I UK 234/11

Sygn. akt I UK 234/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSA Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Dawida S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 3

lipca 2007 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego Dawida S. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 marca 2006 r., odmawiającej ubezpieczonemu

prawa do renty socjalnej oraz prawa do renty rodzinnej po zmarłym ojczymie Janie

R.

Sąd Okręgowy na podstawie opinii biegłych sądowych: psychiatry,

psychologa i neurologa ustalił, że ubezpieczony nie jest osobą całkowicie niezdolną

do pracy, a tym samym nie spełnia warunków do przyznania prawa do renty

socjalnej i renty rodzinnej.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 10

lutego 2009 r., rozpoznając apelację ubezpieczonego od powyższego wyroku,

zmienił zaskarżony wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten

sposób, że przyznał Dawidowi S. prawo do renty socjalnej na okres od listopada

2005 r. do 31 grudnia 2010 r. (pkt 1) oraz oddalił apelację w zakresie prawa do

renty rodzinnej (pkt 2).

Sąd Apelacyjny w uzupełnieniu materiału dowodowego dopuścił dowód

z opinii biegłego specjalisty lek. medycyny pracy Bożeny K. na okoliczność, czy

ubezpieczony jest zdolny do jakiejkolwiek pracy na tzw. ogólnym rynku pracy, czy

też jest zdolny do pracy tylko w warunkach pracy chronionej. W opinii z dnia 10

grudnia 2008 r. biegła rozpoznała u ubezpieczonego: organiczne zaburzenia

nastroju i zachowania, upośledzenie umysłowe lekkie, padaczkę w wywiadzie,

wadę wymowy i stwierdziła, że z ogólnego stanu zdrowia nie jest całkowicie

niezdolny do pracy, a schorzenia uzasadniają orzeczenie częściowej niezdolności

do pracy. Biegła podkreśliła, że ubezpieczony jest zdolny do wykonywania prostej

pracy fizycznej, nieodpowiedzialnej, niestresującej w warunkach bezpiecznych, na

stanowisku przystosowanym do potrzeb i możliwości wynikających z ogólnego

stanu zdrowia, jednak uzyskanie takiej pracy w obecnych realiach jest raczej

niemożliwe i najbardziej odpowiednią pracą dla ubezpieczonego jest praca w

warunkach pracy chronionej. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko wyrażone w

powyższej opinii, mając na uwadze, że opinia została wydana przez specjalistę

3

chorób wewnętrznych i medycyny pracy, czyli lekarza kompetentnego do

kompleksowej oceny stanu zdrowia ubezpieczonego.

Mając na uwadze ustalenia i wnioski końcowe zawarte w powyższej opinii,

Sąd Apelacyjny uznał ubezpieczonego za osobę całkowicie niezdolną do pracy

w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.). Powyższe uzasadnia konstatacja, że opisane w opiniach

biegłych lekarzy sądowych schorzenia umożliwiają ubezpieczonemu wykonywanie

pracy tylko w warunkach pracy chronionej. Ubezpieczony przepracował zawodowo

jedynie ponad miesiąc jako pomocnik stolarza, a na rozprawie apelacyjnej

oświadczył, że kilku pracodawców odmówiło przyjęcia go do pracy z uwagi na

padaczkę. Ponadto w łącznej opinii psychiatryczno - psychologicznej biegli lekarze

sądowi Andrzej S. i Ewa M. zwrócili uwagę, że powodu zaburzeń

osobowościowych ubezpieczony może mieć problemy adaptacyjne, zaś na

konieczność podjęcia pracy w warunkach pracy chronionej jednoznacznie wskazały

biegłe Bożena K. i Elżbieta R.

