II UK 56/11

Wyrok z dnia 11 października 2011 r.

II UK 56/11

Z tytułu tego samego uszczerbku na zdrowiu doznanego w następstwie

choroby zawodowej i wypadku przy pracy nie przysługują dwa (niezależne od

siebie) jednorazowe odszkodowania.

Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 paź-

dziernika 2011 r. sprawy z wniosku Ryszarda T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w S. o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, na

skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego w Słupsku z

dnia 29 października 2010 r. […]

1. o d d a l i ł skargę kasacyjną bez obciążania skarżącego kosztami

postępowania kasacyjnego,

2. przyznał radcy prawnemu Piotrowi P. kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł, po-

większoną o stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej po-

mocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku wyrokiem z

dnia 29 października 2010 r., po rozpoznaniu apelacji Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w S., zmienił wyrok Sądu Rejonowego w Słupsku z dnia 28 kwiet-

nia 2010 r. i oddalił odwołanie Ryszarda T. od decyzji organu rentowego z dnia 16

września 2008 r. odmawiającej mu prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu

wypadku, jakiemu uległ w maju 1972 r.

Sąd Rejonowy ustalił, że ubezpieczony od 16 kwietnia 1971 r. do 2 lipca 1973

r. pracował w budowlanym Ochotniczym Hufcu Pracy Przedsiębiorstwie Budownic-

twa Rolniczego w S., na stanowisku malarza i pracownika budowlanego. Do pracy tej

2

został przymusowo wcielony w ramach odbywania zastępczej służby wojskowej. W

maju 1972 r. był skierowany wraz z Januszem P. do malowania konstrukcji domków

stalowych farbą antykorozyjną (cynkorem) w obiekcie, który nie miał okien ani żadnej

wentylacji. Dlatego przed rozpoczęciem malowania ubezpieczony otworzył drzwi i

zablokował je betonową trylinką. Jednak w trakcie pracy element ten został odrzuco-

ny, a drzwi zamknęły się. Następnie wskutek braku wentylacji doszło do zatrucia, w

którym obaj pracownicy stracili przytomność. W takim stanie byli znalezieni przez

pracownika rozwożącego posiłki. Ubezpieczony został zabrany przez pogotowie ra-

tunkowe do szpitala w S., jednakże nie zachowała się dokumentacja medyczna z tej

interwencji medycznej. W latach 70-tych XX wieku Przedsiębiorstwo Budownictwa

Rolniczego w S. starało się nie wykazywać „wypadkowości”, dlatego nie były sporzą-

dzone lub nie zachowały się protokoły powypadkowe dotyczące opisanego zdarze-

nia. Ubezpieczony również przed majem 1972 r. malował obiekty przy użyciu farby

antykorozyjnej w zależności od potrzeb od września 1971 r. W dniu zdarzenia podle-

gał ubezpieczeniu wypadkowemu.

Decyzją z dnia 23 maja 1972 r. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny

dla Województwa K. stwierdził u ubezpieczonego chorobę zawodową - ostre zatrucie

rozpuszczalnikami organicznymi, określając datę zachorowania na 29 lutego 1972 r.

Następnie w 1982 r. ubezpieczony był hospitalizowany w Oddziale Psychiatrii Szpi-

tala Wojskowego w E. z powodu rozpoznanego zespołu paranoicznego z podejrze-

niem schizofrenii. Od 2001 r. jest leczony w Poradni Zdrowia Psychicznego w U. Ak-

tualnie u ubezpieczonego występuje zespół charakteropatyczno-otępienny z odczy-

nem urojeniowym i towarzyszącym temu pogorszeniem się poziomu ogólnego funk-

cjonowania po przebytym zatruciu rozpuszczalnikami organicznymi. Instytut Pamięci

Narodowej prowadzi postępowanie w sprawie przekroczenia uprawnień przez funk-

cjonariuszy państwa komunistycznego polegających na represjonowaniu ubezpie-

czonego w okresie od 1970 r. do 1989 r.

W innym wcześniejszym postępowaniu przed Sądem Okręgowym w Słupsku

ubezpieczony wyjaśniał, że domaga się odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy

oraz odszkodowania z tytułu choroby zawodowej. W tym zakresie postanowieniem z

dnia 19 września 2002 r. wymieniony Sąd przekazał sprawy o odszkodowanie z ty-

tułu wypadku przy pracy, a także z tytułu choroby zawodowej Oddziałowi ZUS w S.

według właściwości. Sprawa ta wpłynęła do organu rentowego w dniu 22 paździer-

nika 2002 r.

3

Decyzją z dnia 10 grudnia 2002 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu

jednorazowe odszkodowanie w wysokości 4.380 zł z tytułu długotrwałego uszczerbku

na zdrowiu w związku z chorobą zawodową, ustalonego początkowo na 10%. Na-

stępnie, w kolejnym postępowaniu odwoławczym, wobec stwierdzenia wzrostu wy-

mienionego uszczerbku na zdrowiu do 60%, Sąd Rejonowy w Słupsku wyrokiem z

dnia 10 stycznia 2006 r. […] zasądził na rzecz ubezpieczonego kwotę 20.600 zł tytu-

