II CSK 201/11

Sygn. akt II CSK 201/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa D. E. i K. K.

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie

i Ministrowi Skarbu Państwa

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki D. E.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 5 marca 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo D. E. i

K. K. skierowane przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez

Wojewodę i Ministra Skarbu Państwa o odszkodowanie za szkodę poniesioną na

skutek wydania w dniach 7 lipca 1993 r. i 10 lipca 1997 r. niezgodnych z prawem

decyzji administracyjnych, dotyczących dwóch nieruchomości położonych w Ł. przy

ul. Z., stanowiących uprzednio współwłasność poprzednika prawnego powodów.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że nieruchomość położona

w Ł. przy ul Z. […] była współwłasnością w 1/9 części L. L., którego następcami

prawnymi są powodowie. Postanowieniem z dnia 9 września 1965 r. Sąd

Powiatowy w sprawie sygn. akt V Ns 515/65 stwierdził, że Skarb Państwa na

podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i

poniemieckich, przez tzw. przemilczenie, stał się właścicielem tej nieruchomości.

Decyzjami Wojewody stwierdzono nabycie z dniem 5 grudnia 1990 r. przez Fabryki

Mebli prawa użytkowania wieczystego części tego gruntu: decyzją z dnia 7 lipca

1993 r. – działki nr 215/6 o powierzchni 12.402 m2

, a decyzją z dnia 10 lipca 1997

r. – działki nr 215/11 o powierzchni 2.771 m2

.

Wyrokiem z dnia 22 marca 2005 r., sygn. akt II C 45/11 Sąd Rejonowy

wznowił postępowanie w sprawie V Ns 515/65 w części dotyczącej udziału L. L. i

oddalił w tym zakresie powództwo o ustalenie, że Skarb Państwa nabył własność

tego udziału na podstawie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i

poniemieckich.

Decyzjami z dni 16 lutego 2006 r. i 10 lipca 2008 r. Minister Spraw

Wewnętrznych i Administracji stwierdził nieważność decyzji komunalizacyjnych

wydanych przez Wojewodę w dniach 10 lutego 2000 r. i 1 czerwca 1999 r. w

zakresie, w jakim dotykały praw L. L. do działek gruntu nr 215/6 i nr 215/11.

Decyzjami z dnia 1 września 2008 r. Minister Infrastruktury stwierdził, że

decyzje Wojewody z dni 7 lipca 1993 r. i 10 lipca 1997 r. dotyczące uwłaszczenia

Fabryk Mebli zostały wydane z naruszeniem prawa, przy czym nie jest możliwe

stwierdzenie nich nieważności z przyczyn określonych w art. 156 § 2 k.p.a.

3

Podjęta przez powodów próba uzyskania odszkodowania na drodze

administracyjnej zakończyła się niepowodzeniem, wezwani do zapłaty Urząd

Wojewódzki i Ministerstwo Skarbu Państwa wskazali, że o ewentualnym

odszkodowaniu winien orzec sąd powszechny.

Rozstrzygając o żądaniu zapłaty odszkodowania, zgłoszonym w pozwie

z dnia 10 kwietnia 2009 r., Sąd Okręgowy wskazał, że podstawę prawną tego

żądania stanowić mogą przepisy kodeksu cywilnego, zważywszy, że art. 160 k.p.a.,

tworzący taką podstawę dla roszczeń odszkodowawczych, źródłem których był

delikt administracyjny, został uchylony z dniem 1 września 2004 r. Przepis ten

mógłby stanowić podstawę prawną roszczeń w sprawach, w których decyzja

nadzorcza stała się ostateczna przed dniem 1 września 2004 r. Wydanie decyzji

nadzorczej po tej dacie, co miało miejsce w sprawie niniejszej powoduje,

że zastosowanie mają przepisy kodeksu cywilnego, a więc nie tylko art. 4171

§ 2

k.c., ale i przepisy tego kodeksu dotyczące przedawnienia; zarzut ten został

podniesiony przez pozwanych. W ocenie Sądu Okręgowego roszczenie powodów

temu przedawnieniu uległo. Nastąpiło to, zgodnie z treścią art. 442 §1 zd.2 k.c.,

