III CSK 273/10

Sygn. akt III CSK 273/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSA Marek Machnij

w sprawie z powództwa "P." sp. z o.o. w K.

przeciwko Skarbowi Państwa-Prezydentowi Miasta K.

i Gminie Miejskiej K.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 14 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 18 września 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem częściowym z dnia 25 lutego 2005 r., wydanym w sprawie

z powództwa „P.” Sp. z o.o. w K. przeciwko Skarbowi Państwa – Prezydentowi

Miasta K. i Gminie K., Sąd Rejonowy uzgodnił treść ksiąg wieczystych:

- Lwh 117 KW Nr 12370 i Lwh 118 KW Nr 12371 w ten sposób, że w dziale II

tych ksiąg w miejsce dotychczasowego wpisu Skarbu Państwa nakazał umieścić

wpis o treści: „P. Sp. z o.o. z siedzibą w K.”;

- KW nr 209339, KW nr 175725, KW nr 181429, KW Nr 181953, KW Nr

257118 w ten sposób, że dziale II ksiąg w miejsce dotychczasowo wpisu Gminy K.

nakazał umieścić wpis o treści „P. Sp. z o.o. z siedzibą w K.”;

- KW nr 225520 w ten sposób, iż w dziale I księgi nakazał wykreślić działki nr

2783/8, 2783/15 i 2783/17, założyć dla tych działek nową księgę wieczystą i wpisać

w dziale drugim nowozałożonej księgi jako właściciela „P. Sp. z o.o. z siedzibą w

K.”.

Ponadto Sąd Rejonowy oddalił powództwo w części dotyczącej żądania

uzgodnienia treści księgi wieczystej KW nr 192995.

Sąd Rejonowy ustalił, że „P.” Sp. z o.o. w K. została zarejestrowana w dniu

12 kwietnia 1918 r., jako oddział handlowy K. W ramach prowadzonej działalności

gospodarczej zakupiła w dniu 14 kwietnia 1918 r. grunty, składające się z szeregu

parcel katastralnych, ujawnionych w dwóch wykazach hipotecznych Lwh 117 i 118

gm. kat.[…]. Nieruchomości te (aktualnie zapisane w księgach KW nr 12370,

209339, 172501, 175725, 181492, 181953, 12371, 57118 oraz działki 2783/8,

2783/15 i 2783/17 objęte księgą wieczystą KW nr 2225520) należały do powoda do

czasu przejęcia przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN

o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. 1945, nr 3,

poz. 13 ze. zm.). Przejęcie nastąpiło bez przeprowadzenia postępowania

administracyjnego i bez wydana decyzji administracyjnej. Podstawę ujawnienia

prawa własności Skarbu Państwa w księgach wieczystych stanowiło zaświadczenie

3

z dnia 20 października 1952 r. wydane przez Prezydium Wojewódzkiej

Rady Narodowej w K. Sąd Rejonowy przyjął jednak, że podstawą przejęcia

własności przez Skarb Państwa na podstawie wskazanego przepisu dekretu

PKWN mogła być jedynie konstytutywna decyzja administracyjna, a nie

deklaratywne zaświadczenie, dlatego uznał, że powód nadal pozostaje

właścicielem nieruchomości i uwzględnił żądanie ujawnienia go w tym charakterze

w księgach wieczystych. Oddalone żądanie dotyczyło nieruchomości, do której

powód nie wykazał swoich praw.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 września 2005 r. oddalił apelacje

pozwanych od powyższego wyroku, podzielając pogląd, że stwierdzenie, iż

nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN wymagało

wydania decyzji administracyjnej przez ówczesne wojewódzkie urzędy ziemskie i

dopiero w nawiązaniu do tych decyzji sporządzane były zaświadczenia, stanowiące

podstawę wpisu do księgi wieczystej. Pozwani powinni więc wykazać fakt istnienia

decyzji administracyjnej wydanej przez odpowiedni organ, czego nie uczynili.

Nieprzeprowadzenie takiego dowodu przesądziło o uwzględnieniu powództwa co

do nieruchomości, których prawo własności powód udowodnił.

Pozwani wnieśli skargi o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem

Sądu Okręgowego, opierając je na podstawie wskazanej w art. 403 § 2 k.p.c.