łem jednorazowego odszkodowania za dalszy 50% uszczerbek na zdrowiu spowo-

dowany pogorszeniem się stanu zdrowia wskutek pogłębiającej się choroby zawo-

dowej. Kolejną decyzją z dnia 16 września 2008 r. organ rentowy „z uwagi na brak

protokołu powypadkowego” odmówił ubezpieczonemu przyznania jednorazowego

odszkodowania z tytułu wypadku, jakiemu miał on ulec w maju 1972 r. Ustanowiony z

urzędu w trakcie postępowania odwoławczego pełnomocnik ubezpieczonego doma-

gał się zasądzenia jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, w

wysokości odpowiadającej 70% uszczerbku na zdrowiu. Twierdził, że w przypadku

ubezpieczonego ten sam szkodliwy czynnik spowodował zarówno chorobę zawodo-

wą jak i wypadek przy pracy. Choroba zawodowa, na którą ubezpieczony zachorował

29 lutego 1972 r., wynikała z pracy przy użyciu rozpuszczalników organicznych, czyli

z pracy wykonywanej od 6 czerwca 1971 r. w warunkach stałego narażenia na od-

działywanie szkodliwych składników chemicznych. Natomiast wypadek przy pracy

miał charakter jednorazowy wskutek gwałtownego wpływu na organizm ubezpieczo-

nego szkodliwych oparów rozpuszczalników organicznych o dużym natężeniu, do

jakiego doszło w maju 1972 r. przy malowaniu w pozbawionym wentylacji pomiesz-

czeniu, kiedy to ubezpieczony stracił przytomność. Roszczenia z tytułu choroby za-

wodowej oraz z tytułu wypadku przy pracy są dwoma niezależnymi od siebie tytułami

do uzyskania świadczeń i w związku z każdym z tych tytułów przysługuje prawo do

oddzielnego jednorazowego odszkodowania.

W odpowiedzi na odwołanie, a także w pismach procesowych, organ rentowy

twierdził, że w świetle art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpie-

czeniu z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673

zwanej dalej ustawą wypadkową) nie ma podstaw prawnych do „powtórnej” wpłaty

jednorazowego odszkodowania, skoro ubezpieczonemu wypłacono należne świad-

czenie z tytułu łącznie 60% uszczerbku na zdrowiu spowodowanego chorobą zawo-

dową. Ponadto ogólny stopień uszczerbku na zdrowiu nie może przekroczyć 100%.

Organ rentowy nie kwestionował aktualnego uszczerbku na zdrowiu ubezpieczonego

4

w wysokości 70%, lecz twierdził, że stan ten należy traktować jedynie jako pogorsze-

nie stanu zdrowia o 10% w stosunku do wcześniej ustalonego uszczerbku wywoła-

nego chorobą zawodową. Ponadto organ rentowy zarzucił, że ubezpieczony nigdy

nie podnosił, że w 1972 r. dwukrotnie uległ zdarzeniu ubezpieczeniowemu, w tym wy-

padkowi przy pracy w maju 1972 r.), gdyż z materiału dowodowego wynika, że w

1972 r. miało miejsce tylko jedno zdarzenie prowadzące do stwierdzenia u niego

uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby zawodowej, do którego doszło 29 lutego

1972 r.

Po rozpoznaniu odwołania ubezpieczonego Sąd Rejonowy zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał mu prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu 70%

uszczerbku na zdrowiu doznanego wskutek wypadku przy pracy w maju 1972 r., w

kwocie 43.470 zł. Sąd ten uznał, że zarówno choroba zawodowa jak i wypadek przy

pracy stanowią odrębne tytuły do dochodzenia jednorazowego odszkodowania.

Sprawa o ustalenie u ubezpieczonego choroby zawodowej, jak też wysokości ponie-

sionego w związku z tym uszczerbku na zdrowiu oraz odszkodowania z tego tytułu

jest zatem sprawą odrębną i została już rozstrzygnięta w postępowaniu sądowym

[…]. Nie jest trafne stanowisko organu rentowego o niemożności sumowania

uszczerbku na zdrowiu ponad 100% (§ 9 rozporządzenia z dnia 18 grudnia 2002 r. w

sprawie szczegółowych zasad orzekania o stałym lub długotrwałym uszczerbku na

zdrowiu, trybu postępowania przy ustalaniu tego uszczerbku oraz postępowania o

wypłatę jednorazowego odszkodowania, Dz.U. Nr 234, poz. 1974 ze zm., powoływa-

nego dalej jako rozporządzenie z 18 grudnia 2002 r.). Sąd pierwszej instancji dał

wiarę zeznaniom ubezpieczonego oraz świadków Janusza Ł. i Janusza P., którzy

potwierdzili zdarzenie z maja 1972 r. Wbrew zarzutom organu rentowego, zeznania

te nie pozostawały w sprzeczności z treścią formularza postępowania wyjaśniającego

zgłoszenie choroby zawodowej, ponieważ nie zawiera on żadnej wzmianki co do

tego, że ubezpieczony nie uległ wypadkowi przy pracy w 1972 r., a jedynie wskazy-

wał dzień 29 lutego1972 r. jako datę zachorowania na chorobę zawodową. Sąd ten

miał na uwadze „czasy i okoliczności”, w jakich ten dokument został sporządzony

oraz wiedzę historyczną i zeznania świadków, z których wynikało, że ówcześnie dla

pracodawcy ubezpieczonego niewygodne było wskazanie na wypadek przy pracy z

zaniedbania zakładu pracy, który był ośrodkiem „pracy zastępczej za służbę wojsko-

