I CSK 34/11

Sygn. akt I CSK 34/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. P., J. E.

i D. Spółki komandytowej w W.

przeciwko T. K. i J. K.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 lipca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8.07.2010 roku, uwzględniając apelację

powodów, zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego z dnia 26.11.2009 r

.(oddalający powództwo R. P., J. E. oraz spółki komandytowej D. z siedzibą w W.

o ochronę dóbr osobistych) w ten sposób, że zobowiązał pozwanych T. K., J. K.,

W. S., T. H. i K. T. do zamieszczenia w formie ogłoszeń prasowych w terminie 14

dni od daty uprawomocnienia się wyroku, na łamach pism „Rzeczpospolita”,

„Gazeta Wyborcza”, „Puls Biznesu” oraz „Parkiet”, oświadczenia o następującej

treści: „Bardzo przepraszamy panów R. P., J. E. oraz Kancelarię Prawniczą D.

spółkę komandytową z siedzibą w W. za naruszenie ich dobrego imienia poprzez

publikację zawierających nieprawdziwe twierdzenia ogłoszeń w „Rzeczpospolitej”,

„Gazecie Wyborczej”, „Pulsie Biznesu” oraz ,,Parkiecie” z dnia 2.09. oraz wyrażamy

z tego tytułu ubolewanie – T. K., J. K., W. S., T. H. i K. T.”, przy czym Sąd

Apelacyjny orzekł, że w razie nie zamieszczenia przez pozwanych ogłoszeń w

wyznaczonym terminie, powodowie będą umocowani do wykonania tych czynności

na koszt pozwanych.

Sąd II instancji orzekł także reformatoryjnie o kosztach procesu za I instancję

i obciążył pozwanych kosztami postępowania odwoławczego.

Sąd Apelacyjny ustalił, że postanowieniem z dnia 24.02.2005 roku, Sąd

Rejonowy dokonał zmiany danych w KRS prowadzonym dla „P.” spółki z o.o. z

siedzibą w W. poprzez wykreślenie, „E.X.” spółki z o.o. jako wspólnika i wpisanie w

jej miejsce

”E.” S.A, poprzez wykreślenie członków Rady Nadzorczej oraz wykreślenie

członków Zarządu P. spółki z o.o. w osobach R. P. i J. E., a wpisanie w ich miejsce

jako członków Zarządu T. K., T. H. i A. S.

Postanowieniem z dnia 26.08.2005 roku Sąd Okręgowy uchylił powyższe

postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania, nakazując dokonanie oceny zgodności listy wspólników z

rzeczywistym stanem rzeczy , przeprowadzenie w tym zakresie postępowania

3

dowodowego, a następnie dokonanie oceny ważności oświadczenia wspólnika w

przedmiocie zmian w składzie osobowym Rady Nadzorczej oraz Zarządu P. spółki

z o.o.

W dniu 31.08., powodowie R. P. i J. E. po konsultacji z Kancelarią Prawniczą

D. sp.k. z siedzibą w W. zamieścili na łamach pism: „Rzeczpospolita”, „Gazeta

Wyborcza”, „Puls Biznesu” oraz „Parkiet”, ogłoszenia prasowe skierowane do

kontrahentów i współpracowników P. spółki z o.o., w którym opublikowano odpis

sentencji postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 26.08.2005 roku wraz z

informacją, że wypis z Krajowego Rejestru Sądowego Przedsiębiorców,

zawierający dane wpisane na mocy postanowienia Sądu I instancji z dnia

24.02.2005 roku nie ma już mocy prawnej, żadne osoby trzecie nie są już

chronione ustawowym domniemaniem prawdziwości wpisów w KRS, a jedynymi

uprawnionymi do działania w imieniu Zarządu P. są R. P., J. E. i W. S.

W ogłoszeniu znalazło się także sześciopunktowe omówienie treści

postanowienia, przygotowane przez Kancelarię Prawniczą D. sp.k. z siedzibą w W.,

w którym wskazano między innymi, że cyt. wpisy w KRS z dnia 24.02.2005 roku są

niebyłe, w KRS nie może już figurować „E.” S.A., Rada Nadzorcza i Zarząd w

składzie wpisanym postanowieniem z dnia 24.02.2005 roku, lecz powinni

figurować. „E.X.” spółka z o.o. jako wspólnik oraz Rada Nadzorcza i Zarząd w

starym składzie (z udziałem R. P. i J. E.).