Powołali się na fakt, że w dniu 23 marca 2006 r. powzięli wiadomość o istnieniu

i treści dokumentów, które mogły mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Były nimi ostateczna decyzja Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia

27 lutego 1996 r., utrzymującą w mocy decyzję Wojewody z dnia 5 lipca 1993 r.,

która - według wnoszącego skargę - potwierdzała przejście spornych

nieruchomości na własność Skarbu Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz prawomocny wyrok Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 1998 r. oddalający skargę na wymienioną

decyzję. Skarżący wskazali, że mimo wcześniejszych poszukiwań nie zdołali

odnaleźć tych dokumentów wcześniej, ponieważ stroną inicjującą postępowanie

administracyjne była osoba trzecia – wspólnik powodowej spółki.

4

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2007 r. odrzucił obie

skargi, stojąc na stanowisku, że pozwani wiedzieli o potrzebie przedstawienia tych

dowodów i mieli możliwość ich uzyskania w toku procesu. Prawidłowość tego

poglądu podważył Sąd Najwyższy, który postanowieniem z dnia 18 października

2007 r. uchylił postanowienie o odrzuceniu obydwu skarg i przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 18

września 2009 r. zmienił wyrok częściowy Sądu Rejonowego w ten sposób, że

oddalił

powództwo o uzgodnienie ksiąg wieczystych o aktualnych numerach:[...], [...], [...].

Sąd Okręgowy ustalił, że decyzja administracyjna Ministra Rolnictwa

i Gospodarki Żywnościowej z dnia 27 lutego 1996 r., utrzymująca w mocy decyzję

Wojewody z dnia 5 lipca 1993 r. pozostaje w obrocie prawnym na skutek wydania

dnia 16 stycznia 2009 r. ostatecznej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Decyzje z dnia 5 lipca 1993 r. i z dnia 27 lutego 1996 r. odmawiają stwierdzenia,

że nieruchomość stanowiąca własność „P.” Spółki z o.o. w K. nie podpadała pod

działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Powyższe decyzje

potwierdzają treść zaświadczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z

dnia 20 października 1952 r., stanowiącego podstawę wpisu prawa własności

Skarbu Państwa w dawnych księgach wieczystych LWH 117 i 118. Sąd Okręgowy

wskazał, że decyzja administracyjna, z której wynika, że majątek ziemski podlegał

przepisowi art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN, wiąże sąd w postępowaniu cywilnym.

Nieruchomości ziemskie objęte dekretem przechodziły bezzwłocznie na rzecz

Skarbu Państwa w całości, bez wynagrodzenia, z przeznaczeniem na cele

wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Strona powodowa w postępowaniu o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym oparła powództwo na

twierdzeniu, że wpis w księdze wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela zastał

dokonany na skutek błędnego stwierdzenia zaświadczeniem, że nieruchomość była

przeznaczona na cele reformy rolnej w rozumieniu przepisów dekretu. W związku

tym to na niej, zgodnie z art. 6 k.c., ciążył obowiązek wykazania, że nieruchomości

zostały wyłączone spod działania dekretu o reformie rolnej. Strona powodowa nie

przedstawiła żadnego dowodu obalającego domniemanie wynikające z treści

5

wpisów w księgach wieczystych objętych żądaniem pozwu. Sąd Okręgowy

stwierdził ponadto, że fakt nierozdysponowania nieruchomości ziemskiej, nabytej

przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, na cele

wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu nie stanowi przesłanki uzgodnienia treści księgi

wieczystej poprzez wpisanie w dziale II księgi byłego właściciela nieruchomości

w miejsce Skarbu Państwa, przepisy nie przewidziały bowiem mechanizmu powrotu

nieruchomości ziemskiej, podlegającej przepisom dekretu o reformie rolnej, do jej

pierwotnego właściciela. Sąd wskazał, że zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 31

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U.

z 2001 r., Nr 134, poz. 1361 ze zm.) nieprawidłowość wpisania praw Skarbu

Państwa z rzeczywistym stanem prawnym musi zostać wykazana orzeczeniem

sądu lub innymi dokumentami.