wą”. Ostatecznie Sąd pierwszej instancji uznał, że w maju 1972 r. miało miejsce zda-

rzenie wypadkowe, które wyczerpywało przesłanki uznania go za wypadek przy

5

pracy w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach

pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 3, poz. 8 ze

zm.), mającego zastosowanie w sprawie z mocy art. 49a ust. 2 ustawy wypadkowej z

2002 r. Sąd Rejonowy podkreślił, że wszyscy opiniujący w sprawie biegli z dziedziny

psychiatrii i psychologii zgodnie stwierdzili, że jednorazowa ekspozycja na rozpusz-

czalnik, połączona z utratą przytomności, doprowadziła do 60%, uszczerbku na

zdrowiu. W „ostatniej” opinii wskazali na 70% aktualny uszczerbek na zdrowiu z po-

wodu pogłębiania się zespołu psychoorganiczno-otępiennego. Mając na uwadze to,

że wniosek ubezpieczonego zgłoszony był 22 października 2002 r., a więc przed

wejściem w życie ustawy wypadkowej z 2002 r., a zaskarżona decyzja została wy-

dana w dniu 16 września 2008 r., przeto zgodnie z art. 46 ustawy wypadkowej z 2002

r., przy ustalaniu wysokości kwoty należnego odszkodowania z tytułu wypadku przy

pracy miało zastosowanie obwieszczenie Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Spo-

łecznej z dnia 17 lutego 2010 r. (M.P. Nr 10, poz. 103).

Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego, Sąd Okręgowy zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił odwołanie. W ocenie Sądu Okrę-

gowego, ustalenie, że ubezpieczony uległ wypadkowi przy pracy w maju 1972 r.,

które zostało oparte jedynie na zeznaniach ubezpieczonego i świadków dotyczących

okoliczności sprzed prawie 40 lat, było dowolne. Zakwestionowanie wiarygodności

dokumentów sporządzonych w 1972 r. przez instytucje niezależne od pracodawcy

(Wojewódzką Przychodnię Przemysłową czy Państwową Inspekcję Sanitarną) rażą-

co przekraczało zasadę swobodnej oceny dowodów. Zdaniem Sądu Okręgowego,

prawidłowa analiza dokumentacji zgromadzonej w postępowaniu w sprawie stwier-

dzenia choroby zawodowej pozwala na ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości,

że w maju 1972 r. nie doszło do wypadku przy pracy. Natomiast wcześniejsze postę-

powania doprowadziły do stwierdzenia choroby zawodowej ubezpieczonego w dniu

23 maja 1972 r. Fakt, że ubezpieczony po jednorazowym incydencie zatrucia został

skierowany do innej pracy oznaczało, że zdarzenie ubezpieczeniowe miało miejsce

nie w maju, lecz w lutym 1972 r., co potwierdzał formularz postępowania wyjaśniają-

cego z 13 marca 1972 r.

Sąd Okręgowy podkreślił, że nawet przy założeniu, że ubezpieczony uległ

zatruciu cynkorem w okolicznościach opisanych przez Sąd Rejonowy, to brak było

uzasadnienia do wypłaty mu jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy

pracy. Sąd ten wykluczył sytuację, aby pracownikowi przysługiwało prawo do dwóch

6

jednorazowych odszkodowań w wyniku jednego zdarzenia stanowiącego jednocze-

śnie zachorowanie na chorobę zawodową jak i wypadek przy pracy, ponieważ z sa-

mej nazwy świadczenia wynika jego jednorazowy charakter. Biegli powołani w pra-

womocnie zakończonym postępowaniu […] uznali 60% uszczerbek na zdrowiu ubez-

pieczonego po przebytym ostrym zatruciu rozpuszczalnikami organicznymi z utratą

przytomności, wynikający ze stwierdzonej choroby zawodowej. Podobnie powołani w

przedmiotowej sprawie biegli psychiatrzy Jarosław K. i Joanna N. zgodnie stwierdzili,

że ubezpieczony w wyniku zdarzenia z 1972 r. doznał trwałego uszczerbku na zdro-

wiu, wynoszącego początkowo 60%, a ostatecznie 70%, eksponując fakt zatrucia

rozpuszczalnikami organicznymi jako przyczynę rozpoznanego aktualnie zespołu

psychoorganicznego i charakteropatyczno-otępiennego. Te opinie biegłych dotyczą

uszczerbku na zdrowiu po przebytym ostrym zatruciu rozpuszczalnikami organicz-

nymi z utratą przytomności w wyniku jednego zdarzenia, dlatego ubezpieczony był

uprawniony do uzyskania jednego jednorazowego odszkodowania.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów prawa ma-

terialnego, w szczególności: 1) art. 11 ust. 1 ustawy wypadkowej z 1968 r. w związku

z art. 49a ust. 2 ustawy wypadkowej z 2002 r., przez przyjęcie, że przyznanie jedno-

razowego odszkodowania z tytułu choroby zawodowej wykluczało przyznanie jedno-

razowego odszkodowania, tym razem za następstwa wypadku przy pracy, 2) § 9

rozporządzenia z 18 grudnia 2002 r., przez uznanie, że limit 100% uszczerbku na

zdrowiu dotyczy łącznie uszkodzeń spowodowanych wypadkiem przy pracy i chorobą

zawodową. Ponadto zarzucił naruszenie przepisów postępowania - art. 386 § 4

k.p.c., przez nieuchylenie „zaskarżonego wyroku i nieprzekazanie sprawy do ponow-

nego przez Sąd pierwszej instancji”, mimo że Sąd Okręgowy „zakwestionował istotne

dla sprawy ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji, tj. w zakresie daty,

w jakiej doszło do zdarzenia w wyniku którego ubezpieczony stracił przytomność. To

z kolei podważyło inne istotne ustalenie, a mianowicie w zakresie wyjaśnienia, czy do

przedmiotowego zdarzenia, doszło w dacie stwierdzenia u ubezpieczonego choroby

zawodowej, czy też w dacie późniejszej, co z kolei potwierdzało, że wypadek przy

pracy nie pozostawał w związku czasowym ze stwierdzeniem choroby zawodowej”.

Przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący uzasadnił potrzebą wykładni § 9 roz-

porządzenia z 18 grudnia 2002 r. i wyjaśnienia, czy przyjęty limit 100% uszczerbku

uniemożliwia ustalenie uszczerbku na zdrowiu „osobno” z choroby zawodowej oraz z

wypadku przy pracy, w łącznej wysokości przekraczającej 100% uszczerbku na

7

zdrowiu „przy tożsamości osoby poszkodowanego, zdarzenia oraz zakładu pracy”.

Ponadto, celowe jest wyjaśnienie, czy pojęcie jednorazowego odszkodowania z

ustaw wypadkowych wyklucza ustalenie uszczerbku na zdrowiu oraz przyznanie od-

szkodowania zarówno z tytułu choroby zawodowej, jak i z wypadku przy pracy, „przy

tożsamości osoby poszkodowanej, zakładu pracy i zdarzenia”.

W ocenie skarżącego, bez względu na ustalenie miesiąca, w którym doszło do

jednorazowego zdarzenia, w wyniku którego skarżący został zatruty cynkorem i stra-

cił przytomność, incydent ten spełniał wszystkie przesłanki uznania go za wypadek

przy pracy. Ponadto z uwagi na odmienne przesłanki choroby zawodowej i wypadku

przy pracy nie było wykluczone przyznanie odszkodowania zarówno za uszczerbek

na zdrowiu z choroby zawodowej, jak i za następstwa wypadku przy pracy. Pracowni-

kowi, który doznał w wypadku przy pracy procentowo określonego trwałego

uszczerbku na zdrowiu i ponadto stał się na skutek choroby zawodowej inwalidą I lub

II grupy, przysługują dwa jednorazowe odszkodowania w pełnych wysokościach,

uzasadnionych skutkami tych zdarzeń.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez oddalenie

apelacji organu rentowego oraz o zasądzenie od organu rentowego na jego rzecz

kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego roz-

poznania Sądowi Okręgowemu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu rentowego wniósł o

jej odrzucenie jako niedopuszczalnej na podstawie art. 3982

§ 1 k.p.c. i zasądzenie

od skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych,

ewentualnie o oddalenie skargi w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest usprawiedliwiona. Kasacyjny zarzut naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 386 § 4 k.p.c. wskutek „nierozpoznania istoty sprawy”

nie był trafny, ponieważ Sądy obydwu instancji rozpoznały istotę sprawy, gdyż me-

rytorycznie osądziły odwołanie skarżącego od decyzji odmawiającej przyznania mu

jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy. W tym zakresie Sąd

pierwszej instancji miał na uwadze, że w lutym 1972 r. skarżący, który był zatrudnio-

ny w warunkach długotrwałego narażenia na oddziaływanie szkodliwych warunków

8

pracy, zapadł na chorobę zawodową (ostre zatrucie organizmu rozpuszczalnikami

organicznymi) i z tytułu jej następstw uzyskał na podstawie decyzji organu rentowego

z dnia 10 grudnia 2002 r. początkowo jednorazowe odszkodowanie za 10% długo-

trwałego uszczerbku na zdrowiu z tytułu choroby zawodowej - nagłego zatrucia sub-

stancjami organicznymi ze stwierdzoną utratą przytomności (pkt 87a załącznika do

rozporządzenia z 18 grudnia 2002 r.). Następnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że

po stwierdzeniu pogorszenia się stanu zdrowia skarżącego „do wysokości 60%” Sąd

Rejonowy w Słupsku wyrokiem z dnia 10 stycznia 2006 r. […] przyznał mu dalsze

jednorazowe odszkodowanie za 50% uszczerbek na zdrowiu „w związku z chorobą

zawodową”. Oznaczało to, że przed osądzeniem aktualnie rozpoznawanej sprawy

skarżący uzyskał jednorazowe odszkodowanie za łączny 60% (10% plus 50%)

uszczerbek na zdrowiu z tytułu następstw potwierdzonej decyzją właściwego in-

spektora sanitarnego choroby zawodowej z dnia 23 maja 1972 r. - ostrego zatrucia

rozpuszczalnikami organicznym (cynkor), „wymienionej w poz. 1 wykazu stanowią-

cego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. (Dz.U.

Nr 22, poz. 147)”.

Z ustaleń Sądu Rejonowego wynika, że u podłoża zaskarżonego (aktualnego)

osądu sprawy było złożone 19 września 2002 r. w postępowaniu przed Sądem Okrę-

gowym w Słupsku stanowisko ubezpieczonego, że „domaga się od Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy i odszkodowania z

tytułu choroby zawodowej. Postanowieniem z dnia 19.09.2002 r. Sąd przekazał

sprawy ubezpieczonego o odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy, a także o

odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej do ZUS w S. według właściwości.

