II CSK 112/11

Sygn. akt II CSK 112/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Małgorzaty i Marka W.

przeciwko "Społem" - Powszechnej Spółdzielni Spożywców

o nakazanie złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 8 października 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację strony

pozwanej,

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz powodów koszty

postępowania kasacyjnego w kwocie 1.800 zł (jeden

tysiąc osiemset).

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy, wyrokiem z dnia 26.04.2010 roku nakazał stronie pozwanej

„Społem” Powszechnej Spółdzielni Spożywców złożenie zgodnie z żądaniem

powodów Małgorzaty i Marka W. oświadczenia woli następującej treści: „Społem”

Powszechna Spółdzielni Spożywców w wykonaniu zobowiązania wynikającego z

aktu notarialnego – przedwstępnej umowy sprzedaży z dnia 25 lutego 2007 roku,

sprzedaje powodom Małgorzacie i Markowi W. nieruchomość gruntową położoną w

przy ulicy J. nr 28, oznaczoną w ewidencji gruntów jako działka nr 417/26 obręb

ewidencyjny 12, o powierzchni 968 m2

dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę

wieczystą numer /.../, powstałą w wyniku podziału geodezyjnego nieruchomości,

oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr 417/20, wraz z udziałem 1/5 (jednej

piątej) części we własności niezabudowanej działki nr 417/22 za cenę sprzedaży

wynoszącą 50.000 zł, z czego kwota 30.000 zł została uiszczona”.

Sąd Rejonowy obciążył także stronę pozwaną kosztami procesu.

Sąd I instancji ustalił, ze strony zawarły w dniu 25.02.2007 roku w formie

aktu notarialnego umowę przedwstępną sprzedaży nieruchomości opisanej

w sentencji wyroku. Do zawarcia umowy przyrzeczonej w umówionym terminie czyli

do dnia 30 czerwca 2005 roku nie doszło, niemniej jednak powodowie zapłacili na

poczet ceny kwotę 30.000 zł i za zgodą pozwanej objęli nieruchomość

w posiadanie. Na ich wniosek z dnia 20.07.2005 roku, Sąd Rejonowy wpisał w

dniu 26.09.2005 roku, w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej

nieruchomości, przysługujące powodom roszczenie o zawarcie przyrzeczonej

umowy sprzedaży i przeniesienie prawa własności nieruchomości, oznaczonej w

ewidencji jako działki nr 417/26 i 417/22.

Postanowieniem z dnia 13.12.2005 roku, Sąd Rejonowy ogłosił upadłość

likwidacyjną strony pozwanej. Powodowie zgłosili swoją wierzytelność, domagając

się zawarcia z nimi przyrzeczonej umowy sprzedaży nieruchomości.

Syndyk masy upadłości strony pozwanej odmówił zawarcia z powodami

umowy sprzedaży opisanej wyżej nieruchomości, a ich powództwo skierowane

przeciwko Syndykowi o nakazanie złożenia oświadczenia woli zostało

prawomocnie oddalone.

3

W toku postępowania upadłościowego nieruchomość objęta umową

przedwstępną nie została sprzedana.

Postanowieniem z dnia 13.12.2005 roku, Sąd Rejonowy stwierdził

zakończenie postępowania upadłościowego, w następstwie czego strona pozwana

odzyskała prawo dysponowania swoim majątkiem, w tym sporną nieruchomością.

W dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości nadal jest

ujawnione roszczenie powodów o zawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży i

przeniesienie na ich rzecz prawa własności nieruchomości. Przyznana powodom

przez Syndyka masy upadłości w toku postępowania upadłościowego z funduszy

masy upadłości kwota 30.000 zł, wobec jej nie przyjęcia przez powodów, pozostaje

złożona w depozycie sądowym. Strona pozwana odmówiła po zakończeniu

postępowania upadłościowego zawarcia z powodami przyrzeczonej umowy

sprzedaży nieruchomości, w związku czym powodowie wystąpili z rozpatrywanym

powództwem.

Na tle powyższych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy doszedł do

przekonania że powództwo zasługuje na uwzględnienie, wskazując, że podstawę

materialnoprawną obowiązku złożenia przez stronę pozwaną oświadczenia woli

w przedmiocie sprzedaży powodom nieruchomości stanowi art. 390 § 2 k.c.,

albowiem sporna nieruchomość nie została zbyta w toku postępowania

upadłościowego i po jego zakończeniu stanowi nadal własność pozwanej

Spółdzielni.

