III CZP 47/11

Uchwała z dnia 14 października 2011 r., III CZP 47/11

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SA Marek Machnij

Sąd Najwyższy w sprawie postępowania upadłościowego "P.N.", sp. z o.o. w

W. w przedmiocie zażalenia upadłego na postanowienie sędziego-komisarza z dnia

26 stycznia 2011 r., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w

dniu 14 października 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie postanowieniem z dnia 25 maja 2011

r.:

„Czy złożenie w terminie tygodniowym od dnia ogłoszenia postanowienia

wydanego na rozprawie w postępowaniu upadłościowym wniosku o sporządzenie

na piśmie uzasadnienia orzeczenia powoduje, że bieg terminu na wniesienie

zażalenia określany jest na podstawie art. 394 § 2 k.p.c., czy też na podstawie art.

224 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Termin do wniesienia przez upadłego zażalenia na ogłoszone na

rozprawie postanowienie o oddaleniu sprzeciwu co do uznania wierzytelności

– w razie złożenia przez niego wniosku o sporządzenie uzasadnienia i

doręczenie postanowienia z uzasadnieniem – biegnie od doręczenia mu tego

postanowienia.

Uzasadnienie

Wątpliwości, które skłoniły Sąd Rejonowy do przedstawienia zagadnienia

prawnego, powstały w związku z wniesieniem przez upadłego zażalenia na

postanowienie sędziego-komisarza o oddaleniu jego sprzeciwu w sprawie uznania

jednej z wierzytelności. Postanowienie zostało wydane na rozprawie w dniu 26

stycznia 2011 r. Upadły złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia i doręczenie

mu postanowienia wraz z uzasadnieniem; otrzymał je w dniu 9 marca 2011 r., a

dnia 10 marca 2011 r. wniósł zażalenie. Sąd Rejonowy, rozpoznający zażalenie

jako sąd drugiej instancji, poddał kontroli terminowość jego złożenia i stwierdził, że

językowa wykładnia art. 224 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.")

w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 53, poz. 434 – dalej: "ustawa nowelizująca")

prowadzi do wniosku, iż złożenie wniosku o uzasadnienie postanowienia nie jest

zdarzeniem mającym wpływ na bieg terminu, który w każdym wypadku należy liczyć

od dnia ogłoszenia postanowienia. Sąd Rejonowy opowiedział się za taką

wykładnią, wskazując, że wprawdzie brak możliwości zapoznania się z

uzasadnieniem postanowienia jest utrudnieniem dla strony, jednak obowiązujące

przepisy niekiedy przewidują takie rozwiązanie. Zaznaczył, że nie jest to pogląd

powszechnie uznawany; w piśmiennictwie oraz w praktyce wyrażane jest także

odmienne zapatrywanie, zgodnie z którym w razie zgłoszenia przez stronę w

postępowaniu upadłościowym wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia

postanowienia, termin do zaskarżenia tego postanowienia biegnie według zasad

przewidzianych w art. 394 § 2 k.p.c. Sąd Rejonowy podkreślił, że wyjaśnienie

przedstawionego zagadnienia ma istotne znaczenie, ponieważ zażalenie zostało

złożone po upływie terminu liczonego od dnia ogłoszenia postanowienia, lecz z

zachowaniem terminu liczonego od dnia doręczenia upadłemu odpisu

postanowienia z uzasadnieniem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Problem przedstawiony przez Sąd Rejonowy dotyczy wykładni art. 224 Pr.u.n.,

regulującego termin do wnoszenia środków odwoławczych w postępowaniu

upadłościowym i wiąże się ze zmianami wprowadzonymi do art. 219 i 224 Pr.u.n.

ustawą nowelizującą, obowiązującymi od dnia 2 maja 2009 r. Pytanie sformułowane

zostało jednak zbyt szeroko w stosunku do zagadnienia, które wystąpiło i wymaga

rozstrzygnięcia. Ogranicza się ono do określenia sposobu obliczania terminu do

zaskarżenia ogłoszonego na rozprawie postanowienia w przedmiocie sprzeciwu co

do uznania wierzytelności w wypadku zgłoszenia przez upadłego wniosku o jego

uzasadnienie i doręczenie wraz z uzasadnieniem. Dalsze rozważania będą więc

skupiały się na problemie biegu terminu do złożenia zażalenia, o którym ma

orzekać Sąd Rejonowy.