Poinformowano także, że „po zwrocie akt sądowi rejestrowemu nastąpią

czynności ściśle techniczne w zakresie usunięcia nieprawdziwości wpisów, które

z dniem wydania postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 26.08.2005 roku nie

mają już mocy prawnej. W następstwie wydania postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 26.08.2005 roku, sytuacja wraca do stanu sprzed 24 lutego 2005 roku, w

KRS figurują spółka z o.o. „E.X.” oraz Rada Nadzorcza i Zarząd w starym składzie.

Stanowisko Sądu Okręgowego jest w tym zakresie jednoznaczne, w konsekwencji

Sąd Rejestrowy rozpoznając ponownie wniosek o wpis do KRS będzie

zobowiązany go oddalić”.

W dniu 2.09. w gazetach „Rzeczpospolita”, „Gazeta Wyborcza”, „Puls

Biznesu” oraz „Parkiet”, pozwani zamieścili podpisane przez siebie ogłoszenia

4

prasowe, w których wskazali, że ogłoszenia z dnia 31.08. zawierają „nieprawdziwe

twierdzenia, stanowiące niedopuszczalną próbę wywarcia nacisku na Sąd

Rejestrowy w trakcie toczącego się postępowania sądowego, że autorzy ogłoszeń

posuwają się do publicznego instruowania Sądu, w jaki sposób ma postępować, jak

również podają do publicznej wiadomości, jakie orzeczenie Sąd Rejestrowy nie

tylko powinien, ale wręcz zobowiązany jest wydać”.

Takie działania pozwani określili jako „manipulowanie opinią publiczną przy

wykorzystaniu mediów oraz próbę wywarcia presji na niezawisłe Sądy, działanie

zmierzające do destabilizacji funkcjonowania spółki P. oraz przeniesienie sporów z

sal sądowych na arenę publiczną”.

Ponadto wskazano, że zawarte w ogłoszeniu z dnia 31.08. informacje są

„nieprawdziwe, nie znajdują oparcia w obowiązujących przepisach prawa i stanowią

wyraz wyjątkowo tendencyjnych ocen podyktowanych jednostronnym

partykularnym interesem osób dążących do uzyskania nieuzasadnionych korzyści,

byli członkowie Zarządu P. spółki z o.o. R. P. i J. E. prowadzą kampanię kłamstw i

dezinformacji” oraz że cyt. „w związku z działaniami tych osób zostało wszczęte

postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa fałszowania dokumentów

P. w celu ich przedstawienia w Sądzie Rejestrowym”.

Pod ogłoszeniami widniał podpis – „Członkowie zarządu P. lub Zarząd P .sp.

z o.o. oraz nazwiska i imiona wszystkich pięciu pozwanych.

Sąd Apelacyjny ustalił dalej, że postanowieniem z dnia 15.11.2005 roku,

po ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Rejonowy oddalił wniosek o wykreślenie

ze składu wspólników P. spółki z o.o. – „E.X.” spółki z o.o. oraz o dokonanie zmian

w składzie Rady Nadzorczej i Zarządu, zarządzając jednocześnie przywrócenie

poprzednich wpisów w rejestrze, zgodnie z którymi członkami Zarządu byli R. P. i

J. E.

Sąd ustalił ponadto, że w dniu 11.08.2005 roku zostało wszczęte śledztwo

w sprawie sporządzenia w dniu 14.12.1999 roku wpisu do księgi udziałów P. spółki

z o.o., zawierającego nieprawdziwe dane oraz sporządzenia w dniu 14.12.1999

roku i złożenia w Sądzie Rejonowym w dniu 21.12.1999 roku listy wspólników P.

zawierającej nieprawdziwe dane.

5

Na tle powyższych ustaleń faktycznych, Sąd Apelacyjny, odmiennie niż Sąd

I instancji, ocenił, że pozwani naruszyli wskazanymi wyżej ogłoszeniami prasowymi

dobre imię powodów. Uznał, że zawarte w ogłoszeniu z dnia 2.09. stwierdzenia, że

R. P. i J. E. prowadzą kampanię kłamstw i dezinformacji, chcąc zdestabilizować

funkcjonowanie spółki P., a w związku z ich działaniami zostało wszczęte

postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa fałszowania dokumentów

P. w celu ich przedstawienia w Sądzie Rejestrowym są nieprawdziwe i bezprawne.

Zdaniem Sądu II instancji, nawet jeżeli przygotowana przez powodową

Kancelarię Prawną opinia prawna dotycząca treści postanowienia Sądu

Okręgowego z dnia 26.08.2005 roku była błędna, to nie upoważniało to pozwanych

do przypisania powodom zarzutu niedozwolonego wpływania na decyzje Sądu

Rejestrowego. Opublikowane przez pozwanych ogłoszenia miały charakter polemiki

z treścią ogłoszenia powodów z dnia 31.08., która nie wymagała jednakże

używania przez pozwanych sformułowań naruszających dobra osobiste powodów i

wykraczających poza granice niezbędne do osiągnięcia zamierzonego przez

pozwanych celu, tym bardziej, że ogłoszenie powodów nie zawierało jakichkolwiek

negatywnych ocen na temat pozwanych i ich działalności w spółce P.