Sprawa wpłynęła do ZUS 22.10.2002 r.”. W związku z wymienionym „prawomocnym

postanowieniem Sądu Okręgowego w Słupsku”, które „nie jest zrealizowane” skar-

żący skierował do wymienionego organu rentowego sporządzony 1 września 2008 r.

„wniosek o odszkodowanie za wypadek przy pracy”, w którym żądał kolejnego jedno-

razowego odszkodowania tym razem z następstw tego samego zdarzenia, które w

ocenie skarżącego było wypadkiem przy pracy. Wniosek ten dotyczył równocześnie

żądania rozpoznania sprawy o odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej na pod-

stawie „prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego”. Organ rentowy decyzją z

dnia 16 września 2008 r. odmówił przyznania skarżącemu jednorazowego odszko-

dowania jedynie z tytułu wypadku przy pracy, jaki miał mieć miejsce - według twier-

dzenia odwołującego się - w maju 1972 r. wskutek nagłego oddziaływania szkodli-

9

wych substancji organicznych na jego organizm, które doprowadziło do utraty przy-

tomności spowodowanej gwałtowną ekspozycją na rozpuszczalnik organiczny po

zamknięciu drzwi, które miały zapewnić dostęp powietrza (wentylację) przy wykony-

waniu „pracy związanej ze szkodliwą substancją”. Początkowo Sąd pierwszej instan-

cji procedował w sprawie o odszkodowanie „z tytułu wypadku przy pracy lub choroby

zawodowej” (protokoły rozpraw z 7 i 28 listopada 2008 r.), ale poczynając od rozpra-

wy z dnia 3 czerwca 2009 r. Sąd ten „ograniczył” zakres i przedmiot rozpoznania do

rozpoznania sprawy o odszkodowanie jedynie z tytułu następstw wypadku przy

pracy. Taki zakres orzekania wynikał z odwołania skarżącego, który domagał się

przyznania odrębnego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, jakiemu uległ w

maju 1972 r.

W wymienionym zakresie odwołania Sąd Rejonowy uznał, że „w wyniku zda-

rzenia z maja 1972 r., tj. zatrucia rozpuszczalnikami związanego z utratą przytomno-

ści ubezpieczony doznał uszczerbku na zdrowiu w wysokości 70%”. Przyjmując, że

to „kolejne” zdarzenie z maja 1972 r. było wypadkiem przy pracy, wskutek którego

skarżący doznał uszczerbku na zdrowiu, Sąd pierwszej instancji przyznał mu, nieza-

leżnie od poprzednio uzyskanego odszkodowania (za łączny 60% uszczerbek na

zdrowiu spowodowany chorobą zawodową), drugie odszkodowanie w kwocie 43.470

zł, tym razem za stwierdzony 70 % uszczerbek na zdrowiu z wypadku przy pracy „z

maja 1972 r.”. Należy podkreślić, że ustalony 70% uszczerbek dotyczył tego samego

rodzaju somatycznych schorzeń psychiatryczno-neurologicznych związanych z cięż-

kim uszkodzeniem mózgowia w następstwie oddziaływania tych samych szkodliwych

warunków pracy skarżącego (nagłego zatrucia substancjami organicznymi połączo-

nego z utratą przytomności), które wcześniej (w lutym 1972 r.) wywołały chorobę za-

wodową, potwierdzoną decyzją właściwego inspektora sanitarnego z 23 maja 1972 r.

Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego Sąd drugiej instancji zmienił za-

skarżony wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił odwołanie ubez-

pieczonego, uznając za nieprawdziwe jego twierdzenie, jakoby w maju 1972 r. uległ

on wypadkowi przy pracy. Sąd drugiej instancji uznał, że zebrane w sprawie doku-

menty wskazują, iż do zatrucia rozpuszczalnikami organicznymi z utratą przytomno-

ści doszło w lutym 1972 r. „podczas ręcznego malowania domku stalowego” w oko-

licznościach długotrwałego narażenia na „czynnik szkodliwy - farbę antykorozyjną -

cynkor w okresie od 6.09.1971 r. do 29.02.1972 r.”. Ustalenie przez Sąd drugiej in-

stancji, że w maju 1972 r. nie doszło do kolejnego ostrego zatrucia rozpuszczalnika-

10

mi organicznymi było uprawnione i uzasadnione, ponieważ także z materiału dowo-

dowego zgromadzonego w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Re-

jonowego w Słupsku z dnia 10 stycznia 2006 r. […], który zasądził na rzecz ubezpie-

czonego odszkodowanie w związku z dalszym 50% pogorszeniem się stanu zdrowia

wskutek choroby zawodowej, wynikało, że po „jednorazowym” ostrym incydencie

zatrucia z 29 lutego 1972 r. ubezpieczony korzystał ze zwolnienia lekarskiego od

tego dnia do 2 marca 1972 r., a następnie został przeniesiony na inne stanowisko

pracy robotnika budowlanego, bez kontaktu i z „trwałym” zakazem wykonywania

pracy „przy malowaniu”. W konsekwencji niepodważalne było przyjęcie, że skoro po

ostrym zatruciu przy malowaniu z lutego 1972 r. skarżący nie pracował już dalej (jako

malarz) w kontakcie ze szkodliwymi substancjami organicznymi, to nie mógł ulec wy-

padkowi przy pracy, której nie wykonywał. Oznaczało to, iż twierdzenie jakoby po-

nadto w maju 1972 r. doszło do wypadku przy pracy ubezpieczonego istotnie „nie jest

prawdziwe”. To przekonujące ustalenie wystarczająco usprawiedliwiało zmianę za-

skarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie odwołania od decyzji odma-

wiającej przyznania skarżącemu prawa do jednorazowego odszkodowania z wypad-

ku przy pracy, już z tej przyczyny, że zdarzenie takie (wypadek przy pracy) w wymie-

nionym okresie (miesiącu maju 1972 r.) nie miało miejsca.