Sąd Apelacyjny przyjął, że skoro ubezpieczony jest zdolny wyłącznie do

podjęcia zatrudnienia w warunkach specjalnie stworzonych na stanowiskach pracy

odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności jego

organizmu, to zasadne jest uznanie ubezpieczonego za całkowicie niezdolnego do

pracy na ogólnym rynku pracy, zwłaszcza z uwagi na treść art. 13 ust. 4 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Powyższe okoliczności, w ocenie Sądu Apelacyjnego powodują, że

ubezpieczony spełnia przesłanki do pobierania okresowej renty socjalnej, ale nie

spełnia przesłanek do przyznania renty rodzinnej, ponieważ z materiału

dowodowego wynika, że niezdolność do pracy ubezpieczonego powstała przed

ukończeniem przez niego 18 roku życia, to jest przed 1996 r., a nie jak wymaga

tego art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przed 16 rokiem życia lub przed

ukończeniem nauki w szkole.

Sąd Najwyższy, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego, wyrokiem

z dnia 8 grudnia 2009 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w punkcie 2 i w tym

4

zakresie przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku wskazał, że w sprawie występował

skomplikowany stan faktyczny i prawny, albowiem ubezpieczony dochodził renty

socjalnej i renty rodzinnej, a przesłanki tych świadczeń są odmienne. Dla nabycia

prawa do renty socjalnej wystarczające jest, by przyczyna naruszenia sprawności

organizmu osoby ubezpieczonej - powodująca całkowitą niezdolność do pracy -

powstała nie później niż w tym okresie. Inaczej rzecz ujmując, całkowita

niezdolność do pracy może wystąpić po ukończeniu 18-tego roku życia, byle

choroba, która ją spowodowała powstała w tym okresie. Natomiast dzieci drugiego

małżonka - bez względu na wiek - nabywają prawo do renty rodzinnej, jeżeli stały

się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie

niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 lat bądź w trakcie pobierania nauki

w szkole, lecz przed ukończeniem 25 lat życia. Niezbędne jest przy tym, aby

całkowita niezdolność do pracy (a nie choroba, która ją spowodowała) powstała we

wskazanych okresach.

Sąd Najwyższy uwypuklił, że w aspekcie prawa do renty socjalnej ustaleniu

podlegało, czy choroba, która spowodowała u ubezpieczonego całkowitą

niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 18-tego roku życia,

a w aspekcie prawa do renty rodzinnej, czy ubezpieczony stał się całkowicie

niezdolny do pracy przed ukończeniem 16-tego roku życia lub przed ukończeniem

nauki w szkole. Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem przyjął, że całkowita

niezdolność ubezpieczonego do pracy powstała przed ukończeniem 18-tego roku

życia, a po ukończeniu 16-tego roku życia. Tego rodzaju ustalenie wymagało

jednak jednoznacznej i bardzo precyzyjnej oceny wymagającej wiedzy specjalnej

(opinii biegłego). Ponadto Sąd drugiej instancji przyjął też (co najmniej pośrednio),

że ubezpieczony nie stał się całkowicie niezdolny do pracy w trakcie pobierania

nauki w szkole, a po ukończeniu 25 lat życia pomimo, iż do wniosku rentowego

zostało dołączone świadectwo ukończenia szkoły zawodowej przez

ubezpieczonego w dniu 19 czerwca 1996 r.

5

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając

ponownie apelację ubezpieczonego, wyrokiem z dnia 15 grudnia 2010 r. oddalił

apelację.

Sąd Apelacyjny ustalił, że ubezpieczony Dawid S. urodzony 27 stycznia

1978 r., ukończył 16 rok życia w dniu 27 stycznia 1994 r. Po ukończeniu 16 roku

życia uczęszczał do szkoły, aż do ukończenia w dniu 19 czerwca 1996 r. nauki w

zawodzie tokarza w Zespole Szkół Zawodowych „S.", kiedy uzyskał tytuł robotnika

wykwalifikowanego w tym zawodzie. Mając na celu wyjaśnienie istoty sprawy i

ustalenie, czy ubezpieczony stał się całkowicie niezdolny do pracy przed dniem

ukończenia zasadniczej szkoły zawodowej Sąd Apelacyjny w uzupełnieniu

postępowania dowodowego dopuścił dowód z opinii nowych biegłych sądowych. Z

opinii psychiatry Agaty B. i psychologa Aleksandry Z. z dnia 20 czerwca 2010 r.