Zgodnie ze znowelizowanym art. 224 Pr.u.n., termin do wniesienia środka

odwoławczego biegnie od dnia doręczenia postanowienia, a dla osób, wobec

których nie ma obowiązku doręczenia – od dnia jego ogłoszenia. Dla wierzycieli,

którym postanowienie nie zostało ogłoszone, termin ten biegnie od dnia

obwieszczenia o postanowieniu, a gdy postanowienie nie podlega obwieszczeniu –

od dnia wyłożenia postanowienia w sekretariacie sądu. Zmiana wprowadzona do

tego przepisu polegała na innym określeniu kręgu osób, dla których termin do

zaskarżenia postanowienia biegnie od dnia jego ogłoszenia. Poprzednio ten sposób

wyznaczenia terminu dotyczył „osób, którym postanowienia nie doręczono”,

natomiast po nowelizacji „osób, wobec których nie ma obowiązku doręczenia”.

Ingerencja ustawodawcy w treść art. 219 Pr.u.n. polegała na uchyleniu ustępu

drugiego tego przepisu, który stanowił, że postanowienia, od których przysługuje

środek odwoławczy, uzasadnia się z urzędu. W związku z tym obecnie, chcąc

uzyskać pisemne uzasadnienie postanowienia, strona musi złożyć wniosek o jego

uzasadnienie. Ze względu na przewidziany w art. 329 w związku z art. 361 k.p.c. i

art. 229 Pr.u.n. dwutygodniowy termin sporządzenia uzasadnienia, doręczenie

odpisu postanowienia z uzasadnieniem niemal zawsze następuje po upływie

terminu zaskarżenia liczonego od dnia ogłoszenia postanowienia. Z tego względu

praktyczną konsekwencją przyjęcia stanowiska preferowanego przez Sąd

Rejonowy jest konieczność przygotowania przez skarżącego zażalenia bez

znajomości pisemnych motywów postanowienia. Jako wersję alternatywną Sąd

Rejonowy wskazał odpowiednie zastosowanie – za pośrednictwem art. 229 Pr.u.n.

– zasad obliczania terminu zaskarżenia przewidzianych w art. 394 § 2 k.p.c. Takie

rozwiązanie zapewniałoby stronie możliwość uwzględnienia przy sporządzaniu

zażalenia całości przesłanek rozstrzygnięcia, lecz pociągałoby za sobą

spowolnienie prowadzonego postępowania.

W orzecznictwie zagadnienie dotyczące początku biegu terminu do wnoszenia

środków zaskarżenia w postępowaniu upadłościowym prowadzonym na podstawie

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze nie było

rozpatrywane. Na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł.") Sąd

Najwyższy podjął uchwałę z dnia 3 lipca 2003 r. , III CZP 38/03 (OSNC 2004, nr 9,

poz. 134), w której zajął się terminem do wniesienia zażalenia na postanowienie

sądu w przedmiocie ogłoszenia upadłości, dochodząc do wniosku, że mimo

wydania go na posiedzeniu jawnym, termin należy liczyć od doręczenia

postanowienia (por. art. 76 § 1 i 2 Pr.upadł.), skoro art. 16 § 2 Pr.upadł. (obecnie

analogiczną treść zawiera art. 53 ust. 2 Pr.u.n.) nakazywał w każdym przypadku

doręczać upadłemu postanowienie o ogłoszeniu upadłości. Zwrócił przy tym uwagę,

że nakaz ten ma określony cel, który polega niewątpliwie na stworzeniu możliwości

zapoznania się z pisemnymi motywami postanowienia, co ułatwia sporządzenie

zażalenia.

W doktrynie problem relacji między początkiem biegu terminu do złożenia

zażalenia a sporządzeniem uzasadnienia postanowienia wydanego w

postępowaniu upadłościowym na posiedzeniu jawnym rozważany był głównie w

stanie prawnym obowiązującym przed wejściem w życie ustawy nowelizującej.

Dostrzegano, że w braku szczególnej regulacji w Prawie upadłościowym i

naprawczym uzasadnienie powinno być sporządzone przez sąd lub sędziego-

komisarza z urzędu w terminie tygodniowym (art. 357 § 3 k.p.c. w związku z art.