Sąd Apelacyjny uznał przy tym, także odmiennie niż to uczynił Sąd

I instancji, że odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych powodów

ponoszą wszyscy pozwani jako osoby fizyczne, ponieważ pod wskazanymi wyżej

ogłoszeniami prasowymi figurują ich imiona i nazwiska jako autorów, pozwani, jako

członkowie Zarządu P. spółki z o.o. na pewno konsultowali między sobą ich treść, a

nadto po ukazaniu się tych ogłoszeń ani T. K., ani W. S., ani też K. T. nie

zakwestionowali umieszczenia ich nazwisk pod ogłoszeniami, co oznacza, w

ocenie Sądu Apelacyjnego, że aprobowali ich treść.

Odnosząc się do zarzutu pozwanych, że skoro pozwani działali jako organ

spółki z o.o. to ewentualną odpowiedzialność za naruszenie dóbr osobistych

pozwanych ponosi ta Spółka, Sąd Apelacyjny podniósł, że skoro pozwani nie

zostali nigdy powołani w skład zarządu, mimo że przez określony czas byli wpisani

do KRS w tym charakterze, to brak jest podstaw do przypisania P. spółce z o.o.

odpowiedzialności za działania pozwanych - osób fizycznych.

6

W konsekwencji, Sąd Apelacyjny uwzględniając apelację powodów, nakazał

pozwanym złożenie żądanych przez powodów oświadczeń i obciążył pozwanych

kosztami procesu za obie instancje.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, pozwani T. K. i J. K. zarzucili

naruszenie przepisów postępowania - art. 233 k.p.c. oraz art. 231 k.p.c., naruszenie

przepisów prawa materialnego - art. 24 § 1 k.c. przez błędną wykładnię polegająca

na przyjęciu, że bezprawna jest odpowiedź domniemanego naruszyciela na

upubliczniona nieprawdziwa informację dotyczącą jego osoby oraz niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu, że publikacja ogłoszenia z dnia 2.09. była

bezprawnym działaniem wszystkich pozwanych, naruszającym dobra osobiste

powodów, podczas gdy ogłoszenie zawierało prawdziwe informacje oraz oceny

mieszczące się w zakresie proporcjonalnej reakcji na ogłoszenie opublikowane

przez powodów, naruszenie art. 38 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c. przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że za bezprawne działanie podjęte w

charakterze organu osoby prawnej, w ramach jego kompetencji i w interesie osoby

prawnej, odpowiadają osoby fizyczne wchodzące w skład tego organu. Skarżący

zarzucili także naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 363 § 1 k.p.c. w

związku z art.13 § 2 k.p.c. w związku z art. 6941

§ 1, art. 6942

, 6945

i 6947

k.p.c.

oraz art. 201 § 4 i art. 202 § 1-4 kodeksu spółek handlowych, naruszenie

przepisów prawa materialnego art. 14,16, 17 ustęp 1 i 2 ustawy z dnia 20.08.1997

roku o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz naruszenie art. 14,16, 17 ustęp 1 i 2

ustawy z dnia 20.08.1997 roku o Krajowym Rejestrze Sądowym w związku z art. 24

§ 1 k.c.

Formułując powyższe zarzuty, pozwani domagali się uchylenia wyroku

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu celem jej

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanych nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagały zarzuty sformułowane

w ramach podstawy kasacyjnej unormowanej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. jako

7

zmierzające do zakwestionowania prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych

przez Sąd II instancji za podstawę rozstrzygnięcia sprawy.

Nadając skardze kasacyjnej charakter nadzwyczajnego środka zaskarżenia,

przysługującego od prawomocnych orzeczeń sądów II instancji, ustawodawca

dokonał istotnych zmian w stosunku do kasacji, jedną z nich jest wyraźne

wyłączenie możliwości oparcia jej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub

oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

W ten sposób doszło do ścisłego zharmonizowania podstaw kasacyjnych

z charakterem postępowania kasacyjnego i zakresem rozpoznania skargi,

oznaczonym w art. 39813

§ 2 k.p.c.