wynika, że ze względu na stan psychiczny ubezpieczony nie jest całkowicie

niezdolny do pracy oraz nie ma przesłanek do orzeczenia całkowitej niezdolności

do pracy przed ukończeniem przez niego nauki w szkole (przed dniem 19 czerwca

1996 r.). Całość zebranego materiału klinicznego pozwala wnioskować, że deficyt

intelektualny oraz aktualne dolegliwości psychiczne ubezpieczonego nie są

znaczne i nie zaburzają w sposób istotny jego funkcjonowania. Podobnej oceny

stanu zdrowia ubezpieczonego dokonała biegła sądowa lek. neurolog Maria G. w

opinii z dnia 16 sierpnia 2010 r. uznając, że ubezpieczony w aspekcie schorzeń

neurologicznych nie był całkowicie niezdolny do pracy przed ukończeniem nauki w

szkole ani przed 16 rokiem życia, jak również nie jest obecnie całkowicie niezdolny

do pracy. Niewielki deficyt intelektualny oraz wada wymowy występują u

ubezpieczonego od dzieciństwa i nie uległy pogorszeniu, tak jak ilość i charakter

napadów padaczkowych. Uzasadniając swoje stanowisko co do stopnia

niezdolności do pracy biegła podała, że jest ono zgodne z opinią lekarzy

orzeczników ZUS oraz opiniami biegłych lekarzy neurologów z dnia 18 sierpnia

2006 r. oraz z dnia 25 kwietnia 2007 r.

Zastrzeżenia do powyższych opinii zgłosił pełnomocnik ubezpieczonego

zarzucając, że zadaniem biegłych nie było ustalanie, czy ubezpieczony jest

obecnie całkowicie niezdolny do pracy, ponieważ Sąd Apelacyjny na stronie 3

uzasadnienia wyroku z dnia 10 lutego 2009 r. tę okoliczność już ustalił, podobnie

6

jak ustalił w cytowanym wyroku na str. 4, że niezdolność powstała przed dniem 27

stycznia 1996 r., to jest przed ukończeniem przez ubezpieczonego Dawida S. 18

roku życia. Pełnomocnik ubezpieczonego powołał się dodatkowo na orzeczenie z

dnia 25 maja 2009 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z którego

wynika, że niepełnosprawność ubezpieczonego powstała przed 18 rokiem życia a

ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności datuje się od 19 kwietnia 2000

r. do 31 stycznia 2011 r.

Sąd drugiej instancji rozważając zebrany w sprawie materiał dowodowy

przyjął, że opinia biegłych: psychiatry Agaty B. i psychologa Aleksandry Z. z dnia

20 czerwca 2010 r. oraz biegłej neurolog Marii G. z dnia 16 sierpnia 2010 r.

zasługują na uwzględnienie, albowiem zostały wydane w oparciu o wszystkie

dostępne dowody leczenia ubezpieczonego. Z opinii tych wynika, że ubezpieczony

nie był całkowicie niezdolny do pracy przed ukończeniem nauki w szkole, to jest

przed dniem 19 czerwca 1996 r., zaś argumentacja przedstawiona przez biegłe jest

logiczna i znajduje oparcie w dotychczasowych opiniach wszystkich biegłych

lekarzy sądowych, a to: opinii psychiatry i neurologa z dnia 18 sierpnia 2006 r.,

psychologa z dnia 15 października 2006 r., psychiatry z dnia 5 stycznia 2007 r.,

specjalisty z zakresu chorób wewnętrznych i medycyny pracy z dnia 10 grudnia

2008 r., jak i orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności.

Sąd Apelacyjny wskazał, że z uzasadnienia wyroku tegoż Sądu z dnia

10 lutego 2009 r. nie wynika, aby ubezpieczony był całkowicie niezdolny do pracy

przed 18 rokiem życia, ale że ubezpieczony był niezdolny do pracy przed

ukończeniem 18 roku życia, która to przesłanka była wystarczająca do przyznania

mu prawa do renty socjalnej. Zatem ustalenie całkowitej niezdolności do pracy od

listopada 2005 r. do dnia 31 grudnia 2010 r. nie jest wystarczającą przesłanką do

przyznania ubezpieczonemu prawa do renty rodzinnej na mocy art. 68 ust. 1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż

istotne jest, aby całkowita niezdolność do pracy powstała przed dniem 19 czerwca

1996 r. Powołany przepis uzależnia prawo do renty rodzinnej dla dzieci drugiego

małżonka bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz

do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy, w okresie do

ukończenia 16 lat życia lub do ukończenia nauki w szkole.

