V CSK 465/10

Sygn. akt V CSK 465/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa B. Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu

Inwestycyjnego Zamkniętego w W.

przeciwko K. M. i S. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 kwietnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Strona powodowa, B. Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz

Inwestycyjny Zamknięty w W., wniosła o zasądzenie w postępowaniu nakazowym

od S. M. i K. M. po 300 000 zł z odsetkami i kosztami procesu.

Sąd Okręgowy po rozpoznaniu zarzutów pozwanych od wydanego w dniu

18 lutego 2009 r. nakazu zapłaty, uwzględniającego powództwo, wyrokiem z dnia

26 listopada 2009 r. uchylił ten nakaz i powództwo oddalił. Sąd Okręgowy ustalił, że

pozwana w dniu 20 marca 2000 r. zawarła z B. Bank w W. umowę kredytu. Na

podstawie tej umowy postawiono do jej dyspozycji na okres jednego roku kwotę

1 080 000 zł na zakup papierów wartościowych za pośrednictwem Domu

Maklerskiego B. Banku. Na wypadek niespłacenia kredytu pozwana poddała się

egzekucji w trybie przepisów prawa bankowego. W dniu 17 lipca 2000 r. podobną

umowę zawarł pozwany. Do jego dyspozycji postawiono, najpierw kwotę 519 000

zł, a następnie, od dnia 2 sierpnia 2000 r., kwotę 1 920 000 zł. Pozwani nie

uregulowali swych zobowiązań w terminie. Wszczęta przeciwko nim egzekucja nie

przyniosła rezultatu. W dniu 29 stycznia 2007 r. Bank M. (dawniej B. Bank) przelał

swe wierzytelności wobec pozwanych na stronę powodową. Przelew nastąpił bez

zgody pozwanych. Pozwani nie zostali też powiadomieni o przelewie przez

cedenta.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo należało oddalić, gdyż przelew

wierzytelności wobec pozwanych na stronę powodową był nieważny ze względu na

dokonanie go bez wymaganej przez art. 92c ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia

1997 r. – Prawo bankowe, (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. nr 72, poz. 665 ze zm. –

dalej: „Pr. bank.”) zgody pozwanych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2010 r. oddalił apelację strony

powodowej. Przyjął wprawdzie, inaczej niż Sąd Okręgowy, że zgoda pozwanych na

dokonany na nią przelew nie była wymagana, jednak uznał ostatecznie powództwo

za bezzasadne, dlatego że – jak ustalił - Bank M. przelał na stronę powodową swe

wierzytelności bez uzyskania wymaganego przez art. 92c ust. 1 Pr. bank.

oświadczenia pozwanych o poddaniu się egzekucji na rzecz strony powodowej.

Skutkowało to bezskutecznością umowy przelewu (co najmniej w postaci

3

bezskuteczności zawieszonej). W ocenie Sądu Apelacyjnego, brak podstaw do

pominięcia przewidzianej w art. 92c Pr. bank. przesłanki, uzależniającej

skuteczność przelewu na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego od złożenia przez

dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz tego funduszu.

Pominięcia tej przesłanki nie może usprawiedliwiać niekonsekwencja ustawodawcy:

pozostawienie omawianej przesłanki w tekście art. 92c ust. 1 Pr. bank., mimo

rezygnacji z wprowadzenia instytucji sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego.

Strona powodowa, skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, jako

podstawy kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 326 ustawy z dnia 27 maja 2004 r.

o funduszach inwestycyjnych (Dz. U. nr 146, poz. 1546 ze zm.- dalej: „u.f.i.”)

w związku z art. 92c ust. 1 Pr. bank. przez przyjęcie, że oświadczenie dłużnika

o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego jest warunkiem

skuteczności przelewu, oraz naruszenie art. 63 § 1 k.c. przez przyjęcie, że przelew

wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny bez uzyskania oświadczenia

dłużnika o poddaniu się egzekucji na rzecz tego funduszu był dotknięty

bezskutecznością zawieszoną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 509 i nast. k.c., przelew wierzytelności dochodzi do skutku

w drodze umowy między zbywcą (cedentem) a nabywcą (cesjonariuszem)

wierzytelności, czyli innymi słowy, w drodze umowy przelewu wierzytelności.

Od wyrażonej w tych przepisach zasady, że umowa przelewu wierzytelności

wystarcza do przeniesienia wierzytelności, dopuszczalne są jednak wyjątki. Mogą

one wynikać z przepisów szczególnych.