Sąd Okręgowy wyjaśnił ponadto, że nie znalazł podstaw do odroczenia

rozprawy z dnia 18 września 2009 r. (po zamknięciu której wydany został wyrok),

w oczekiwaniu na wynik postępowania przed Wojewódzkim Sądem

Administracyjnym w W. w sprawie skarg powoda na decyzje Ministra Rolnictwa i

Rozwoju Wsi z dnia 16 stycznia 2009 r., ponieważ uznał, że nie może on wpłynąć

na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, gdyż nie będzie miał znaczenia dla istnienia

podstawy wznowienia.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 18 września 2009 r.

wniosła strona powodowa. Zaskarżyła orzeczenie w całości, opierając skargę na

obu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa

procesowego zarzuciła uchybienie:

- art. 403 § 2 k.p.c. w zw. z art. 410 § 1 k.p.c. poprzez ich niewłaściwe

zastosowanie, wskutek przyjęcia, że decyzja Ministra Rolnictwa i Gospodarki

Żywnościowej z dnia 27 lutego 1996 r. oraz decyzja Wojewody z dnia 5 lipca

1993 r. powołane w skardze o wznowienie postępowania stanowią środek

dowodowy, który mógłby mieć wpływ na wynik sprawy, a z którego strona

nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu;

6

- art. 412 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c.

poprzez przekroczenie granic rozpoznania sprawy, a przez to

niedopuszczalne przeniesienie ciężaru dowodu na stronę powodową;

- art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c. poprzez błędną wykładnię, a w

konsekwencji niezastosowanie – zaniechanie zawieszenia postępowania;

- art. 180 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 406

k.p.c., poprzez nieuzasadnione zastosowanie;

- art. 365 k.p.c. i 336 k.p.c. w zw. z art. 412 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. w zw.

z art. 3 i 10 u.k.w.h. poprzez zmianę ustaleń dokonanych przez Sąd

Okręgowy i błędne przyjęcie, wbrew ustaleniom dokonanym przez ten Sąd w

prawomocnie przeprowadzonym postępowaniu, że ciężar dowodu w postaci

przedłożenia decyzji o nie podpadaniu nieruchomości pod działanie dekretu

o przeprowadzeniu reformy rolnej spoczywa na stronie powodowej;

- art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 2 i 45 oraz w zw. z art. 8 Konstytucji RP

poprzez naruszenie prawa powoda do sądu administracyjnego;

- art. 156 k.p.c. w zw. z art. 3 k.p.c. i art. 406 k.p.c. poprzez odmowę

odroczenia rozprawy;

- art. 227 k.p.c. i art. 252 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c. oraz 381 k.p.c. poprzez

niedopuszczenie dowodów z dokumentów urzędowych;

- art. 244 k.p.c. i art. 252 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c. w zw. z art. 107 k.p.a.

poprzez błędne przyjęcie, że związanie sądu cywilnego ostateczną decyzją

administracyjną dotyczy także uzasadnienia decyzji i wywiedzenie z treści

osnowy decyzji okoliczności istniejących poza decyzją administracyjną lub

w jej uzasadnieniu;

- art. 170 i 171 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu

przed sądami administracyjnymi poprzez ich niewłaściwe zastosowanie

i niewzięcie pod uwagę prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego z dnia 7 lutego 2008 r. oraz zawartej w nim oceny,

iż decyzja Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 27 lutego

7

1996 r., utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z dnia 5 lipca 1993 r.,

zostały wydane z oczywistym naruszeniem prawa.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzuciła:

- błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

PKWN polegające na przyjęciu, że pomimo uzyskania przez powoda

prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z dnia 25 lutego 2005 r.,

ujawnienia w księgach wieczystych na jego podstawie powoda jako

właściciela i posiadania spornych nieruchomości, skutek prawny wynikający

z przepisu tego dekretu ponownie został wykonany z dniem wyrokowania.