Na skutek apelacji strony pozwanej, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia

8.10.2010 roku zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił i

obciążył powodów kosztami procesu za obie instancje.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

Rejonowy, ale dokonał ich odmiennej oceny prawnej, wskazując, że stosownie do

art. 91 ustęp 2 p.u.n. zobowiązanie niepieniężne pozwanej do zawarcia

z powodami przyrzeczonej umowy sprzedaży nieruchomości zmieniło się

w zobowiązanie pieniężne w kwocie 30.000 zł, która została zaoferowana

powodom przez Syndyka Masy Upadłości strony pozwanej, a której nie przyjęli.

Sąd II instancji wskazał, że stosownie do art. 372 ustęp 1 p.u.n. ta zmiana

stosunku prawnego łączącego strony, dokonana na podstawie ustawy – Prawo

4

upadłościowe i naprawcze, zachowuje swoją aktualność także po zakończeniu

postępowania upadłościowego, tym samym więc roszczenie powodów o zawarcie

przyrzeczonej umowy sprzedaży wynikające z umowy przedwstępnej wygasło i nie

może być dochodzone, co skutkowało oddaleniem powództwa.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie art. 64 k.c. i art. 390

§ 2 k.c. przez przyjęcie braku podstaw do uwzględnienia powództwa, art. 313

prawa upadłościowego i naprawczego przez przyjęcie, że doszło do wygaśnięcia

roszczenia powodów ujawnionego w dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla tej

nieruchomości, mimo że nie została ona zbyta w toku postępowania

upadłościowego, a po jego zakończeniu pozwana Spółdzielnia odzyskała ją,

naruszenie art. 372, art. 348 ustęp 2, art. 336, art. 91 ustęp 2 i 84 prawa

upadłościowego i naprawczego, a nadto naruszenie art. 411 punkt 4 k.c., art. 470

k.c. i art. 5 k.c.

Formułując powyższe zarzuty powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powodów jest uzasadniona.

Stosownie do art. 91 ustęp 2 p.u.n., zobowiązania majątkowe upadłego

o charakterze niepieniężnym zmieniają się z dniem ogłoszenia upadłości na

zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby termin ich

wykonania jeszcze nie nastąpił. Wierzytelność niepieniężna przysługująca wobec

upadłego jest umieszczana na liście wierzytelności w sumie pieniężnej według jej

wartości z dnia ogłoszenia upadłości (art. 246 p.u.n.).

Zobowiązanie upadłego do przeniesienia na inną osobę własności

nieruchomości wynikające przykładowo z takich zdarzeń, jak zawarcie przed dniem

ogłoszenia upadłości umowy w formie aktu notarialnego zobowiązującej do

przeniesienia własności nieruchomości o skutku wyłącznie obligacyjnym, umowy

przedwstępnej w formie aktu notarialnego, zawarcie umowy zlecenia o powiernicze

nabycie własności nieruchomości, dokonanie zapisu w testamencie jest

niewątpliwie zobowiązaniem majątkowym upadłego o charakterze niepieniężnym,

podlega więc co do zasady wskazanej wyżej regule z art. 91 ustęp 2.

5

W literaturze przedmiotu wskazuje się bowiem, że stosunek prawny

istniejący między stronami umowy, zobowiązującej do przeniesienia własności

nieruchomości, nie ma charakteru rzeczowego, lecz zobowiązaniowy

(por. uzasadnienie uchwały składu 7 Sędziów SN z dnia 14.11.1966 roku, III CZP

56/66, OSNCP 1967/9/149).

Obligacyjny i zarazem majątkowy charakter roszczenia o przeniesienie

własności nieruchomości, brak uprawnienia do władania przedmiotem tego

roszczenia oraz przejście własności nieruchomości dopiero z chwilą zawarcia

umowy z właścicielem uzasadnia przyjęcie poglądu, że roszczenie to, po

ogłoszeniu upadłości właściciela nieruchomości, traci swoją dotychczasową naturę

i nie może być realizowane w toku postępowania upadłościowego - ani w drodze

umowy ani w drodze sądowej – jako roszczenie o przeniesienie własności

nieruchomości ani tym bardziej jako roszczenie o wyłączenie z masy upadłości,

lecz tylko jako wierzytelność pieniężna.