229 Pr.u.n.). W zestawieniu z także tygodniowym terminem do wniesienia

zażalenia, biegnącym od ogłoszenia sentencji (art. 224 Pr.u.n.), oznaczało to, że

zażalenie w postępowaniu upadłościowym wnoszone było częstokroć bez

możliwości zapoznania się przez skarżącego z uzasadnieniem. W ramach

obowiązującej wówczas regulacji formułowano zarówno stanowisko o braku

podstaw, aby z tego powodu korygować jednoznaczne terminy do wnoszenia

zażalenia, jak też pogląd, że żądanie doręczenia postanowienia z uzasadnieniem

opóźnia rozpoczęcie biegu terminu do złożenia zażalenia, z zastrzeżeniem, iż nie

dotyczy to sytuacji, w której postanowienie zostaje z urzędu doręczone wraz z

uzasadnieniem lub obwieszczenie obejmuje również uzasadnienie postanowienia.

Pozostali autorzy wskazywali na konieczność uzasadniania postanowienia

sędziego-komisarza w przedmiocie sprzeciwu co do uznania wierzytelności

jednocześnie z jego wydaniem, na podstawie art. 219 ust. 2 Pr.u.n., stwierdzając,

że postanowienie z uzasadnieniem wydane na posiedzeniu jawnym nie podlega

doręczeniu z urzędu (art. 220 ust. 1 Pr.u.n.). Za tym stanowiskiem opowiedziano się

w praktyce sądów upadłościowych.

Po wprowadzeniu zmian w wyniku omawianej nowelizacji wyrażono pogląd, że

nastąpił powrót do reguł określonych w art. 357 k.p.c., w związku z czym o

obowiązku doręczenia postanowienia w rozumieniu znowelizowanego art. 224

zdanie pierwsze Pr.u.n. decyduje uczestnik, który może złożyć wniosek o

sporządzenie i doręczenie uzasadnienia. Wówczas termin do złożenia środka

odwoławczego biegnie dla niego od dnia doręczenia postanowienia.

Mimo rozbieżności w piśmiennictwie, termin do wniesienia zażalenia na

postanowienie sędziego-komisarza w przedmiocie sprzeciwu co do uznania

wierzytelności przed wejściem w życie ustawy nowelizującej można uznać za

określony w sposób jednoznaczny. Postanowienie wydane na rozprawie nie było

doręczane (art. 220 ust. 1 zdanie drugie a contrario Pr.u.n.), a termin biegł od dnia

jego ogłoszenia (art. 224 zdanie pierwsze in fine Pr.u.n.). Uzasadnienie

postanowienia sporządzano z urzędu i wówczas, gdy zostało przygotowane przed

ogłoszeniem sentencji, skarżący mógł zapoznać się z jego treścią przed podjęciem

decyzji o wniesieniu środka zaskarżenia.

Przyczyną uchylenia art. 219 ust. 2 Pr.u.n., w świetle motywów

przedstawionych w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej, było to, że

„niepotrzebnie powtarza zasadę wynikającą z przepisów kodeksu postępowania

cywilnego, które stosuje się w postępowaniu po ogłoszeniu upadłości na podstawie

art. 229” (Sejmu VI kadencji, druk nr 654). Argument ten trudno podzielić, skoro art.

219 ust. 2 Pr.u.n. nie powielał żadnej regulacji kodeksowej, lecz – nakazując

uzasadnianie z urzędu każdego postanowienia podlegającego zaskarżeniu –

modyfikował reguły przewidziane w art. 328 § 1 i art. 357 § 1 k.p.c. Z przytoczonego

uregulowania płynie jednak wniosek, że w przekonaniu projektodawców w

postępowaniu upadłościowym miały mieć zastosowanie przepisy kodeksu

postępowania cywilnego dotyczące uzasadniania postanowień.

Sąd Rejonowy wyraził zapatrywanie, że treść art. 224 Pr.u.n. narzuca

jednoznaczną interpretację, zgodnie z którą termin do złożenia zażalenia należy

liczyć od dnia ogłoszenia postanowienia. Tymczasem tak określony początek biegu

terminu odnosi się jedynie do osób, wobec których nie ma obowiązku doręczania

postanowienia. Rozważyć jednak należy, czy – na podstawie art. 357 § 1 k.p.c. w

związku z art. 229 Pr.u.n. – obowiązek doręczenia rodzi po stronie sądu złożenie w

przepisanym terminie wniosku o sporządzenie uzasadnienia postanowienia

wydanego na posiedzeniu jawnym i doręczenie tego postanowienia z

uzasadnieniem. W stosunku do osób, którym sąd obowiązany jest doręczyć

postanowienie, termin do wniesienia zażalenia liczy się od dnia doręczenia

postanowienia (art. 224 zdanie pierwsze in principio). Bez potrzeby odwoływania się

do art. 394 § 2 k.p.c., którego stosowanie – w zakresie unormowanym w art. 224

Pr.u.n., mającym charakter przepisu szczególnego – jest wyłączone, można by więc

uzasadnić stanowisko, że termin do zaskarżenia postanowienia biegnie upadłemu

od dnia doręczenia mu postanowienia z uzasadnieniem. Za rozwiązaniem tym

przemawiają argumenty celowościowe.