- naruszenie art. II, VIII i IX ustawy z dnia 29 listopada 1911 r. w przedmiocie

przyłączenia do miasta K. gminy i obszaru dworskiego P., wyłączenia tychże

z okręgu Rady Powiatowej W., oraz w przedmiocie zmiany § 18, § 30 ust.

ostatni i § 53 ust. 1 statutu stoł. Król. Miasta Krakowa (ogłoszonej w

Dzienniku Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicji i Lodomerii

wraz z Wielkim Księstwem Krakowskiem, Rocznik 1911, Nr 137, sygn. II

Druki, str. 312-317) poprzez niestosowanie tych przepisów, w wyniku których

z dniem 1 lutego 1912 r. przestały w sensie prawnym istnieć gmina P. i

obszar dworski P. jako samodzielne jednostki administracyjne, natomiast

terytoria te podlegać zaczęły przepisom obowiązującym dla miasta K., w tym

ustawie budowlanej z dnia 18 lipca 1883 r.;

- błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 6 k.c. w zw. z § 5

rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.

w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.) poprzez

przyjęcie, że skutek dekretu w postaci przejścia nieruchomości na własność

Skarbu Państwa oznacza, że w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na powodzie spoczywa ciężar

dowodu, że skutek ten nie wystąpił.

- niezastosowanie art. 1 sporządzonego w dniu 20 marca 1952 r. Protokołu Nr

1 ratyfikowanego przez Polskę w dnia 10 października 1994 r. (Dz. U.

z 1995 r., Nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada

8

1950 r., a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5, Nr 8 oraz

uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284) i pozbawienie

powoda prawa efektywnego korzystania z nieruchomości objętych

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 25 lutego 2005 r. oraz

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 21 września 2009 r.

- niezastosowanie art. 411 pkt 4 k.c. w zw. z art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c.,

mimo że zostało spełnione świadczenie przeniesienia zwrotnego prawa

własności nieruchomości powoda wobec nie wykorzystania ich przez Skarb

Państwa na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN;

- art. 170 i 171 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu

przed sądami administracyjnymi poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i nie

wzięcie pod uwagę prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego z dnia 7 lutego 2008 r. oraz zawartej w nim oceny,

iż decyzja Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 27 lutego

1996 r., utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z dnia 5 lipca 1993 r.,

zostały wydane z oczywistym naruszeniem prawa;

- niezastosowanie art. 2 i art. 32 Konstytucji RP w zw. z art. 8 Konstytucji RP

prowadzące do oczywistego naruszenia zasady równości i ochrony prawa

własności poprzez pozbawienie powoda prawa własności nieruchomości;

- błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 31 ust 2 u.k.w.h. w zw.

z art. 10 u.k.w.h. polegające na uznaniu, iż do uzgodnienia treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym konieczne jest wykazania prawa

orzeczeniem sądu lub innej władzy państwowej;

- błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 10 u.k.w.h., art. 5 k.c. oraz

art. 21 i 64 Konstytucji RP w zw. z art. 8 Konstytucji RP polegające na tym,

iż odzyskane na podstawie prawomocnego wyroku Sądu nieruchomości

gruntowe, które stały się mieniem spółki „P.”, wskutek wyroku wydanego we

wznowionym postępowaniu i uznania, że nieruchomość podpadała pod

działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy

9

rolnej zostały faktycznie wywłaszczone bez słusznego odszkodowania i bez

przeznaczenia na cele publiczne.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i jego zmianę poprzez odrzucenie lub oddalenie skarg o wznowienie postępowania

obu pozwanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok wydany został przez Sąd Okręgowy na skutek skarg

pozwanych o wznowienie postępowania, co oznacza, że zakres i przedmiot

rozpoznania musi uwzględniać szczególne zasady wyznaczone w przepisach art.

399 i nast. k.p.c. Należą do nich sformalizowanych charakter postępowania,

wynikający z oznaczenia zamkniętego katalogu podstaw wznowienia (art. 401 –

403 k.p.c.) oraz ograniczony przedmiot badania, określony podstawą wskazaną

przez skarżącego (art. 412 § 1 k.p.c.). Konstrukcja postępowania ze skargi

o wznowienie postępowania budziła i nadal wywołuje wiele kontrowersji, jednakże

za ugruntowany można uznać pogląd, zgodnie z którym wznowienie postępowania

inicjowanego skargą powoduje – w razie stwierdzenia, że skarga została oparta na

ustawowej podstawie – iż Sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie

zakreśla podstawa wznowienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja

2007 r., III CSK 56/07, nie publ.).