7

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu

ubezpieczonego jego pełnomocnik z urzędu. Skarga kasacyjna została oparta na

naruszeniu przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

a) art. 39821

k.p.c poprzez niezastosowanie się do wskazań Sądu Najwyższego

odnośnie do wykładni art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i art. 232 k.p.c. zd. 2 oraz art.231

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., z których wynikała konieczność

ustalenia przez Sąd drugiej instancji na podstawie wiedzy specjalistycznej –

jednoznacznej i bardzo precyzyjnej opinii biegłego - w jakim okresie

powstała u ubezpieczonego całkowita niezdolność do pracy;

b) art. 286 k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy

zastosowaniu art. 381 k.p.c. poprzez niedopuszczenie dowodu z opinii

uzupełniającej biegłego lekarza sądowego psychiatry Agaty B. oraz

psychologa Aleksandry Z. oraz opinii uzupełniającej biegłej neurolog lekarza

Marii G. z dnia 16 sierpnia 2010 r. lub dowodu z opinii innych biegłych

pomimo nieustalenia w sprawie w sposób niebudzący wątpliwości, że

całkowita niezdolność do pracy nie powstała przed zakończeniem przez

ubezpieczonego nauki, to jest przed dniem 19 czerwca 1996 r., zwłaszcza

wobec rozbieżności pomiędzy wszystkimi opiniami biegłych, wydanymi w

niniejszej sprawie.

Wskazując na powyższe podstawy, pełnomocnik ubezpieczonego wniósł

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, z uwagi na to, że jest oczywiście

uzasadniona i domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesione zostało,

że Sąd Apelacyjny, rozpoznając ponownie apelację ubezpieczonego, nie

zastosował się do wskazań Sądu Najwyższego co do wykładni prawa, wynikającej

z wyroku z dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 195/09. Zgodnie z tym orzeczeniem

konieczne było podjęcie przez Sąd drugiej instancji inicjatywy dowodowej i

precyzyjne ustalenie, czy ubezpieczony spełnia przesłanki do przyznania renty

rodzinnej. Za realizację tych wskazań nie można uznać dopuszczenia przez Sąd

Apelacyjny jedynie dowodów z opinii innych biegłych sądowych specjalisty

8

psychiatry i psychologa oraz neurologa, z których wynika nie tylko to, iż

ubezpieczony nie był całkowicie niezdolny do pracy przed ukończeniem nauki w

szkole, ale także, że obecnie nie jest całkowicie niezdolny do pracy.

Nieprzekonywujące jest stanowisko zarówno biegłych, jak i Sądu drugiej instancji,

że całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego nie powstała przed

ukończeniem przez niego nauki w szkole, skoro w opiniach uznane zostało, że

Dawid S. nie jest, nawet obecnie, całkowicie niezdolny do pracy. Opinie te są

sprzeczne z ustaleniami wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 lutego 2009 r. -

prawomocnego w zakresie renty socjalnej -, z których to ustaleń wynika, że

ubezpieczony jest, przynajmniej obecnie, całkowicie niezdolny do pracy.