Zgodnie z obowiązującym od dnia 1 lipca 2004 r. do dnia 12 stycznia 2009 r.

art. 92c Pr.bank., przelew wierzytelności banku na towarzystwo funduszy

inwestycyjnych tworzące fundusz sekurytyzacyjny albo na fundusz sekurytyzacyjny

wymagał uzyskania przez bank zgody dłużnika banku, będącego stroną czynności

dokonanej z bankiem, jak również zgody dłużnika z tytułu zabezpieczenia

wierzytelności banku wynikającej z dokonanej czynności oraz złożenia przez

dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego, który nabywał wierzytelność; zgoda i oświadczenie powinny być

4

wyrażone w formie pisemnej pod rygorem nieważności (ust. 1). Niezależnie od tego

bank był obowiązany w terminie 14 dni od daty zawarcia umowy przelewu

powiadomić pisemnie dłużnika o przelewie wierzytelności banku na towarzystwo

funduszy inwestycyjnych tworzące fundusz sekurytyzacyjny albo na fundusz

sekurytyzacyjny (ust. 2).

Artykuł 92c ust. 1 Pr. bank. uzależniał więc przelew wierzytelności banku na,

mówiąc skrótowo, fundusz sekurytyzacyjny, dodatkowo, oprócz umowy przelewu,

od – po pierwsze - zgody dłużnika przelewanej wierzytelności wynikającej

z czynności dokonanej z bankiem. Po drugie, w razie gdy przelewana

wierzytelność była zabezpieczona (zabezpieczeniem osobistym lub rzeczowym) -

od zgody na przelew dłużnika z tytułu zabezpieczenia.

Brzmienie art. 92c ust. 1 Pr. bank. wskazywało na jeszcze jedną dodatkową

przesłankę przelewu wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny:

oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego, który nabywał wierzytelność. Ten rezultat wykładni językowej

omawianego przepisu pozostawał jednak w oczywistej sprzeczności z wykładnią

systemową, uwzględniającą ostateczny kształt rozwiązań przyjętych w ustawie

o funduszach inwestycyjnych, a także z wykładnią funkcjonalną, jak i materiałami

legislacyjnymi związanymi z uchwaleniem ustawy o funduszach inwestycyjnych.

W projekcie tej ustawy przewidywano wprowadzenie, wzorowanej na

unormowanym w art. 96-98 Pr. bank. bankowym tytule egzekucyjnym, instytucji

sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego. Ostatecznie jednak z zamiaru

ustanowienia sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego zrezygnowano. Wzmianka

w dodanym przez art. 312 pkt 3 u.f.i. art. 92c Pr. bank. o oświadczeniu dłużnika

o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego była, na co

wielokrotnie zwracano już uwagę zarówno w piśmiennictwie, jak orzecznictwie

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 101/07,

OSNC 2008, nr 11, poz. 129 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

2010 r., IV CSK 558/09, OSNC 2010, nr 12, poz. 168 i z dnia 29 września 2010 r.,

V CSLK 61/10, Biul.SN 2010, nr 12, s. 15), nieusuniętą przez przeoczenie,

pozostałością niezrealizowanego zamierzenia ustanowienia sekurytyzacyjnego

tytułu egzekucyjnego. W tej sytuacji wymaganie złożenia przez dłużnika

5

oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego

stanowiłoby przesłankę bezprzedmiotową - w istocie niczemu nie służącą.

W konsekwencji, odwołując się do założenia o racjonalności ustawodawcy, należy

odrzucić wynik wykładni językowej art. 92c ust. 1 Pr. bank. i uwzględniając

materiały legislacyjne związane z uchwaleniem ustawy o funduszach

inwestycyjnych opowiedzieć się, w zgodzie z wykładnią systemową i funkcjonalną,

za brakiem podstaw do uzależnienia przelewu wierzytelności banku na fundusz

sekurytyzacyjny od złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji

na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego.

Z art. 92c ust. 1 Pr. bank. wynikały zatem, wbrew jego brzmieniu, tylko dwie

dodatkowe, w porównaniu z przepisami art. 509 i nast. k.c., przesłanki przelewu

wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny: zgoda na przelew dłużnika

przelewanej wierzytelności oraz zgoda na przelew dłużnika z tytułu zabezpieczenia.

Zgoda obu dłużników powinna być wyrażona na piśmie pod rygorem nieważności.

