III CSK 340/10

Sygn. akt III CSK 340/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSA Marek Machnij (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. J.

przeciwko Gminie Miasta K.-Zarządowi Cmentarzy Komunalnych

i J. B.

o ustalenie prawa do dysponowania grobem,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego J. B.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. oddalił apelację

pozwanego J. B. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 15 marca 2010 r. sygn. akt I

C 730/09, w którym ustalono, że powódce przysługuje prawo do

współdysponowania bliżej wskazanym czasowym grobem ziemnym.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że nie ma podstaw do skutecznego

kwestionowania ustalonego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym stanu

faktycznego, który w pełni zaakceptował. Wskazał przy tym, że istotne elementy

stanu faktycznego były niesporne (kto i kiedy został pochowany w tym grobie, jaka

osoba organizowała dwa ostatnie pochówki, a także istnienie lub brak

pokrewieństwa między stronami a pochowanymi w nim osobami i stopień tego

pokrewieństwa).

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska pozwanego, że użyte w sentencji

wyroku sformułowanie „prawo do współdecydowania grobem” jest wadliwe. W tym

zakresie wskazał, że w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r.

o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t. jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 73, poz. 295

ze zm., zwanej dalej „ustawą”) wymieniono osoby uprawnione do pochowania

zwłok ludzkich, a w konkretnym grobie pochowano zwłoki osób zarówno z kręgu

rodziny powódki, jak i z kręgu rodziny pozwanego, przy czym powódka nie

domagała się ekshumacji i przeniesienia w inne miejsce zwłok osób, które ostatnio

zostały tam pochowane (z rodziny skarżącego).

Sąd dodał, że nawet przy braku widocznych oznak przywiązania do

pamięci zmarłej osoby uprawnienie osoby bliskiej do decydowania

o przeznaczeniu wolnego miejsca w grobie rodzinnym ziemnym nie

wygasa wskutek zaniedbania przez tą osobę zgłoszenia zastrzeżenia i uiszczenia

opłat oraz uzyskania przez inną osobę zgody zarządcy cmentarza na

pochowanie na wolnym miejscu innego zmarłego. W związku z tym wbrew

pozwanemu nieuiszczenie przez powódkę opłaty po upływie dwudziestu lat nie

spowodowało utraty prawa do dysponowania tym grobem.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną przez pozwanego J.

3

B., który zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 10 ust. 1 wyżej

powołanej ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych

przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że powódce przysługuje prawo

do współdysponowania grobem, o jaki chodziło w tej sprawie oraz przez uznanie,

iż w zakresie dyspozycji tego przepisu mieści się prawo do współdecydowania

grobem, a więc prawo podzielne między współdysponentów,

2) naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na

wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 189 k.p.c. przez błędne

ustalenie, że w świetle zebranego materiału dowodowego powódka miała interes

prawny w ustaleniu swojego prawa do grobu z uwagi na fakt, iż zajmuje się nim

i sprawuje kult pamięci swoich zmarłych, pomimo że wyjechała na stałe do Stanów

Zjednoczonych i nie zajmowała się tym grobem ani nie sprawowała kultu pamięci

swoich zmarłych.

Na tych podstawach skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i zasądzenia na jego rzecz kosztów procesu według norm przepisanych.

Dodatkowo wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa

w razie uznania, że podstawa naruszenia przepisów postępowania okazała się

nieuzasadniona.

Powódka nie ustosunkowała się do skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny, pomimo

zarzutów zgłoszonych przez pozwanego w apelacji, zaakceptował stanowisko Sądu

pierwszej instancji o możliwości przysługiwania powódce bliżej nieokreślonego

co do treści współuprawnienia do dysponowania (wraz ze skarżącym) czasowym

grobem ziemnym, o który chodziło w tej sprawie. To stanowisko zostało przyjęte na

tle niespornego generalnie stanu faktycznego, obejmującego ustalenia dotyczące

tego, jakie osoby zmarłe i przez kogo zostały dotychczas pochowane w tym grobie.