Zasadę, że sąd powinien umotywować swoje rozstrzygnięcie, zwłaszcza

podlegające zaskarżeniu, można uznać za ugruntowaną nie tylko w prawie polskim

(np. uzasadnienia wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 stycznia 2006 r.,

SK 30/05, OTK-A Zb.Urz. 2006, nr 1, poz. 2 i z dnia 30 maja 2007 r., SK 68/06,

OTK-A 2007, nr 6, poz. 53), ale także w orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka (np. orzeczenia z dnia 19 kwietnia 1994 r., C.M.P. Van de Hurk v.

Holandia, nr 16034/90, z dnia 9 grudnia 1994 r., E. Ruiz Torija v. Hiszpania, nr

18390/91, z dnia 21 stycznia 1999 r., A. Garcia Ruiz v. Hiszpania, nr 30544/96, i z

dnia 21 maja 2002 r., H. Jokela v. Finlandia, nr 28856/95). Trybunał Konstytucyjny

w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 stycznia 2006 r., SK 30/05, podkreślił znaczenie

uzasadnienia rozstrzygnięcia sądowego, wskazując, że pełni ono różnorakie

funkcje: wymusza samokontrolę sądu, który musi wykazać, że orzeczenie jest

materialnie i formalnie prawidłowe oraz odpowiada wymogom sprawiedliwości,

dokumentuje argumenty przemawiające za przyjętym rozstrzygnięciem, jest

podstawą kontroli zewnętrznej przez organy wyższych instancji, służy indywidualnej

akceptacji orzeczenia, umacnia poczucie zaufania społecznego i demokratycznej

kontroli nad wymiarem sprawiedliwości oraz wzmacnia bezpieczeństwo prawne.

Wprawdzie specyfika postępowania upadłościowego i możność zapoznania

się przez uczestnika z ustnymi motywami rozstrzygnięcia (art. 326 § 3 w związku z

art. 361 k.p.c. i art. 229 Pr.u.n.) gwarantują mu poznanie zasadniczych przesłanek,

którymi kierował się sędzia-komisarz (art. 326 § 4 w związku z art. 361 k.p.c. i art.

229 Pr.u.n.), jednak należyta ochrona praw uczestnika przemawia za

umożliwieniem mu zapoznania się z pisemnym, pełnym uzasadnieniem orzeczenia,

skoro musi ono zostać sporządzone na wniosek, a w braku wniosku – z urzędu,

jeżeli rozstrzygnięcie zostanie zaskarżone (art. 357 § 3 k.p.c. w związku z art. 229

Pr.u.n.). Prawo uczestnika do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia

byłoby pozbawione sensu, gdyby miało prowadzić do uzyskania wiedzy o

wszystkich motywach rozstrzygnięcia już po podjęciu decyzji co do zaskarżenia

orzeczenia i po wniesieniu środka zaskarżenia. Zapoznanie się z pisemnym

uzasadnieniem nie tylko ułatwia sporządzenie zażalenia, na co zwrócił uwagę Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 38/03, ale może

także odwieść skarżącego od jego zaskarżenia.

Jeżeli uzasadnienie nie ma służyć informacją stronie, lecz wyłącznie innym

celom, powinno być sporządzane z urzędu. Tak został ukształtowany obowiązek

uzasadnienia postanowienia w postępowaniu o wpis do rejestru zastawów, którym –

jako przykładem rozwiązań dopuszczających wniesienie przez stronę środka

zaskarżenia bez znajomości motywów rozstrzygnięcia – posłużył się Sąd Rejonowy.

Postanowienia w tym postępowaniu, poza niezgodnymi z wnioskiem i jednocześnie

wydanymi na posiedzeniu niejawnym, sąd uzasadnia tylko wtedy, gdy w

ustawowym terminie od ich ogłoszenia na posiedzeniu jawnym lub doręczenia

zostanie wniesiony środek odwoławczy (art. 41 ust. 4 ustawy z dnia 6 grudnia 1996

r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 67,

poz. 569).