Sankcją zaś braku zgody dłużnika przelewanej wierzytelności lub zgody dłużnika

z tytułu zabezpieczenia była, zgodnie z art. 63 § 1 k.c., bezskuteczność

zawieszona umowy przelewu, czyli innymi słowy, kwalifikowanie umowy przelewu

jako czynności prawnej „kulejącej”.

Przewidziane także w art. 92c ust. 2 Pr. bank. wymaganie pisemnego

zawiadomienia dłużnika o przelewie przez bank nie stanowiło przesłanki

skuteczności przelewu wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny.

Rzutowało jedynie na zastosowanie w związku z omawianym przelewem art. 512

k.c. Poza tym niedopełnienie tego wymagania mogło pociągnąć za sobą

odpowiedzialność odszkodowawczą cedenta wobec cesjonariusza.

Przewidziane w art. 92c ust. 1 Pr. bank. dodatkowe, w porównaniu

z przepisami art. 509 i nast. k.c., przesłanki przelewu wierzytelności banku na

fundusz sekurytyzacyjny zostały w odniesieniu do niektórych przypadków tego

przelewu zmodyfikowane w istotny sposób przez – obowiązujące również w okresie

od dnia 1lipca 2004 r. do dnia 12 stycznia 2009 r. – przepisy art. 326 u.f.i.

Zgodnie z art. 326 ust. 1 u.f.i., do przelewu na fundusz sekurytyzacyjny

wierzytelności banku z tytułu umów kredytu, które zostały zawarte – tak jak

6

w niniejszej sprawie - przed dniem wejścia w życie ustawy o funduszach

inwestycyjnych, stosowały się przepisy art. 92a-92c Pr. bank. z zastrzeżeniem

wyjątków przewidzianych w art. 326 ust. 2-4. Wyjątek zastrzeżony w art. 326 ust. 2

u.f.i. polegał na uchyleniu wynikającego z art. 92c ust. 1 Pr. bank. wymagania

uzyskania zgody dłużnika na przelew wierzytelności banku na fundusz

sekurytyzacyjny w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę określonych

w umowie warunków udzielenia kredytu. Zrezygnowano tu ze zgody na przelew

zarówno dłużnika przelewanej wierzytelności banku, jak i dłużnika banku z tytułu

zabezpieczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2010 r., IV CSK

558/09 i z dnia 29 września 2010 r., V CSK 61/10). W art. 326 ust. 2 u.f.i. była

bowiem mowa ogólnie o dłużniku banku. Nie można byłoby także racjonalnie

wytłumaczyć utrzymania wymogu zgody dłużnika z tytułu zabezpieczenia przy

rezygnacji z wymagania zgody dłużnika przelewanej wierzytelności. To samo

można by odnieść do wymagania złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu

się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego, gdyby ono rzeczywiście

wynikało z art. 92c ust. 1 Pr. bank (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

29 września 2010 r., V CSK 61/10). Jednakże, jak wcześniej wyjaśniono,

prawidłowa wykładnia tego przepisu sprzeciwiała się wywodzeniu z niego takiego

wymagania, dlatego również wywodzenie z art. 326 ust. 2 u.f.i. rezygnacji z tego

wymagania byłoby bezprzedmiotowe.

Z przeprowadzonych wyjaśnień, w zestawieniu z dokonanymi w sprawie

ustaleniami faktycznymi, wynika, że w sprawie, wbrew stanowisku zajętemu

w zaskarżonym wyroku, nie było wymagane nie tylko wyrażenie zgody przez

pozwanych na przelew (stosownie do - zbieżnego z regułą wyrażoną w art. 509 § 1

k.c. - zastrzeżonego w art. 326 ust. 2 u.f.i. wyjątku od wymagania przewidzianego

w art. 92c ust. 1 Pr. bank.), ale i – w myśl prawidłowej wykładni art. 92c ust. 1 Pr.

bank. – złożenie przez pozwanych oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz

funduszu sekurytycacyjnego. Tym samym brak tego oświadczenia nie mógł

powodować jakiejkolwiek wadliwości przelewu dokonanego na rzecz strony

powodowej – także więc powodującej jego bezskuteczność zawieszoną na

podstawie stosowanego per analogiam art. 63 § 1 k.c. Podniesione w skardze

7

kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 92c Pr. bank. i 63 k.c. okazały się więc

uzasadnione.

Ze względu na zasadność wskazanych podstaw kasacyjnych Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.