Inaczej przedstawia się jednak sytuacja, gdy roszczenie o przeniesienie

własności nieruchomości zostało ujawnione przed ogłoszeniem upadłości

zobowiązanego w księdze wieczystej prowadzonej dla określonej nieruchomości

(art. 16 ustęp 1 i 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece), która weszła w skład

masy upadłości, ale nie została sprzedana w toku postępowania upadłościowego.

Przepisy art. 51 ustęp 1 punkt 5, art. 313 ustęp 2, art. 345 ustęp 1 i 2, art.

346 ustęp 1 i art. 347 ustęp 1 punkt 2 p.u.n. wyodrębniają bowiem kategorie

„wierzytelności” oraz „praw osobistych i roszczeń”, przy czym ustanawiają dla nich

różne sposoby zaspokojenia.

Zaspokojenie praw należących do obu kategorii następuje w toku upadłości

wyłącznie w formie pieniężnej, prawa osobiste i roszczenia jednak zaspokajane są

wyłącznie z sumy uzyskanej ze sprzedaży przedmiotu, który był nimi „obciążony”,

zaś wierzytelności mogą być zaspokajane i z sumy uzyskanej ze sprzedaży tego

składnika majątkowego i z pozostałych funduszy masy upadłości.

Zobowiązania niepieniężne upadłego stają się zobowiązaniami pieniężnymi

już w momencie ogłoszenia upadłości i w tej postaci trwają także po ukończeniu lub

umorzeniu postępowania upadłościowego (art. 264 ustęp 1 w związku z art. 372

ustęp 1 p.u.n.).

6

Prawa osobiste i roszczenia ujawnione w księdze wieczystej „wygasają”

natomiast dopiero na skutek sprzedaży nieruchomości w toku postępowania

upadłościowego (art. 313 ustęp 2 prawa upadłościowego), co oznacza

w szczególności, że jeśli w toku postępowania upadłościowego nieruchomość nie

zostanie sprzedana, to roszczenie o przeniesienie prawa własności nieruchomości

wynikające z umowy przedwstępnej zawartej w formie aktu notarialnego, wpisane

do działu III księgi wieczystej może być, po zakończeniu postępowania

upadłościowego, realizowane przez uprawnionego w stosunku do byłego upadłego

(tak: Stanisław Gurgul „Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz”

Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2011, strona 348-349).

Nie dochodzi więc do zmiany w roszczenie pieniężne tych roszczeń

osobistych, które zostały ujawnione w księdze wieczystej, zgodnie z art. 16 u.k.w.h.

np. roszczenie o przeniesienie własności nieruchomości. Dotyczy to także

roszczeń, które mogą być ujawnione w księdze wieczystej, nawet jeśli nie zostały

do niej wpisane, ale zostały zgłoszone w postępowaniu upadłościowym przez

uprawnionego zgodnie z art. 51 ust. 1 pkt 5.

Roszczenia osobiste ujawnione w księdze wieczystej prowadzonej dla

określonej nieruchomości, a także roszczenia nieujawnione w ten sposób, ale

podlegające ujawnieniu i zgłoszone przez uprawnionego, wygasają dopiero

wskutek sprzedaży tej nieruchomości w postępowaniu upadłościowym, zgodnie

z art. 313 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego (tak: A. Jakubecki F. Zedler,

Komentarz do prawa upadłościowego i naprawczego, Lex 2011, teza 6 do artykułu

91).

Odnosząc te rozważania do realiów rozpatrywanej sprawy wskazać należy,

że z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że powodowie ujawnili

w księdze wieczystej prowadzonej dla spornej nieruchomości swoje roszczenie

o zawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży nieruchomości wynikające z umowy

przedwstępnej zawartej w formie aktu notarialnego przed ogłoszeniem upadłości.

Nieruchomość ta nie została sprzedana w toku postępowania upadłościowego,

a aktualnie stanowi własność strony pozwanej, która nią dysponuje, tak więc

wbrew stanowisku Sądu II instancji, roszczenie powodów, wobec postawy strony

pozwanej, należało uznać za uzasadnione.

7

W tym stanie rzeczy, skoro sformułowane w skardze kasacyjnej powodów

zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się trafne, stosownie do art. 39816

zdanie 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekając reformatoryjnie, uchylił zaskarżony wyrok

Sądu II instancji i oddalił apelację strony pozwanej jako bezzasadną.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje oparcie w art. 98

k.p.c. i art. 108 k.p.c.

db