Zarzuty powoda, zgłoszone w ramach obydwu podstaw kasacyjnych dotyczą

dwóch aspektów postępowania wywołanego skargami pozwanych – istnienia

podstawy wznowienia oraz dopuszczalności rozstrzygnięcia sprawy po wznowieniu

z zastosowaniem odmiennej, niekorzystnej dla powoda wykładni przepisów,

niż zastosowana przy wydawaniu pierwotnego wyroku.

Do pierwszej grupy należą zarzuty podważające możliwość traktowania

decyzji administracyjnych z 1993 r. i z 1996 r. jako środka dowodowego, który

mógłby mieć wpływ na wynik sprawy. Powód argumentował, że decyzje te wydano

w postępowaniu prowadzonym bez udziału właściciela nieruchomości, a więc

z naruszeniem prawa, nie poprzedzały one wydania zaświadczenia, które

posłużyło do wpisania Skarbu Państwa do ksiąg wieczystych jako właściciela,

10

nie wynika z nich, że odnosiły się do wszystkich nieruchomości objętych sporem,

nie zawierały pozytywnego rozstrzygnięcia o istnieniu podstaw do stosowania

wobec nieruchomości powoda art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, a ponadto nadal

toczy się postępowanie mające na celu doprowadzenie do stwierdzenia

nieważności tych decyzji.

Nie można zgodzić się ze skarżącym, że decyzje, które spowodowały

wznowienie postępowania, dotknięte były wadami uzasadniającymi

zdyskwalifikowanie ich przez Sąd Okręgowy w ramach kontroli tzw. incydentalnej.

Wprawdzie w orzecznictwie dopuszcza się w pewnym zakresie badanie legalności

decyzji administracyjnych przez sąd cywilny, jednak, z uwagi na rozdzielenie drogi

postępowania administracyjnego i postępowania cywilnego, odmowa

respektowania w postępowaniu cywilnym decyzji, bez stwierdzenia jej wadliwości,

uniemożliwiającej przypisanie jej skutków prawnych, na drodze administracyjnej lub

administracyjnosądowej, dopuszczalna jest wyłącznie w wyjątkowych, oczywistych

i rażących wypadkach. Możliwość taka zachodzi, kiedy orzeczenie administracyjne

wydane zostało przez władzę całkowicie do tego nie powołaną lub z całkowitym

pominięciem jakiejkolwiek procedury (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21

listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNC 1981/8/142 czy z dnia 7 kwietnia 1999 r.,

I CKN 1079/97, OSNC 1999/11/189). Jest to jednak zawsze wkraczanie w obszar,

którego kontrola zastrzeżona została dla organów administracyjnych, do nich

bowiem oraz do sądów administracyjnych należy ocena legalności decyzji

administracyjnych. Jeżeli więc postępowanie mające na celu zbadanie ważności

konkretnej decyzji administracyjnej toczy się przed organami właściwymi do kontroli

prawidłowości jej wydania (organem administracji, sądem administracyjnym – art.

16 k.p.a.), sąd cywilny nie powinien równolegle przeprowadzać incydentalnej oceny

tej decyzji, lecz poczekać na wynik postępowania administracyjnego lub

postępowania sądowoadministracyjnego.

Przesądzenie, czy decyzja jest ważna czy też nieważna jest jednak istotne

wówczas tylko, kiedy okoliczności stwierdzone tą decyzją wywierałyby wpływ

na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Kwestionowane decyzje zgłoszone zostały

w ramach podstawy wznowienia z art. 403 § 2 k.p.c., a więc jako wykryte przez

pozwanych środki dowodowe, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy,

11

a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.

Przyczyną uwzględnienia powództwa w wyroku z dnia 25 lutego 2005 r. (który

uprawomocnił się w wyniku oddalenia apelacji pozwanych) było niewykazanie przez

pozwanych, że kiedykolwiek wydana została decyzja stwierdzająca fakt przejęcia

spornych nieruchomości przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu PKWN. Wydanie takiej decyzji Sądy obydwu instancji uznały wówczas za

jedyną prawidłową drogę wykazania praw Skarbu Państwa do spornych

nieruchomości. Nie ma przy tym racji skarżący, że Sądy w pierwotnym

postępowaniu uznawały taką decyzję za akt konstytutywny. Stanowisko takie zajął

co prawda Sąd pierwszej instancji, jednak Sąd drugiej instancji – odwołując się do

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r. (III RN 165/98, OSNP

2000/3/90) – wskazał jedynie, że strona pozwana powinna była wykazać decyzją,

że sporna nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN

i że wiążące ustalenie tego faktu w dalszym ciągu należy do organu administracji,

którym obecnie jest wojewoda.

