%

wartości wykonanych robót, a pozwana nie wykazała, aby opóźnienie w wykonaniu

robót wywołało u niej jakąkolwiek szkodę. Sąd Okręgowy uznał, że potrącone z

wynagrodzenia należnego powodowi kary umowne powinny ulec zmniejszeniu o

50%, a więc do kwoty 129.257,97 zł. Ponadto Sąd Okręgowy uznał, że pozwana

skutecznie zgłosiła zarzut potrącenia z tego wynagrodzenia wierzytelności

względem powoda, nabytej od Franciszka M. na mocy wspomnianej ugody

sądowej, w kwocie 80.000 zł. Biorąc powyższe pod uwagę na podstawie art. 498,

499 i 503 k.c. Sąd Okręgowy przyjął, że w wyniku oświadczenia Kompanii

Budowlanej H. z dnia 2 lutego 2005 r. o potrąceniu kar umownych, wynagrodzenie

powoda stwierdzone fakturą wystawioną najwcześniej, tj. w kwocie 141.711,76 zł,

uległo umorzeniu do kwoty 12.453,79 zł. Wynagrodzenie w tej kwocie należało

powiększyć o odsetki ustawowe w kwocie 4.779,18 zł, należne za okres od dnia 15

listopada 2004 r. do dnia 24 stycznia 2008 r., kiedy została zawarta wymieniona

ugoda sądowa i możliwe stało się potrącenie kwoty 80.000 zł, co łącznie wyniosło

17.232,97 zł. Następnie Sąd Okręgowy przyjął, że z kwoty 17.232,97 zł oraz z

wynagrodzenia stwierdzonego fakturą z dnia 2 grudnia 2004 r., wynoszącego

107.433,35 zł, należało potrącić kwotę 80.000 zł, w wyniku czego zasądził

wyrokiem od pozwanej na rzecz powoda kwotę 44.666,32 zł wraz z odsetkami

ustawowymi od dnia 15 stycznia 2005 r. do dnia zapłaty.

Apelacje od wyroku Sądu Okręgowego wniosły obie strony. Powód zarzucił

m.in. naruszenie art. 484 § 2 k.c. przez niedostateczne obniżenie kary umownej

oraz naruszenie art. 503 w zw. z art. 498 § 1 k.c. polegające na wadliwym

zaliczeniu potrąconej przez pozwaną wierzytelności w kwocie 80.000 zł. Z kolei

pozwana zarzuciła m.in. naruszenie art. 484 § 2 k.c. polegające na wadliwym

uznaniu, że naliczone powodowi kary umowne były rażąco wygórowane.

Oddalając obie apelacje Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy

prawidłowo obniżył kary umowne należne od powoda o 50% i to zarówno

w odniesieniu do opóźnienia w wykonaniu całości robót, jak i poszczególnych ich

etapów. Zastrzeżenie kar umownych za opóźnienie wykonania robót miała na celu

6

stymulowanie powoda do terminowego wykonania robót elewacyjnych.

Uznając, że kara umowna jest rażąco wygórowana Sąd Apelacyjny uwzględnił

możliwość kumulowania tych kar oraz ich dysproporcję w stosunku do

wynagrodzenia należnego powodowi. Przyjął również, że zmniejszenie każdej

z naliczonych kar umownych jest korzystniejsze dla powoda, niż wyeliminowanie

kar za opóźnienie w wykonaniu poszczególnych etapów robót. Sąd Apelacyjny

wskazał też, że powód zobowiązał się do wykonania robót od dnia 21 lipca do 30

września 2004 r., tj. w ciągu 70 dni. Z ich wykonaniem opóźnił się również o 70 dni

i nie domagał się zmiany umowy w odniesieniu do terminów realizacji robót.