Co więcej, wbrew poglądowi zawartemu w zaskarżonym wyroku, Sąd

Apelacyjny ustalił w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 lutego 2009 r., że całkowita

niezdolność do pracy ubezpieczonego powstała przed ukończeniem przez niego

18 -tego roku życia, co jest zresztą zgodne z interpretacją tego orzeczenia

dokonaną przez Sąd Najwyższy. Pomimo tego, że w przeprowadzonym ponownie

postępowaniu apelacyjnym ubezpieczony wykazał, iż naukę zakończył po

ukończeniu 18-tego roku życia, Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku uznał, że

nie był on całkowicie niezdolny do pracy przed ukończeniem nauki w szkole i nie

spełnia tym samym przesłanek do przyznania renty rodzinnej. Tego stanowiska nie

można uznać za prawidłowe, ponieważ sprzeczność ustaleń biegłych powołanych

w ponownie przeprowadzonym postępowaniu apelacyjnym, w stosunku do

wcześniejszych ustaleń powoduje, że opinie te nie są jednoznaczne, precyzyjne

i przekonujące. Dlatego w sprawie wskazane było dopuszczenie dowodu z opinii

uzupełniających lub dowodu z opinii innych biegłych lekarzy sądowych. Przemawia

za tym okoliczność, że z opinii psychologicznej biegłej Ewy O. wynika jasno

i niezbicie, iż ubezpieczony z uwagi na masywny deficyt funkcji czołowych jest

całkowicie niezdolny do pracy, a ta niezdolność zaistniała przed ukończeniem

18 roku życia, czyli na pewno przed zakończeniem nauki w szkole. Z kolei z opinii

biegłej psychiatry Elżbiety R. przyjąć należy, że niezdolność do pracy

ubezpieczonego, wprawdzie częściowa, powstała przed dniem 27 stycznia 1996 r.,

a więc przed ukończeniem przez niego nauki w szkole. Nie jest więc prawdziwe

twierdzenie Sądu Apelacyjnego, że z wszystkich dowodów wynika, iż Dawid S. nie

9

był osobą całkowicie niezdolną do pracy przed ukończeniem nauki w szkole. Tym

samym w świetle art. 286 k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c. w związku z art. 391

k.p.c. i art. 381 k.p.c. istniała potrzeba dopuszczenia dowodu z opinii

uzupełniających lub powołania dowodu z opinii innych biegłych. Obowiązkiem sądu

jest wyjaśnienie rozbieżności w opiniach biegłych, a w przypadku uzyskania

rozbieżnych w istotnych kwestiach opinii lekarskich, oparcie wyroku na jednej z tych

opinii, bez wyjaśnienia sprzeczności z pozostałymi, jest nieprawidłowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona w stopniu uzasadniającym

uchylenie zaskarżonego wyroku. Stosownie do brzmienia przepisu art. 39820

k.p.c.

sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną

w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem

orzecznictwa, wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy jest związany nie

tylko sąd, któremu sprawa została przekazana, lecz również Sąd Najwyższy

rozpoznający skargę kasacyjną od orzeczenia tego sądu (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 9 lutego 2005 r., II CK 413/04, LEX nr 395075; z dnia

8 października 2009 r., II CSK 180/09, LEX nr 536071; z dnia 13 stycznia 2010 r.,

II CSK 374/09, LEX nr 677771; z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 629/09, LEX nr

585769, z dnia 1 września 2010 r., III PK 8/10, LEX nr 694231). Ze względu na

wyjątkowość możliwości ograniczenia samodzielności sądu powszechnego

dopuszczonej tym przepisem, pojęcie „wykładnia prawa" należy rozumieć wąsko,

jako wyjaśnienie treści przepisów prawa (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23

października 2002 r., II CKN 860/00, LEX nr 75274; z dnia 9 lutego 2005 r., II CK

413/04, LEX nr 395075). Ponadto, sąd drugiej instancji nie jest związany wykładnią

Sądu Najwyższego, jeżeli doszło, np. w związku z przeprowadzeniem nowych

dowodów do ustalenia odmiennej podstawy faktycznej w porównaniu do podstawy

zaskarżonego wyroku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1998 r., I PKN

226/98, OSNAPiUS 1999 nr 15, poz. 486).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Najwyższy, uchylając wyrok Sądu

Apelacyjnego z dnia 10 lutego 2009 r. w zakresie rozstrzygnięcia dotyczącego

przyznania ubezpieczonemu prawa do renty rodzinnej, w uzasadnieniu wyroku z

10

dnia 8 grudnia 2009 r., I UK 195/09, wskazał, że Sąd Apelacyjny przyjął, że

całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego powstała przed ukończeniem 18

roku życia, a po ukończeniu 16 roku życia, mimo że tego rodzaju ustalenie

wymagało jednoznacznej i bardzo precyzyjnej wiedzy specjalnej (opinii biegłego), a

z dołączonego do wniosku o rentę rodzinną świadectwa ukończenia zasadniczej

szkoły zawodowej wynikało, że ubezpieczony kontynuował naukę po ukończeniu 18

roku życia, a to do 19 czerwca 1996 r.