Tym niemniej w dalszej części uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd dru-

giej instancji nie wykluczył sytuacji, w której pracownik „w wyniku tego samego nara-

żenia zachoruje na chorobę zawodową i ulegnie wypadkowi przy pracy”, sygnalizu-

jąc, że „w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego i Sądów Apelacyjnych

nie opisano tego typu stanu faktycznego”. Poddając ocenie takie hipotetyczne zało-

żenie na gruncie rozpatrywanej sprawy Sąd Najwyższy uznał, że tylko wtedy, gdyby

ostre zatrucie substancjami organicznymi połączone z utratą przytomności wynikało z

incydentalnej jednorazowej nagłej i gwałtownej ekspozycji organizmu ubezpieczone-

go na szkodliwe warunki pracy w okresie ograniczonym na ogół do jednej dniówki

roboczej, to mogłoby być uznane za wypadek przy pracy. Natomiast ostre zatrucie

substancjami organicznymi, choćby połączone z utratą przytomności, która z natury

rzeczy jest nagłym stanem chorobowym, ale wskutek długotrwałego oddziaływania

szkodliwych warunków pracy kwalifikuje się jako choroba zawodowa - zatrucia

ostrego albo przewlekłego lub ich następstw wywołanych przez substancje chemicz-

ne - aktualnie pkt 1 załącznika (wykazu chorób zawodowych) do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr

11

105, poz. 869).

W praktyce istotnie nie można wykluczyć wystąpienia zbiegu takich okoliczno-

ści, w których jedno zdarzenie może być kwalifikowane, zarówno jako choroba zawo-

dowa, jak i uznane za wypadek przy pracy, ale tylko wtedy gdy występują przesłanki

wystąpienia dwóch różnych ryzyk ubezpieczeniowych, tj. choroby zawodowej, której

niejako „towarzyszy” wypadek przy pracy. Taki zbieg występuje w szczególności

wtedy, gdy skutki wynikające z okoliczności danego zdarzenia są różne. Możliwe jest

to w sytuacji, gdy utracie przytomności z następnie potwierdzonej choroby zawodo-

wej (ostrego zatrucia substancjami organicznymi wskutek długotrwałego oddziaływa-

nia szkodliwych warunków pracy) „towarzyszy” uszczerbek na zdrowiu z innych przy-

czyn niż stwierdzona choroba zawodowa, np. poszkodowany doznaje urazów me-

chanicznych wskutek „równoczesnego” upadku wywołanego utratą przytomności wy-

nikłą z choroby zawodowej, które będą kwalifikowały się jako inne już „powypadko-

we” następstwa wypadku przy pracy (np. wskutek upadku z wysokości po utracie

przytomności wywołanej chorobą zawodową). Taki szczególny zbieg okoliczności nie

wystąpił w przypadku skarżącego, u którego właściwy inspektor sanitarny stwierdził

chorobę zawodową - ostrego zatrucia substancjami organicznymi połączoną z utratą

przytomności, a zebrany materiał dowodowy przekreślał twierdzenie skarżącego, że

w maju 1972 r. miało miejsce kolejne zdarzenie „wypadkowe”. Z natury ujawnionej

choroby zawodowej skarżącego, w której przebiegu wystąpiła utrata przytomności,

wynika, że potwierdzona choroba zawodowa była następstwem długotrwałego wyko-

nywania w niewłaściwych warunkach pracy z użyciem szkodliwych substancji che-

micznych (farb z cynkorem), bo temu szkodliwemu oddziaływaniu skarżący był pod-

dany w całym okresie pracy na stanowisku malarza od 6 września 1971 r. do 29 lu-

tego1972 r. Równocześnie ze stwierdzonej choroby zawodowej nie wyniknęły żadne,

a w szczególności „powypadkowe” następstwa w postaci innego kolejnego (różnego)

uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy, przeto skarżącemu przysługuje

tylko jednorazowe odszkodowanie z tytułu następstw stwierdzonej choroby zawodo-

wej i jej dalszego pogorszenia się, które doprowadziło do rozległego psychiatryczno-

neurolgicznego stanu chorobowego i nie miało charakteru powypadkowego uszko-

dzenia mózgu. Oznaczało to, że stwierdzony u skarżącego uszczerbek na zdrowiu

wynikał z długotrwałego narażenia na szkodliwe warunki pracy, które wywołały cho-

robę zawodową od razu w ostrym stanie, tj. w ujawnionym gwałtownym jej przebiegu

i nagłym incydencie chorobowym z lutego 1972 r. Następnie stwierdzona i postępu-

12

jąca choroba zawodowa w dalszym jej rozwoju i w długim okresie doprowadziła - we-