Ponadto Sąd Apelacyjny ocenił jako niezasadny zarzut powoda, odnoszący się do

wadliwego rozliczenia kwoty 80.000 zł przedstawionej do potrącenia przez

pozwaną, która zdaniem powoda powinna podlegać potrąceniu w pierwszej

kolejności z odsetkami należnymi od kwot wynagrodzenia stwierdzonych

wystawionymi przez niego fakturami, skoro oświadczenie z dnia 2 lutego 2005 r.

o potrąceniu kar umownych zgodnie z art. 499 k.c. miało moc wsteczną od chwili,

gdy potrącenie stało się możliwe. Sąd Apelacyjny wskazał, że w okolicznościach

niniejszej sprawy potrącenie to było możliwe w poszczególnych datach odbiorów

części i całości robót, stąd liczenie odsetek od należności stwierdzonych fakturami

do dnia 24 stycznia 2008 r. należało uznać za bezprzedmiotowe.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód, zaskarżając

go w części oddalającej wniesioną przez niego apelację co do zasądzenia kwoty

147.685,61 zł. W skardze kasacyjnej, opartej jedynie na podstawie przewidzianej

w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., zarzucił naruszenie art. 484 § 2 k.c. polegające na

zaakceptowaniu przez Sąd Apelacyjny miarkowania kary umownej dokonanego

przez Sąd Okręgowy w sytuacji, gdy kara taka pozostała rażąco wygórowana

nawet po jej zmniejszeniu o połowę oraz naruszenie art. 499 i 503 w zw. z 451 § 1

k.c. polegające na wadliwym zaliczeniu potrąconej wierzytelności w kwocie 80.000

zł nabytej przez pozwaną od Franciszka M. Na tej podstawie skarżący wniósł

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części.

W odpowiedzi na skargę pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

7

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie jedynie w części dotyczącej

zarzutu naruszenia art. 499 i 503 w zw. z 451 § 1 k.c. W apelacji skarżący

kwestionował prawidłowość przyjętego przez Sąd Okręgowy sposobu zaliczenia

przysługującej względem niego wierzytelności w kwocie 80.000 zł, nabytej przez

pozwaną od Franciszka M. i przedstawionej do potrącenia w toku procesu. Według

treści art. 451 § 1 zd. 2 k.c., stosowanego odpowiednio z mocy art. 503 k.c. w

przypadku potrącenia, to co przypada na poczet długu głównego wierzyciel może

przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne

oraz na zalegające świadczenia główne. Przy tym wskazać należy, że o ile strony

nie umówiły się inaczej, dłużnik nie może skutecznie kwestionować decyzji

wierzyciela. W niniejszej sprawie przyjęto, że skarżącej przysługuje względem

pozwanej wynagrodzenie z umowy z 19 lipca 2004 r. w kwotach 141.711,76 zł wraz

z odsetkami ustawowymi od 15 listopada 2004 r. i 107.433,35 zł wraz z odsetkami

ustawowymi od 15 stycznia 2005 r. oraz że z tych wierzytelności pozwana

skutecznie potrąciła przysługujące jej względem skarżącej kary umowne

wynoszące po zmniejszeniu 129.257,97 zł i wspomnianą wierzytelność o zapłatę

kwoty 80.000 zł. Nie było również kwestionowane, że z mocy art. 499 zd. 2 k.c.,

według którego oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, gdy

potrącenie stało się możliwe, w przypadku kar umownych potrącenie odniosło

skutek z tym samym dniem, z którym wymagalne stało się wynagrodzenie

skarżącej, a w przypadku wierzytelności o zapłatę kwoty 80.000 zł – z dniem

24 stycznia 2008 r. W tych okolicznościach prawidłowe były przyjęte przez Sądy

obu instancji wyliczenia wynikające z umorzenia wynagrodzenia powoda w kwocie

141.711,76 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 15 listopada 2004 r. z należnością

z tytułu kar umownych, w wyniku którego przy skarżącym pozostała kwota

12.453,79 zł wraz z odsetkami ustawowymi za okres od dnia 15 listopada 2004 r.

do dnia 24 stycznia 2008 r., wynoszącymi 4779,18 zł, (co łącznie

stanowi 17.232,97 zł). Podobnie ocenić należy umorzenie tej wierzytelności

powoda z wierzytelnością pozwanej w kwocie 80.000 zł, w wyniku którego

pozostała po stronie pozwanej do potrącenia wierzytelność w wysokości

62.767,03 zł. Jednak dalsze wyliczenie kwoty należnej powodowi w wyniku

8

potrącenia tej wierzytelności z tytułu wynagrodzenia w kwocie 107.433,35 zł wraz z

odsetkami ustawowymi od dnia 15 stycznia 2005 r. naruszało wskazane w skardze

kasacyjnej przepisy. Sąd Apelacyjny za Sądem Okręgowym przyjął, że w wyniku

potrącenia tych wierzytelności należna powodowi kwota z tytułu wynagrodzenia

wyniosła 44.666,32 zł z odsetkami ustawowymi od dnia od 15 stycznia 2005 r.