Nie podlega więc rozpoznaniu sformułowany w skardze kasacyjnej

pozwanych zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. (por. postanowienie SN z dnia

15.05.2009 r., III CSK 338/08, Lex nr 519331, uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006 r. nr 4,

poz. 76, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07, Lex nr

393889).

Art. 3983

§ 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje przepisów, których naruszenie,

w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być

przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak

wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c., skoro ten właśnie przepis określa

kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 kwietnia 2006 r. V CSK 11/06 LEX nr 230204).

Ustalone fakty nie podlegają więc kontroli kasacyjnej (art. 39813

§ 2 k.p.c.),

stąd niedopuszczalne są również zarzuty kwestionujące zgodność z przepisami

procesowymi (w skardze wskazano na naruszenie art. 231 k.p.c.), postępowania

prowadzącego do tych ustaleń, o ile zarzut naruszenia przepisów proceduralnych

kryje de facto odmienną ocenę tych ustaleń faktycznych, dokonywaną przez

skarżących, co ma w szczególności miejsce w odniesieniu do przeprowadzonej

przez Sąd II instancji oceny zebranych dowodów, zwłaszcza zeznań pozwanych,

z których Sąd II instancji wywiódł przekonanie, że publikacja ogłoszenia z dnia

2.09. została uzgodniona przez wszystkich pozwanych, których imiona i nazwiska

8

zostały umieszczone pod jego treścią we wszystkich gazetach, w których się ono

ukazało.

Bezzasadność zarzutów procesowych skutkuje rozważeniem

sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego

w odniesieniu do stanu faktycznego ustalonego przez Sąd II instancji.

Zarzuty te uznać należy za pozbawione uzasadnionych podstaw.

Wbrew bowiem stanowisku pozwanych, Sąd II instancji nie dopuścił się

naruszenia wskazanych w skardze art. 363 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

w związku z art. 6941

§ 1, art. 6942

, 6945

i 6947

k.p.c., ponieważ Sąd II instancji ich

w rozpatrywanej sprawie nie stosował, zaś przepisy art. 201 § 4 i art. 202 § 1-4

kodeksu spółek handlowych oraz art. 14,16, 17 ustęp 1 i 2 ustawy z dnia

20.08.1997 roku o Krajowym Rejestrze Sądowym, nie stanowiły podstawy

materialnoprawnej rozstrzygnięcia niniejszego sporu między stronami, w którym

chodzi o ochronę dóbr osobistych powodów naruszonych, według ich twierdzeń,

bezprawnymi działaniami pozwanych.

W żadnym fragmencie uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Apelacyjny

nie stwierdził, aby treść ogłoszenia powodów z dnia 31.08., a zwłaszcza

sześciopunktowego omówienia postanowienia Sądu Okręgowego z dnia

26.08.2005 roku, przygotowanego przez powodową Kancelarię Prawniczą D., była

zgodna ze wskazanymi wyżej przez skarżących przepisami k.p.c. oraz ustawy o

KRS i k.s.h..

Wprost przeciwnie, na stronie 10 uzasadnienia wyroku, Sąd II instancji

wyraźnie wskazał, że treść tej opinii prawnej była błędna i nie odpowiadała

powszechnie przyjętej w doktrynie i orzecznictwie wykładni przytoczonych

przepisów. Niemniej jednak to nie tyle treść ogłoszenia powodów, ile granice

dopuszczalnej prawem reakcji pozwanych na to ogłoszenie i jej proporcjonalność,

w kontekście przysługującej powodom ochrony dóbr osobistych, były istotą

rozpatrywanego sporu.

W odniesieniu do tego zagadnienia nie sposób podzielić sformułowanego

w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd II instancji art. 38 k.c.

w związku z art. 24 § 1 k.c., polegającego, zdaniem skarżących, na błędnym

9

przypisaniu pozwanym odpowiedzialności za rzekomo bezprawne naruszenie przez

nich dóbr osobistych powodów w sytuacji , gdy pozwani występowali jako organ P.

spółki z o.o. w ramach swoich kompetencji oraz w interesie reprezentowanej osoby

prawnej, tak więc stroną pozwana powinna być ta Spółka.