Nie można podzielić stanowiska powoda, że decyzje powołane przez

pozwanych nie stanowią dowodów, które mogłyby wpłynąć na wynik sprawy, skoro

ich treścią jest odmowa stwierdzenia, że nieruchomość stanowiąca własność

przedsiębiorstwa „P.” spółka z o.o. nie podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust.

1 lit.e dekretu, które to sformułowanie, jak słusznie ocenił Sąd orzekający

na podstawie analizy uzasadnienia decyzji, było równoznaczne ze stwierdzeniem,

że nieruchomość była objęta działaniem tego przepisu. Posłużenie się treścią

uzasadnienia w celu wyjaśnienia znaczenia sentencji jest postępowaniem

prawidłowym, które sam skarżący popiera przy interpretacji orzeczeń sądowych.

Takie samo znaczenie mają uzasadnienia decyzji administracyjnych. Nie doszło

zatem do zarzucanego naruszenia art. 244 k.p.c. ani art. 252 k.p.c.

Skarżący kwestionuje dalej ustalenie, że decyzje dotyczyły spornych

nieruchomości, jednak nie może tego skutecznie uczynić w postępowaniu

kasacyjnym z uwagi na wyłączenie przez art. 3983

§ 3 k.p.c. z zakresu podstaw

kasacyjnych zarzutów dotyczących oceny dowodów i ustalenia faktów.

12

Podnosi ponadto, że decyzje nie były wydane w postępowaniu, w którym

brał udział i nie poprzedzały wystawienia zaświadczenia stanowiącego podstawę

wpisu Skarbu Państwa do ksiąg wieczystych. Tego rodzaju zarzut miałby

decydujące znaczenie gdyby decyzje były konstytutywne. Skoro jednak miały one

jedynie stanowić dowód zawierający dokonaną przez uprawniony organ

deklaratywną ocenę spełnienia przez określoną nieruchomość przesłanek

wymaganych przez prawo, nie można ich z góry dyskwalifikować jako dokumentów

niosących określoną informację z powodu nieuczestniczenia powoda w procedurze

ich podejmowania.

Oznacza to, że przedstawione dokumenty spełniają merytoryczne kryteria

wymagane przez art. 403 § 2 k.p.c. i pozytywnie przeszły przez etap badania

dopuszczalności oparcia na nich skargi o wznowienie. Nie przesądza jednak ich

wartości jako podstawy uzasadniającej zmianę pierwotnie wydanego

prawomocnego wyroku. Niemniej potrzeba badania wpływu decyzji

na wynik sprawy powstanie dopiero po uzyskaniu ostatecznego stanowiska

uprawnionych organów w toczącym się postępowaniu administracyjnym

(sądowoadministracyjnym) i przesądzeniu czy decyzje te są ważne.

Decyzje nieważne, wyeliminowane z obrotu prawnego nie będą dowodem

potwierdzającym przejęcie spornych nieruchomości przez Skarb Państwa,

a w konsekwencji – z uwagi na zakreślony w art. 412 § 1 k.p.c. przedmiot badania

sprawy w postępowaniu objętym wznowieniem, nie będą stanowiły merytorycznej

podstawy uzasadniającej wniesioną skargę. Usprawiedliwione są więc zarzuty

skarżącego, dotyczące nieprawidłowego stanowiska Sądu orzekającego, który

odmówił znaczenia postępowaniu sądowoadministracyjnemu, prowadzonemu

przez powoda w celu podważenia decyzji przedłożonych przez pozwanych.