4

Odnosząc się do takiej problematyki w kontekście zgłoszonych w skardze

zarzutów kasacyjnych, przede wszystkim zauważyć należy, że pomimo używanego

w doktrynie i orzecznictwie sformułowania „prawo do grobu”, w obowiązującym

obecnie stanie prawnym nie występuje nazwane w ten sposób prawo, które

mogłoby być rozumiane jako uregulowane przez przepisy prawa cywilnego prawo

podmiotowe, obejmujące określoną sferę uprawnień. W rzeczywistości to pojęcie

obejmuje różne uprawnienia o całkowicie odmiennym charakterze, a mianowicie

mające charakter majątkowy lub niemajątkowy, ewentualnie można też mówić

w konkretnych wypadkach o przewadze któregoś z tych elementów (por. np.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r. sygn. akt III CZP 155/94,

OSNC 1995, nr 3, poz. 52). Posłużenie się takim pojęciem nie pozwala więc na

stwierdzenie, że chodzi o jakiś samodzielny i jednolity zakres uprawnień, w związku

z czym w każdym poszczególnym wypadku niezbędne jest jednoznaczne

określenie, jakie konkretne uprawnienia są objęte tak ogólnie rozumianym prawem

do grobu.

W szczególności wyróżnić można uprawnienia do grobu, wynikające

z umowy, zawartej na podstawie art. 7 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r.

o cmentarzach i chowaniu zmarłych, które w przeważającym zakresie mają

charakter przede wszystkim majątkowy, zwłaszcza dopóty, dopóki w konkretnym

grobie nie zostanie pochowana żadna zmarła osoba, ponieważ wtedy jest to

jeszcze w zasadzie jedynie miejsce przeznaczone na grób (w znaczeniu ścisłym,

rozumianym jako miejsce pochówku zmarłego). Inną sferę ochrony prawnej

regulują natomiast przepisy o dobrach osobistych, ponieważ w świetle

dominującego w doktrynie i judykaturze poglądu w ramach tych dóbr mieści się

prawo do kultu zmarłych osób bliskich oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci, które

to uprawnienia są wyprowadzane ze szczególnej więzi psychiczno – emocjonalnej,

łączącej określoną osobę z tymi zmarłymi. Takie uprawnienia niewątpliwie mają

charakter niemajątkowy, a co więcej, są niezależne od istnienia wspomnianych

wcześniej majątkowych uprawnień do danego grobu, w którym pochowane

są osoby bliskie wobec osoby żądającej ochrony takiego dobra osobistego.

Z tego punktu widzenia wskazać można, że właśnie w taki sposób orzekano

o tych uprawnieniach w judykaturze Sądu Najwyższego. Przykładowo w uchwale

5

z dnia 29 marca 1977 r. sygn. akt III CZP 17/77 (niepubl.) rozstrzygnięto

o uprawnieniu, wynikającym z art. 7 ustawy. Z kolei w wyroku z dnia 28 listopada

1983 r. sygn. akt I CR 328/83 (niepubl.) orzekano o ustaleniu uprawnienia powoda

do pochowania jego matki w konkretnym grobie, a ściślej o upoważnieniu go do jej

pochowania w tym grobie z uwagi na wcześniejsze pochowanie w tym miejscu

innych osób bliskich z tej rodziny. Natomiast w powołanej już wyżej uchwale z dnia

2 grudnia 1994 r., wydanej w związku z postępowaniem o podział majątku

wspólnego małżonków, wskazano, że z uwagi na obejmowanie przez prawo do

grobu zarówno elementów majątkowych, jak i osobistych, takie prawo nie może być

przedmiotem działu spadku lub podziału majątku. Podkreślić wypada,

że w uzasadnieniu tej uchwały wskazano na rozróżnienie uprawnień majątkowych,

wynikających z umowy zawartej z zarządem cmentarza, której przedmiotem jest

oddanie określonego miejsca konkretnej osobie na grób, od niemajątkowego

uprawnienia do pochowania w tym grobie zmarłego na podstawie art. 10 ustawy.

Wreszcie, w sprawie, rozstrzygniętej wyrokiem z dnia 7 listopada 2002 r. sygn. akt

II CKN 980/00 (OSNC 2004, nr 3, poz. 42), żądanie dotyczyło pełnego i wyłącznego

prawa do decydowania o konkretnej kwaterze rodzinnej oraz dokonania ekshumacji

zwłok określonej osoby z tego grobu. W każdej z tych spraw nie chodziło więc

ogólnie o jakieś nieskonkretyzowane prawo do groby, lecz o ściśle sprecyzowane

żądania.

W tej sytuacji nie można odmówić skarżącemu racji, że Sąd Apelacyjny

błędnie przyjął możliwość jednoczesnego przysługiwania zarówno powódce,

jak i temu pozwanemu, bliżej nieokreślonego współuprawnienia do dysponowania

konkretnym grobem. W szczególności skarżący zasadnie twierdzi, iż takiego

rozstrzygnięcia nie można wyprowadzić z treści powołanego przez Sąd drugiej

instancji art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych.