W okolicznościach niniejszej sprawy, aby wyjaśnić istotę sporu, konieczne

zatem było ustalenie, czy całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego powstała

przed dniem 19 czerwca 1996 r. W tej kwestii Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

wyroku jednoznacznie zobowiązał Sąd drugiej instancji do podjęcia w niniejszej

sprawie z urzędu inicjatywy dowodowej, ponieważ ustalenie, czy ubezpieczony

spełnia przesłanki, określone w art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz.

1227 ze zm.) warunkujące prawo do renty rodzinnej wymagało jednoznacznej

i bardzo precyzyjnej oceny wymagającej wiedzy specjalnej. Art. 232 zdanie drugie

oraz art. 231 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. wymaga dopuszczenia przez sąd

dowodu z urzędu, szczególnie, gdy jest to niezbędne dla oceny zasadności

żądania, a pominięcie dowodu może mieć istotny wpływ na wynik postępowania.

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, Sąd drugiej instancji dopuścił

dowód z opinii biegłych sądowych psychiatry i psychologa oraz neurologa na

okoliczność, czy całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego powstała przed

dniem ukończeniem nauki w szkole. Z opinii tych wynika, że ubezpieczony nie był

ani nie jest aktualnie całkowicie niezdolny do pracy w rozumieniu art. 12 ust.

2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Opinie te

sporządzone zostały w 2010 r., w którym to okresie ubezpieczony wyrokiem Sądu

Apelacyjnego z dnia 10 lutego 2009 r. (III AUa 734/08) uznany został (od listopada

2005 r. do 31 grudnia 2010 r.) za osobę całkowicie niezdolną do pracy, co

uzasadniało przyznanie mu renty socjalnej. W orzecznictwie i doktrynie trafnie

zwraca się uwagę, że określony w art. 365 k.p.c. zakres związania sądu treścią

prawomocnego orzeczenia oznacza zakaz dokonywania ustaleń sprzecznych

z uprzednio osądzoną kwestią, a nawet niedopuszczalność prowadzenia w tym

11

zakresie postępowania dowodowego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

4 lutego 2011 r., III CSK 161/10, LEX nr 785884; z dnia 20 stycznia 2011 r., I UK

239/10, LEX nr 738532, z dnia 23 listopada 2010 r., I UK 162/10, LEX nr 707409;

z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008 nr 1, poz. 20 oraz

uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

17 listopada 2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009 nr 2, poz. 20; Glosa 2009 nr 3,

s. 24 z glosą M. Sieradzkiej).

Powyższe względy przesądziły o trafności zarzutu ubezpieczonego, że Sąd

Apelacyjny związany był prawomocnością wyroku tegoż Sądu z dnia 10 lutego

2009 r. i nie mógł dokonywać odmiennych ustaleń co do stopnia niezdolności do

pracy ubezpieczonego w okresie objętym tym wyrokiem. Ponadto, jeżeli Sąd

drugiej instancji ponownie rozpoznający apelację dopuścił dowód z opinii innych

biegłych, który ujawnił istotne wątpliwości co do wniosków wynikających

z wcześniejszej opinii, to obowiązkiem tegoż Sądu było w sposób niebudzący

wątpliwości wyjaśnić, czy ubezpieczony może wykonywać pracę na otwartym rynku

pracy, czy też w warunkach chronionych. W przypadkach tego typu zasadniczych

rozbieżności mających istotny wpływ na wynik sprawy judykatura wymaga

przekonującego wyjaśnienia ujawnionych sprzeczności (art. 286 k.p.c.).