Fakt wyznaczenia rozprawy przed sadem administracyjnym potwierdzał - w świetle

art. 156 k.p.c. w zw. z art. 406 k.p.c. – zasadność wniosku o odroczenie rozprawy,

na której wydany został zaskarżony wyrok, a wszczęcie postępowania

sądowoadministracyjnego stanowiło podstawę zawieszenia postępowania

w oparciu o stosowany odpowiednio art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. (dopuszczalność

odpowiedniego zastosowania tej podstawy zawieszenia Sąd Najwyższy przyjął

i uzasadnił w wyroku z dnia 7 października 2010 r., IV CSK 206/10, nie publ. poza

13

bazą Lex nr 677776). Wprawdzie wydanie ostatecznej decyzji w postępowaniu

administracyjnym uprawniało sąd do podjęcia postępowania na podstawie art. 180

§ 1 pkt 4 k.p.c., jednak zaskarżenie tej decyzji do sądu administracyjnego wywołało

potrzebę ponownego zawieszenia postępowania. Odmienne stanowisko Sądu

Okręgowego nie naruszyło wprawdzie prawa powoda do sądu administracyjnego,

ponieważ sąd ten jego skargę rozpoznawał, natomiast doprowadziło do naruszenia

przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy.

Nieprawidłowe było też stanowisko Sądu Okręgowego, który –

z uchybieniem art. 412 § 1 k.p.c. – rozpoznał sprawę wychodząc poza granice

podstawy wznowienia. Jak wynika z uzasadnienia wyroku, Sąd Okręgowy

rozstrzygnął sprawę na nowo uznając, że prawomocny wyrok zapadł przy

zastosowaniu nieprawidłowej wykładni przepisów, polegającej na niesłusznym

obciążeniu pozwanych obowiązkiem dowiedzenia, że nieruchomość przeszła

na własność Skarbu Państwa, podczas gdy to powód powinien był wykazać,

że nieruchomość nie uległa przejęciu. Taki pogląd spowodował, że Sąd Okręgowy

posłużył się powołaną przez pozwanych podstawą wznowienia jedynie jako

formalną furtką umożliwiającą ingerencję w prawomocne rozstrzygnięcie,

a następnie orzekał już bez nawiązania do wskazanych przez skarżących decyzji,

czego wyrazem było uznanie za nieistotne wyniku postępowania

sądowoadministracyjnego. Zakres ponownego rozpoznania sprawy jest

wyznaczany przez podstawę wznowienia, co oznacza, że o tym, czy skarga

powinna zostać oddalona czy też wyrok podlega zmianie decyduje to, jakie

znaczenie podstawa wznowienia ma dla wyniku sprawy. W nauce sporne jest, czy

ograniczenie zakresu rozpoznania przewidziane w art. 412 § 1 k.p.c. oznacza,

że sprawa rozpatrywana jest ponownie bez uwzględnienia jakichkolwiek innych

okoliczności, takich jak np. zdarzenia, mające miejsce po wydaniu prawomocnego

orzeczenia, w tym zmiana oceny prawnej przez sąd orzekający. Za uwzględnieniem

stanu istniejącego w chwili orzekania w postępowaniu wywołanym skargą

przemawia treść art. 316 § 1 k.p.c., którego stosowania nie wyłącza art. 406 k.p.c.,

przeciwko – szczególny, retrospektywny charakter postępowania wznowieniowego,

wyrażający się w ograniczeniu ingerencji w poprzednie postępowanie jedynie do

uwzględnienia takich okoliczności, które obiektywnie wystąpiły w czasie,

14

kiedy postępowanie to trwało i nie zostały w nim uwzględnione wyłącznie z powodu

nieświadomości ich istnienia. Zważywszy, że podstawa wznowienia przewidziana

w art. 403 § 2 k.p.c. odwołuje się do wpływu na wynik sprawy

niezgłoszonego wcześniej dowodu przyjąć należy, że zasadność skargi

uzależniona jest od stwierdzenia czy ten dowód – rozpatrywany w kontekście

materiału dowodowego danej sprawy – uzasadnia ocenę, że poprzednie

rozstrzygnięcie było nieprawidłowe. Nie można więc uwzględnić skargi, gdy takiej

roli przypisać mu nie można, jedynie opierając się na odmiennej ocenie prawnej,

kogo obciąża ciężar udowodnienia danego faktu. Natomiast nie jest wykluczona

potrzeba uwzględnienia okoliczności, które nastąpiły jako skutek prawomocnego

wyroku, zwłaszcza jeżeli skutek ten miałby charakter nieodwracalny. Rozważania te

mają jednak obecnie charakter wyłącznie teoretyczny, ponieważ dopiero ostateczny

wynik postępowania sądowoadministracyjnego i ewentualnego kolejnego

postępowania administracyjnego, dotyczący oceny decyzji administracyjnych,

stanowiących podstawę wznowieniową, pozwoli na określenie czy decyzje te mogły

wywrzeć wpływ na wynik sprawy, a dopiero potem może być konieczna ocena jakie

miałyby znaczenie.