Zasądzone na rzecz powoda świadczenie w tej wysokości nie uwzględnia

dochodzonych odsetek ustawowych od kwoty 107.433,35 zł należnych za okres od

dnia 15 stycznia 2005 r. do dnia 24 stycznia 2008 r., tj. dnia, kiedy według

konsekwentnego stanowiska sądu potrącenie wierzytelności pozwanej w kwocie

80.000 złotych było możliwe. Odsetki od kwoty 107.433,35 złotych na dzień 24

stycznia 2008 r. wyniosły 39.010,07 zł. Według art. 451 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art.

503 k.c. powód był uprawniony do zaliczenia kwoty 62.767,03 złotych, w pierwszej

kolejności na związane z długiem zaległe należności uboczne z tytułu odsetek

wynoszące 39.010,07 złotych. Wobec tego, ponieważ wierzytelność powoda na

dzień 24 stycznia 2008 r. wyniosła 146.443,42 złotych, po jej umorzeniu

z wierzytelnością pozwanej w wysokości 62.767,42 złotych, powodowi

przysługiwała na ten dzień z tytułu wynagrodzenia kwota 83.676,39 zł wraz

z odsetkami ustawowymi od dnia 24 stycznia 2008 r. Zaskarżonym przez powoda

wyrokiem Sąd Okręgowy zasądził na jego rzecz kwotę 44.666,32 zł wraz

z odsetkami ustawowymi od dnia 15 stycznia 2005 r., które według stanu na dzień

24 stycznia 2008 r. wyniosły 16.218,76 zł, co stanowi łącznie 60.885,08 zł. Z tego

względu, uwzględniając skargę kasacyjną powoda, Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39816

zd. 1 k.p.c.) uchylił zaskarżony wyrok sądu drugiej instancji w tym

zakresie i zmienił go w ten sposób, że zasądził dodatkowo na rzecz powoda kwotę

22.791,31 złotych (83.676,39 – 60.885,32 złotych) z odsetkami ustawowymi od dnia

24 stycznia do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach procesu przed Sądem

Okręgowym stosunkowo je rozdzielając na podstawie art. 100 zdanie 1 k.p.c.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 484 § 2 k.c.

Katalog kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary umownej nie jest zamknięty

(zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada

2003 r., III CZP 61/03, OSNC 2004, nr 5, poz. 69). Ocena w tym zakresie,

w zależności od okoliczności sprawy, należy do sądu orzekającego. Nie może mieć

9

decydującego znaczenia jedynie relacja stawek umówionych przez strony oraz

stawek stosowanych w obrocie, podnoszona przez skarżącego (por. wyrok Sąd

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2011 r., II CSK 318/10, niepubl.). Ocena Sądu

Apelacyjnego w tym zakresie jest prawidłowa, a argumenty przytoczone w skardze

kasacyjnej nie dają podstaw do dalszego obniżenia kary umownej. Nie można

pominąć, że kara umowna została przewidziana za opóźnienie w spełnieniu

świadczenia. Zasadnie jednocześnie sąd uwzględnił, że przekroczenie terminu

wykonania umowy pokrywało się z tym terminem. Z drugiej strony nie można

pomijać już dokonanej znacznej redukcji kary umownej, której wysokość i warunki

strony akceptowały w umowie. Sąd Apelacyjny wziął już pod uwagę ostateczne

wykonanie całości zobowiązania oraz kumulację kar z tytułu opóźnienia wykonanie

poszczególnych etapów prac budowlanych oraz przekroczenie terminu wykonania

całości robót.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną powoda w pozostałej części orzekając o kosztach postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 100 zd. 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.