Koncepcja, według której art. 224 Pr.u.n. stanowi podstawę przyjęcia, że w

przypadku złożenia przez upadłego wniosku o sporządzenie uzasadnienia,

doręczenie go wraz z wydanym na posiedzeniu jawnym postanowieniem

oddalającym jego sprzeciw co do uznania wierzytelności zapoczątkowuje bieg

terminu do zaskarżenia takiego postanowienia, wymaga jednak rozważenia

problemu dopuszczalności doręczenia tego postanowienia w postępowaniu

upadłościowym. W literaturze wskazuje się, że w Prawie upadłościowym i

naprawczym zasady komunikowania uczestnikom wydawanych postanowień

zostały wyczerpująco uregulowane w art. 220, co wyklucza stosowanie art. 357 § 1,

2 i 4 k.p.c. Według art. 220 Pr.u.n., podanie orzeczenia do wiadomości może

nastąpić przez jego ogłoszenie, doręczenie, obwieszczenie oraz wyłożenie w

sekretariacie. Z redakcji tego przepisu wynika, że postanowienia wydawane na

posiedzeniach jawnych podlegają ogłoszeniu i sąd jest zwolniony z obowiązku ich

odrębnego doręczania. Nie przewidziano w nim także możliwości składania wniosku

o doręczenie. Takie rozwiązanie było dostosowane do poprzedniego stanu

prawnego; uzasadnienie postanowienia, od którego przysługiwał środek

zaskarżenia, było sporządzane z urzędu, wówczas bowiem uczestnik oraz każda

zainteresowana osoba mogła się zapoznać z uzasadnieniem w sekretariacie i

sporządzić lub otrzymać jego odpis, zgodnie z art. 228 Pr.u.n.

Po uchyleniu art. 219 ust. 2 Pr.u.n. powstał stan, w którym brak przepisu

szczególnego określającego zasady uzasadniania postanowień wydawanych w

postępowaniu upadłościowym. Upoważnia to, na podstawie art. 229 Pr.u.n., do

odpowiedniego zastosowania zasad ogólnych obowiązujących w postępowaniu

cywilnym, co wydaje się zgodne z intencjami autorów nowelizacji. Do przepisów

tych należy art. 357 § 1 k.p.c. Zawarte w art. 220 Pr.u.n. postanowienie, że nie

doręcza się orzeczeń ogłoszonych na posiedzeniu jawnym – odczytywane w

zestawieniu z treścią art. 357 § 1 k.p.c. – należy rozumieć w ten sposób, iż

orzeczenia te nie podlegają doręczeniu z urzędu, nie zaś jako zakaz wydawania ich

uczestnikom postępowania na ich wniosek. Poza zakresem rozważań, ze względu

na przedmiot zażalenia, pozostaje kwestia, czy przyjęta interpretacja może

obowiązywać także w odniesieniu do szczególnych sposobów komunikowania

orzeczeń w postaci obwieszczenia lub wyłożenia w sekretariacie oraz do

postanowień dotyczących ogółu wierzycieli.

Przedstawioną argumentację wspiera również szczególny charakter

postanowienia wydanego na skutek sprzeciwu co do uznania wierzytelności.

Zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym stanowi funkcjonalny

odpowiednik wytoczenia powództwa. Ustalenie wierzytelności w tym postępowaniu

następuje wprawdzie w sposób uproszczony i służy wyłącznie celom postępowania

upadłościowego, jednak prawomocna odmowa uznania wierzytelności wyłącza z

reguły jej zaspokojenie w tym postępowaniu (por. art. 263 Pr.u.n.), co nierzadko

prowadzi do niemożności jej zaspokojenia w ogóle. Z kolei uznanie wierzytelności

powodować powinno jej zaspokojenie według zasad stosowanych w postępowaniu

upadłościowym. Możliwość podważania przez upadłego po zakończeniu lub

umorzeniu postępowania upadłościowego istnienia w całości lub w części

wierzytelności ujętych na liście, których uznaniu się sprzeciwił (art. 264 ust. 2 i 3

Pr.u.n.) pozwala na odwrócenie skutków uwzględnienia tych wierzytelności, jednak

jest to droga dostępna w dalszej perspektywie i z tego powodu niekoniecznie

pozwalająca odzyskać fundusze niesłusznie wypłacone z masy upadłości. Ze

względu na konsekwencje uznania oraz odmowy uznania wierzytelności celowe jest

więc, aby zainteresowane strony mogły poznać uzasadnienie rozstrzygnięcia

podejmowanego przez sędziego-komisarza i – kierując się jego treścią – mogły

podjąć decyzję o zaskarżeniu jego postanowienia.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak na wstępie.