dług biegłych lekarzy sądowych - do rozległych schorzeń psychiatryczno-neurolo-

gicznych związanych z degeneracją mózgowia i centralnego układu nerwowego,

które w rozpoznawanej sprawie skarżący bezpodstawnie usiłuje kwalifikować jako

kolejny lub „równoczesny” wypadek przy pracy wynikający z tego samego zdarzenia

chorobowego, tj. jednego ryzyka ubezpieczeniowego - stwierdzonej choroby zawo-

dowej. Ostatecznie w tym zakresie Sąd drugiej instancji miarodajnie uznał, że w

przypadku ubezpieczonego „nie mamy do czynienia z dwoma rodzajami tytułów do

otrzymania świadczenia i że z obu tych tytułów przysługują w sposób niezależny od

siebie jednorazowe odszkodowania oraz że choroba zawodowa dotyczy okresu

wcześniejszego i wynika z faktu pracy przez dłuższy okres czasu, z użyciem szkodli-

wych środków, gdyż jak wykazano wyżej oba postępowania dotyczyły uszczerbku na

zdrowiu ubezpieczonego spowodowanego zdarzeniem z dnia 29.02.1972 r.”.

Ponadto nawet w razie równoczesnego wystąpienia (zbiegu) przesłanek do

uznania, że z tego samego zdarzenia (ryzyka) ubezpieczeniowego wynikają zarówno

choroba zawodowa lub (i) wypadek przy pracy, które wywołały ten sam rodzajowo

uszczerbek na zdrowiu, ubezpieczonemu nie przysługuje dwukrotne („podwójne”)

jednorazowe odszkodowanie, ale jedynie wyliczenie lub wzrost jednorazowego od-

szkodowania wymagający zsumowania doznanego łącznie uszczerbku na zdrowiu

lub pogorszenia się stanu zdrowia prowadzącego do zwiększenia stałego lub długo-

trwałego uszczerbku na zdrowiu co najmniej o 10%, w następstwie tego samego zda-

rzenia lub równocześnie „zbiegających się” zdarzeń, które były podstawami przyzna-

nia jednorazowego odszkodowania. Wynika to z art. 11 ust. 1 i 5 i art. 12 ust. 1

ustawy wypadkowej w związku z § 9 ust. 1 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 2002

r., które przewidują, że w przypadku, gdy zdarzenie, które jest wypadkiem przy pracy

lub chorobą zawodową, (co z uwagi na użycie łącznika alternatywy łącznej „lub” nie

wyklucza przypadku równoczesnego spełnienia przesłanek uznania określonego

zdarzenia zarówno za chorobę zawodową, jak i wypadek przy pracy), prowadzi do

uszkodzenia kilku kończyn, narządów lub układów, to o wysokości jednorazowego

odszkodowania decyduje ogólny, tj. jeden łączny stopień stałego lub długotrwałego

uszczerbku na zdrowiu, który jest równy sumie procentów uszczerbku ustalonych za

poszczególne uszkodzenia, w sposób określony w ocenie procentowej, z ogranicze-

niem do 100% (§ 9 ust. 1 rozporządzenia). Dotyczy to także możliwości zwiększenia

wysokości jednorazowego odszkodowania z tytułu tych samych ryzyk, będących wy-

13

padkiem przy pracy lub chorobą zawodową, w przypadku zwiększenia co najmniej o

10 punktów procentowych stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek

pogorszenia się stanu zdrowia (12 ust. 2 ustawy wypadkowej). Warto mieć na uwa-

dze, że w razie utraty lub uszkodzenia wymienionych narządów, organów lub ukła-

dów, których funkcje były naruszone z jakichkolwiek przyczyn przed wypadkiem przy

pracy lub chorobą zawodową, np. wskutek następstw wcześniejszego wypadku przy

pracy lub choroby zawodowej, stopień stałego lub długotrwałego uszczerbku na

zdrowiu ustala się wysokości różnicy pomiędzy stwierdzonym stopniem tego

uszczerbku a stopniem naruszenia istniejącego bezpośrednio przed wypadkiem przy

pracy lub chorobą zawodową (§ 10 ust. 1 rozporządzenia). Wszystko to prowadzi do

konkluzji, że w razie potencjalnego wystąpienia zbiegu przesłanek uznania konkret-

nego zdarzenia zarówno za chorobę zawodową lub (i) wypadek przy pracy, które

prowadzą do uszkodzenia kilku narządów, organów lub układów, o wysokości jedno-

razowego odszkodowania decyduje jeden ogólny, tj. łączny stopień stałego lub dłu-

gotrwałego uszczerbku na zdrowiu równy sumie procentów uszczerbku, ustalonych

za poszczególne uszkodzenia, w sposób określony w ocenie procentowej, z ograni-

czeniem do 100%, przy uwzględnieniu stopnia naruszenia uszkodzonych narządów,

organów lub układów organów istniejącego bezpośrednio przed wypadkiem przy

pracy lub chorobą zawodową.