Odnosząc się do kwestii legitymacji biernej pozwanych jako osób fizycznych

podnieść należy , że w orzecznictwie przeważa w tej materii pogląd, podzielany

także przez Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę, iż działanie

w charakterze organu osoby prawnej nie zwalnia osób fizycznych – piastunów

organu od osobistej odpowiedzialności na podstawie art. 24 k.c. za naruszenie

dóbr osobistych innych podmiotów (por. wyrok SN z dnia 6.12.1972 roku I PR

352/72, OSNC 1973/6/115, wyrok SN z 28.11.1980 r., IV CR 475/80, OSNC

1981/9/170, wyrok SN z dnia 19.12.2002 roku , II CKN 167/01, Lex nr 75353, wyrok

SN z dnia 12.10.2007 roku, V CSK 249/07, Lex nr 449837). Teoria organów osoby

prawnej nie może bowiem uzasadniać zwolnienia od odpowiedzialności za

bezprawne działanie, krzywdzące inną osobę, także faktycznego sprawcy tego

naruszenia, którym jest osoba fizyczna sprawująca funkcję organu.

Zaaprobowanie zresztą poglądu pozwanych, że stroną pozwaną powinna

być w niniejszej sprawie P. spółka z o.o. jako osoba prawna, w imieniu której

pozwani występowali, publikując ogłoszenia, prowadziłoby z uwagi na szczególne

okoliczności niniejszej sprawy do paradoksu wynikającego z faktu że zarówno

powodowie, jak i pozwani, zamieszczając w prasie swoje ogłoszenia, występowali

w swoim przekonaniu jako członkowie Zarządu P. spółki i w jej interesie.

Reasumując - fakt, że pozwani podpisali się pod ogłoszeniami z dnia 2 .09.

jako członkowie zarządu P. spółki z o.o., wpisani wówczas do KRS w tym

charakterze i występowali, w ich przekonaniu, w ramach przysługujących im

kompetencji oraz w interesie spółki, nie eliminuje ich osobistej odpowiedzialności

przewidzianej w art. 24 k.c. za naruszenie dóbr osobistych powodów.

W realiach rozpatrywanej sprawy oraz w świetle wywodów Sądu II instancji

nie zasługuje także na uwzględnienie sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 24 § 1 k.c. przez bezpodstawne, w ocenie pozwanych, przypisanie

ich działaniom znamienia bezprawności w sytuacji, gdy ich zdaniem, ogłoszenie

10

z dnia 2.09. nie tylko nie było bezprawne, ale stanowiło usprawiedliwioną

okolicznościami, reakcję na nieprawdziwe treści zawarte w ogłoszeniu powodów

z dnia 31.08.

Tymczasem podzielić należy ocenę Sądu II instancji, że oprócz zdań

o zabarwieniu neutralnym, wskazujących na brak oparcia poglądów prawnych

zawartych w ogłoszeniu powodów w obowiązujących przepisach prawa, pozwani

zawarli w ogłoszeniu z dnia 2.09. także określenia nadmiernie ekspresyjne,

pejoratywne, wykraczające poza rzeczową potrzebę ustosunkowania się do treści

pierwszego ogłoszenia oraz poza granice, niezbędne w ramach cywilizowanego

dyskursu, do osiągnięcia celu, jakim było sprostowanie nieprawdziwych czy

nieścisłych twierdzeń powodów.

Sąd II instancji trafnie zakwalifikował te sformułowania jako naruszające

dobra osobiste powodów i rodzące odpowiedzialność pozwanych przewidzianą

w art. 24 § 1 k.c. Zamieszczona w końcowym fragmencie ogłoszenia pozwanych

informacja o wszczęciu przygotowawczego postępowania karnego, podana

w sposób sugerujący, że powodowie popełnili przestępstwo na szkodę spółki,

także nie była konieczna do realizacji zamiaru pozwanych czyli sprostowania

nieprawdziwych i nieścisłych informacji o charakterze prawnym, zawartych

w pierwszym ogłoszeniu.

Każda ze stron niniejszego sporu powoływała się na działanie w interesie

spółki jej pracowników i kontrahentów. Nawet jednak najbardziej zagorzały spór

o charakterze w istocie prawnym, zaistniały wewnątrz spółki, nie usprawiedliwia ani

treści ani tonu ani wydźwięku ogłoszenia zamieszczonego w prasie przez

pozwanych. Takie sformułowania nie powinny mieć miejsca w upublicznionym

sporze dotyczącym wewnętrznych spraw spółki, zwłaszcza że ogłoszenie powodów

podobnych osobistych negatywnych akcentów pod adresem pozwanych nie

zawierało.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna pozwanych podlegała oddaleniu jako

bezzasadna na podstawie art. 39814

k.p.c.

11