Powyższy przepis w ogóle nie reguluje jakichkolwiek – majątkowych lub

niemajątkowych – uprawnień do grobu, lecz określa jedynie, jakie osoby mają

prawo pochowania zwłok ludzkich, przyznając to prawo przede wszystkim

najbliższej rodzinie osoby zmarłej. Dotyczy więc osobistego i niemajątkowego

uprawnienia do podjęcia decyzji o pochowaniu zwłok (zwłaszcza zmarłych osób

bliskich), organizacji pochówku i innych związanych z tym zagadnień, ale zupełnie

6

nie reguluje tego, jaki będzie sposób ich pochówku (zob. art. 12 ust. 1 ustawy,

określający dozwolone prawem sposoby pochowania zwłok ludzkich) ani – co jest

przede wszystkim istotne w niniejszej sprawie – w jakim miejscu zwłoki zostaną

pochowane.

Ta ostatnia kwestia musi wynikać z całkowicie innych uprawnień, które nie

są objęte dyspozycją art. 10 ustawy. W szczególności może mieć w tym zakresie

znaczenie treść umowy, o której mowa w art. 7 ustawy, zwłaszcza

z uwzględnieniem dyspozycji art. 8 ust. 3 i 4 ustawy, po myśli których zarząd

cmentarza wyznaniowego nie może odmówić pochowania zwłok osób, które

posiadają nabyte prawo do pochówku w określonym miejscu tego cmentarza,

a także jej osobom bliskim, to jest małżonkowi, wstępnym, zstępnym, rodzeństwu

i przysposobionym.

Prawo do pochówku w konkretnym grobie, oprócz powyższej umowy, może

ponadto wynikać również ze stosunków osobistych, łączących konkretną osobę

z pochowanymi już wcześniej w tym samym miejscu zmarłymi. Z tego punktu

widzenia można przy tym mówić zarówno o pozytywnym, jak i negatywnym

aspekcie takiego uprawnienia. Z jednej strony można bowiem – z powołaniem się

na przepisy o ochronie dóbr osobistych, zwłaszcza ochronę kultu zmarłych osób

bliskich, złożonych do danego grobu – domagać się zakazania dokonania

pochówku określonej osoby w konkretnym grobie lub nawet domagać się

ewentualnie ich usunięcia (ekshumacji), jeżeli jest to uzasadnione występującymi

w sprawie stosunkami osobistymi między określonymi zmarłymi lub ich żyjącymi

osobami bliskimi. Z drugiej strony można na analogicznej podstawie żądać

zezwolenia – pomimo braku stosownej umowy, o jakiej mowa w art. 7 ustawy albo

bez opłacenia należności za jej przedłużenie na kolejny okres – na złożenie

określonej osoby w grobie, w którym zostały już pochowane bliskie dla niej osoby.

Z powyższego wynika, że zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy

o cmentarzach i chowaniu zmarłych jest w tej sprawie skuteczny, ponieważ ani ten

przepis, ani powoływany przez Sądy obu instancji przepis art. 7 w/w ustawy,

nie uzasadniały przyznania powódce uprawnienia do współdysponowania przez nią

razem z pozwanym J. B., grobem ziemnym, o którym mowa w sprawie.

7

Nie można również odmówić racji zarzutowi naruszenia art. 189 k.p.c.,

aczkolwiek skarżący błędnie powołał go - nota bene wraz

z całkowicie niedopuszczalnym w świetle art. 3983

§ 3 k.p.c. zarzutem naruszenia

przepisu art. 233 § 1 k.p.c. – w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, dotyczącej

naruszenia przepisów postępowania, pomimo że art. 189 k.p.c., niezależnie od

umieszczenia go w ustawie regulującej zagadnienia procesowe ma - według

niekwestionowanego w doktrynie i orzecznictwie poglądu - charakter

materialnoprawny. Wyjaśnić ponadto należy, iż zasadność tego zarzutu w ogóle nie

wiąże się z powołanymi w nim okolicznościami, dotyczącymi błędnego – zdaniem

skarżącego – ustalenia, że powódka zajmowała się grobem i sprawowała kult

pamięci swoich zmarłych pomimo stałego wyjazdu za granicę, ponieważ odnosi się

do ustaleń faktycznych, które nie mogą być badane w postępowaniu kasacyjnym.