Powyższe oznaczało, że w przypadku skarżącego wykluczone było uznanie

zatrucia substancjami chemicznymi, choćby połączonego z utratą przytomności, za-

równo za chorobę zawodową, która ujawnia się w przebiegu i wskutek długotrwałego

oddziaływania szkodliwych warunków pracy na organizm pracownika, oraz równo-

cześnie za wypadek przy pracy, który jest skutkiem jednorazowej gwałtownej ekspo-

zycji szkodliwych warunków pracy na organizm ubezpieczonego w okresie nieprze-

kraczającym na ogół jednej dniówki roboczej. Jeżeli zatem następstwem stwierdzo-

nej i pogarszającej się choroby zawodowej skarżącego (ostrego zatrucia substan-

cjami organicznymi) jest łączny uszczerbek na zdrowiu, będący wynikiem ciężkiego

uszkodzenia układu nerwowego i rozległych schorzeń psychicznych wskutek choroby

zawodowej, to nie przysługuje mu dodatkowe lub „kolejne” jednorazowe odszkodo-

wanie za te same następstwa chorobowe, tym razem z wypadku przy pracy, który nie

miał miejsca („z obu tych tytułów prawnych i niezależnie od siebie”). Nawet w sytua-

cji, w której w przebiegu konkretnego zdarzenia ujawni się zarówno choroba zawo-

dowa - nagłe zatrucie substancjami organicznymi wskutek długotrwałego oddziały-

14

wania szkodliwych warunków pracy na organizm pracownika, jak i (ponadto) wypa-

dek przy pracy, na przykład w postaci urazów mechanicznych poniesionych w wyniku

upadku (wypadku przy pracy) po utracie przytomności, ubezpieczonemu przysługuje

tylko jedno jednorazowe odszkodowanie odpowiednie, równe sumie uszczerbków na

zdrowiu doznanych w przebiegu takiego zdarzenia, która niekiedy może być wyższa

niż 100%. Natomiast ponowne wystąpienie tego samego ryzyka ubezpieczeniowego

(nagłego zatrucia substancjami organicznymi) w dalszym okresie, które wcześniej

było uznane za chorobę zawodową, nie ma natury prawnej równoczesnego wypadku

przy pracy, nawet w razie ujawnienia dalszych następstw oddziaływania szkodliwych

warunków pracy na organizm pracownika. Wszystko to wyklucza uzyskanie kolejne-

go „niezależnego” jednorazowego odszkodowania „z obu tych tytułów prawnych i

niezależnie od siebie”. W przypadku i w razie dalszej utraty zdrowia lub pogorszenia

się uszkodzenia narządów, organów lub układów, których funkcje były naruszone z

jakichkolwiek przyczyn wskutek tej samej jednostki chorobowej (choroby zawodowej

- ostrego zatrucia substancjami organicznymi z utratą przytomności), stopień stałego

lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu ustala się wysokości różnicy pomiędzy ak-

tualnie stwierdzonym stopniem tego uszczerbku a stopniem naruszenia istniejącego

bezpośrednio przed kolejnym pogorszeniem się choroby zawodowej (§ 10 ust. 1 roz-

porządzenia). W omawianym zakresie w judykaturze była wyrażona myśl, że

uszczerbek na zdrowiu powstały w jednym czasowo zatrudnieniu uzasadnia wypłatę

tylko jednego jednorazowego odszkodowania nawet wtedy, gdy jest następstwem

dwóch różnych chorób zawodowych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18

maja 1998 r., III PZP 2/79, OSNCP 1979 nr 10, poz. 191). Wszystko to mogło ozna-

czać, że wskutek stwierdzonego zwiększenia się uszczerbku na zdrowiu do 70%

skarżący był uprawniony jedynie do uzyskania 10% podwyższenia należnego jedno-

razowego odszkodowania z tytułu łącznych następstw stwierdzonej u niego choroby

zawodowej, a nie do uzyskania odrębnego odszkodowania za tego samego rodzaju

70% uszczerbek na zdrowiu z wypadku przy pracy, któremu według miarodajnych

ustaleń sprawie skarżący nie uległ w maju 1972 r. (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Konkretnie

rzecz ujmując, z tytułu tego samego uszczerbku na zdrowiu doznanego w następ-

stwie choroby zawodowej lub (i) wypadku przy pracy nie przysługuje dwukrotne („po-

dwójne”) jednorazowe odszkodowanie z obu tych tytułów prawnych i niezależnie od

siebie.

15

W kwestii zasadności zwiększenia jednorazowego odszkodowania o 10% w

stosunku do wcześniej wypłaconego z poprzednio ustalonego 60% uszczerbku na

zdrowiu z następstw pogorszenia się stanu zdrowie z powodu tej samej choroby za-

wodowej, w postępowaniu kasacyjnym ze skargi kasacyjnej w sprawie o odszkodo-

wanie za 70% uszczerbek na zdrowiu z tytułu wypadku przy pracy nie było możliwe

osądzanie (przyznanie) 10% zwiększenia odszkodowania z innego tytułu prawnego

(pogorszenia się stanu choroby zawodowej). W tej sprawie Sąd drugiej instancji

odesłał skarżącego do trybu z art. 12 ust. 2 ustawy wypadkowej, a skarżący w rozpo-

znanej skardze kasacyjnej nie kontestował braku merytorycznego osądzenia przy-

sługiwania 10% zwiększenia wysokości odszkodowania z tego rozmiaru następstw

pogorszenia się stanu jego choroby zawodowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. od-

dalił niemającą usprawiedliwionych podstaw skargę kasacyjną, nie obciążając skar-

żącego kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego w postępowaniu kasa-

cyjnym (art. 102 k.p.c.).

========================================