Natomiast zarzuty powoda odnoszące się do nieprzeprowadzenia

zawnioskowanych przez niego dowodów nie mogą być uwzględnione, ponieważ

okoliczności, które miałyby zostać stwierdzone nie podlegają ocenie sądu

cywilnego (kompleks dowodów mających wykazać wadliwość decyzji wskazanych

jako podstawa wznowienia) albo dotyczą okoliczności nieistotnych (dowody mające

wykazać objęcie przez powoda spornych nieruchomości w wyniku wyroku

i gospodarowanie nimi). Wbrew stanowisku skarżącego w wyniku wydania wyroku

w pierwotnym postępowaniu nie doszło do nabycia nieruchomości przez powoda,

rozstrzygnięcie oparte było bowiem na założeniu, że powód nigdy nie przestał być

właścicielem spornych nieruchomości. Zaskarżone obecnie orzeczenie przyjęło

natomiast, że powód własność nieruchomości utracił na podstawie art. 2 ust. 1 lit e.

dekretu PKWN, a zatem z chwilą wejścia dekretu w życie. Spór między stronami

ogniskuje się więc na skutkach zdarzeń prawnych mających miejsce w przeszłości,

a nie w czasie wydawania kolejnych orzeczeń w niniejszej sprawie, tym samym

argumenty powoda o niedopuszczalnym pozbawieniu go obecnie własności

15

w oparciu o przepisy dekretu, o wywłaszczeniu go i naruszeniu w ten sposób art. 2,

art. 21, art. 32 i art. 64 Konstytucji oraz art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie przystaje ani do stanu sprawy, ani

do podstaw prawnych zastosowanych przez Sąd Okręgowy.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 411 pkt 4 k.c. w zw. z art. 64 k.c.

i art. 1047 k.p.c., ponieważ nie było przesłanek faktycznych do stosowania tych

przepisów w okolicznościach stanowiących przedmiot rozpoznania w niniejszej

sprawie. Wyrok uzgadniający stan prawny wynikający z ksiąg wieczystych

z rzeczywistym stanem prawnym nie jest orzeczeniem zobowiązującym do złożenia

oświadczenia woli, ani zastępującym takie oświadczenie.

Sąd orzekający nie miał też uprawnień, aby rozważać we własnym zakresie,

czy sporne grunty były objęte działaniem dekretu PKWN, ponieważ to zagadnienie

pozostaje w gestii organów administracji, wobec czego zarzuty wytykające

pominięcie tego elementu sprawy nie zasługują na uwzględnienie.

Z uwagi na to, że toczy się nadal postępowanie badające legalność decyzji

z 1993 i 1996 r. nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 170 i art. 171 ustawy

prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi bazujący na założeniu,

że w oparciu o treść uzasadnienia wyroku sądu administracyjnego z 7 lutego

2008 r., Sąd Okręgowy powinien dokonać samodzielnej oceny, że decyzje

stanowiące podstawę skargi o wznowienie postępowania są nieważne.

Błędny był natomiast pogląd Sądu Okręgowego, że art. 31 ust. 2 u.k.w.h.

znajduje zastosowanie w postępowaniu przewidzianym w art. 10 ust. 1 u.k.w.h.,

niemniej nieprawidłowa wykładnia tego przepisu nie spowodowała w rozpatrywanej

sprawie negatywnych konsekwencji, ponieważ wykazanie w tym postępowaniu,

że nieruchomość spełniała bądź nie spełniała wymagań uzasadniających jej

przejście na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu

PKWN wymagało uzyskania decyzji administracyjnej i tylko w tej formie mogło

być dokonane.

Mimo, że wiele z zarzutów zgłoszonych przez powoda okazało się

nieuzasadnionych lub przedwczesnych, te z nich, które zasługiwały na

16

uwzględnienie spowodowały uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.