Pomijając tę okoliczność, zauważyć należy, że skarżący zasadnie

zakwestionował przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, iż powódka ma interes prawny

w rozumieniu tego przepisu w ustaleniu zwalczanego w skardze kasacyjnej

uprawnienia do współdysponowania grobem. Przypomnieć wypada, że interes

prawny, o którym mowa w art. 189 k.p.c., jest rozumiany jako taki interes, który

wynika z konkretnego stosunku prawnego istniejącego między stronami procesu,

w ramach którego powstał spór lub niepewność co do istnienia określonego prawa

lub stosunku prawnego, wymagający rozstrzygnięcia, którego nie można uzyskać

w inny sposób niż w drodze powództwa o ustalenie. W związku z tym przede

wszystkim niezbędne jest wykazanie istnienia między stronami stosunku prawnego,

który wymaga wydania orzeczenia ustalającego.

Odnosząc to do niniejszej sprawy, oznacza to konieczność ustalenia,

że między stronami, zwłaszcza powódką i pozwanym Jerzym Batko, zachodzi taki

stosunek prawny, który wymaga wydania przez sąd rozstrzygnięcia o charakterze

ustalającym. Taki stosunek prawny mógłby przy tym wynikać bądź z uprawnień

majątkowych, zwłaszcza na tle umowy z art. 7 ustawy, bądź niemajątkowych,

wynikających z przepisów o ochronie dóbr osobistych.

W tym ujęciu zauważyć należy, że powódka w pozwie argumentowała

istnienie po jej stronie interesu prawnego (nota bene jedynie w jej relacji wobec

8

zarządcy cmentarza komunalnego, na którym znajduje się konkretny grób),

odmówieniem jej przez tego pozwanego udzielenia informacji o stanie prawnym

tego grobu z powołaniem się na przepisy ustawy o ochronie danych osobowych,

w związku z czym twierdziła, że zmierza do usunięcia powstałej niepewności

co do stanu prawnego tego grobu (k. 2). Następnie po dopozwaniu J. B. kwestia

istnienia po stronie powódki interesu prawnego w odniesieniu do tego pozwanego

w gruncie rzeczy w ogóle nie była już wskazywana i wyjaśniana (zob. zwłaszcza

treść wniosku o wezwanie tego pozwanego do udziału w sprawie – k. 2), a co

więcej, nie badano nawet, jakich konkretnych uprawnień – majątkowych

lub niemajątkowych – dotyczy jej żądanie w stosunku do tego pozwanego.

W szczególności nie wyjaśniono, czy domaga się udzielenia ochrony z uwagi

na przytaczane w toku postępowania okoliczności, dotyczące powierzenia

niewystępującej w sprawie osobie trzeciej „opieki” nad tym grobem w czasie pobytu

powódki zagranicą i związanego z tym ewentualnego niewywiązania się tej osoby

z obowiązku przedłużenia umowy, o której mowa w art. 7 ustawy, na okres

kolejnych dwudziestu lat, jak również kwestii związanych z pochowaniem w tym

grobie osoby, którą powódka określa jako obcą wobec niej oraz pochowanych

w tym grobie jej osób bliskich.

Można jedynie zauważyć, że z zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny

ustaleń faktycznych, dokonanych przez Sąd pierwszej instancji, które po myśli art.

39813

§ 2 k.p.c. wiążą także Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym, wynika,

iż powódka ani nie domagała się usunięcia jakichkolwiek zwłok z tego grobu, ani

ustalenia, że przysługuje jej prawo do pochowania zwłok określonej osoby w tymże

grobie. Nie dochodziła zresztą również ustalenia, że przysługują jej uprawnienia,

o jakich mowa w art. 7 ustawy. Ponadto niewątpliwie powódka nie powoływała się

także na naruszanie przez pozwanego możliwości wykonywania przez nią kultu jej

osób bliskich, które są pochowane w tym grobie, w szczególności na utrudnianie

lub uniemożliwianie stawiania przez nią kwiatów lub zniczy mających upamiętniać

te osoby, odmawianie modlitw w ich intencji lub okazywania jakichkolwiek innych

wyrazów ich czci i pamięci.

W tej sytuacji nie można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c., skoro -

9

jak trafnie twierdzi skarżący – Sąd Apelacyjny orzekł w istocie o ustaleniu bliżej

nieokreślonego co do charakteru i treści prawa powódki do konkretnego grobu.

Wobec zasadności omówionych wyżej zarzutów kasacyjnych zaskarżony

wyrok należało uchylić i przekazać sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania z uwzględnieniem przedstawionych uwag co do charakteru uprawnień,

mogących przysługiwać powódce oraz co do oceny zasadności zastosowania

przepisów, na których zostało oparte zaskarżone orzeczenie.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 108 § 2

k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.