Należało zatem uznać, że bez takiego koniecznego uzupełnienia materiału

dowodowego ocena dowodów dokonana przez Sąd drugiej instancji nie była

wszechstronna, a naruszenie art. 286 k.p.c. mogło mieć istotny wpływ na

rozstrzygnięcie sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 kwietnia 1999 r.,

II UKN 590/98, OSNP 2000 nr 12, poz. 484; z dnia 30 listopada 1999 r., II UKN

220/99, OSNP 2001 nr 6, poz. 204; z dnia 8 lutego 2002 r., II UKN 112/01, OSNP

2003 nr 23, poz. 580; z dnia 5 maja 2009 r., I UK 1/09, LEX nr 515412).

Podkreślenia wymaga, że z opinii psychologicznej biegłej Ewy O.wynika, iż z

uwagi na masywny deficyt funkcji czołowych, potencjał poznawczy ubezpieczonego

jest słaby, najprawdopodobniej na poziomie upośledzenia umysłowego, co zdaniem

biegłej powoduje, że jest on całkowicie niezdolny do pracy, a niezdolność ta

zaistniała przed ukończeniem 18 roku życia. Odmiennej oceny stanu zdrowia

dokonały biegłe sądowe psycholog Aleksandra Ż. i psychiatra Agata B. w opinii z

dnia 20 czerwca 2010 r., w której nie odnosząc się do wniosków wynikających z

12

opinii biegłej Ewy O., Elżbiety R. oraz Bożeny K. , stanowiących podstawę ustaleń

dokonanych przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 lutego 2009 r.

przyjmują bez szczegółowego uzasadnienia, że ubezpieczony nie jest osobą

całkowicie niezdolną do pracy obecnie i nie był przed dniem 19 czerwca 1996 r.

Godzi się w tym miejscu zauważyć, że o uznaniu przez Sąd Apelacyjny,

wyrokiem z dnia 10 lutego 2009 r., iż ubezpieczony jest całkowicie niezdolny do

pracy zadecydowała przede wszystkim opinia specjalisty medycyny pracy. Z opinii

tej wynikało, że ubezpieczony może pracować tylko w warunkach chronionych,

a w myśl art. 13 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych zachowanie zdolności do pracy w warunkach określonych

w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób

niepełnosprawnych nie stanowi przeszkody do orzeczenia całkowitej niezdolności

do pracy (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2011 r.,

I UK 368/10, LEX nr 829094).

Z przytoczonej przez Sąd drugiej instancji w zaskarżonym wyroku

argumentacji nie wynika, aby ten aspekt sprawy brany był pod uwagę przez

biegłych lekarzy sądowych, sporządzających opinię w uzupełnieniu postępowania

dowodowego. Podkreślenia wymaga, iż z opinii tych w żaden sposób nie wynika,

jakie prace mógł wykonywać ubezpieczony na otwartym rynku pracy.

Niewystarczające w tej kwestii jest stwierdzenie, że deficyt intelektualny

ubezpieczonego i aktualne dolegliwości psychiczne nie są znaczne i nie zaburzają

w sposób istotny jego funkcjonowania oraz, że nie ma przesłanek do orzeczenia

całkowitej niezdolności do pracy przed dniem ukończenia nauki w szkole. Nie bez

znaczenia jest również, że biegły lekarz neurolog w opinii z dnia 16 sierpnia 2010 r.

uznał, że stan zdrowia ubezpieczonego upoważnia do orzeczenia częściowej

niezdolności do pracy przed 18 rokiem życia na stałe. Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 149/04 (LEX nr 602672) stwierdził, że uzasadnione

wątpliwości co do ocen biegłych dotyczących zdolności do pracy powstają nie tylko

wówczas, gdy wzbudzają je poszczególne opinie, ale także wtedy, gdy każda

opinia stwierdza u ubezpieczonego określona schorzenia, a nie zostanie wydana

opinia łączna.

13

Z powyższych względów zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę

przekazać do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 39815

k.p.c. oraz 108 § 1 k.p.c.