z upływem dziesięciu lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające

szkodę, Zdarzeniem wyrządzającym szkodę były decyzje administracyjne z dnia

7 lipca 1993 r. i 10 lipca 1997 r., na mocy których Fabryki Mebli nabyły prawo

użytkowania wieczystego gruntu. Ponadto Sąd nie znalazł, w okolicznościach

sprawy, podstaw dla oceny podniesienia zarzutu przedawnienia jako nadużycia

prawa. Wskazał również, że niezależnie od skutecznie podniesionego zarzutu

przedawnienia, powództwo podlegałoby oddaleniu i z tej przyczyny, że powodowie

nie udowodnili stanu nieruchomości z daty wydania wadliwych decyzji, co

uniemożliwiło ustalenie kwoty należnego im odszkodowania.

Apelację powodów od tego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia

10 sierpnia 2010 r. aprobując ustalenia faktyczne i w całości ocenę prawną

dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, w szczególności w zakresie upływu, przed

dniem wniesienia pozwu, dziesięcioletniego terminu przedawnienia z art. 442 k.c.

liczonego od daty wydania decyzji naruszających prawo. Powodowie nie podjęli

działań, które mogły skutecznie przerwać bieg przedawnienia, zatem powództwo,

już tylko z tej przyczyny, prawidłowo zostało oddalone. Ponadto, w ocenie Sądu

4

Apelacyjnego, powodowie nie udowodnili wartości nieruchomości według stanu na

dzień wydania niezgodnych z prawem decyzji, ich wniosek dowodowy o powołanie

biegłego nie mógł być uwzględniony, powodowie bowiem zmierzali za pomocą

dowodu z opinii biegłego do ustalenia faktów.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyli skargą kasacyjną powodowie.

Powołując obie podstawy kasacyjne z art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., skarżący

w ramach pierwszej podstawy zarzucili naruszenie art. 442 k.c. i art. 4171

§ 2 k.c.

oraz art. 160 k.p.a. w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw przez błędną wykładnię,

polegającą na uznaniu, że w sprawie zastosowanie mają przepisy kodeksu

cywilnego, o zastosowaniu bowiem tego prawa decyduje data wydania decyzji

nadzorczej, a zatem, że przedawnienie rozpoczęło bieg w dniu wydania wadliwej

decyzji administracyjnej, w sytuacji gdy zastosowanie powinien mieć art. 160 k.p.a.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucili naruszenie art. 217 § 2

w związku z art. 227 k.p.c. przez bezzasadne pominięcie ich wniosku dowodowego

o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego dla ustalenia stanu nieruchomości

w określonej dacie celem ustalenia wysokości szkody, a zatem i wysokości

należnego im odszkodowania.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżący wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wydając zaskarżony wyrok Sąd Apelacyjny kierował się poglądem, według

którego jeżeli szkoda została wyrządzona ostateczną decyzją administracyjną

wydaną przed dniem 1 września 2004 r., to jest przed wejściem w życie ustawy

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz.1692), a decyzja nadzorcza wydana została po

tym dniu, podstawę prawną roszczeń odszkodowawczych stanowią przepisy

5

obowiązujące dacie wydania decyzji nadzorczej czyli, w sprawie niniejszej, przepisy

kodeksu cywilnego. Pogląd, że o zastosowaniu art. 160 k.p.a. lub art. 4171

§ 2 k.c.

decyduje data wydania ostatecznej decyzji nadzorczej był wyrażany w wielu

orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 25 stycznia 2006 r., I CK

273/05 Biul. SN 2006, nr 5, s. 11, wyrok z dnia 25 czerwca 2008 r., II CSK 79/08

„Monitor Prawniczy” 2009, nr 23, uchwała z dnia 6 listopada 2008, III CZP 101/08

OSNC 2009, nr 4, poz. 57, uchwała z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 123/08 OSNC

2009, nr 11, poz. 145, postanowienie z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP 47/09 niepubl.,

wyroku z dnia 3 listopada 2009 r., II CSK 101/09 niepubl.). W innych orzeczeniach

Sąd Najwyższy prezentował jednak pogląd odmienny. Wyrażała go myśl, że

hipotezą art. 5 ustawy z 17 czerwca 2004 r., nakazującego stosować art. 160 k.p.a.

„do zdarzeń i stanów prawnych” powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy

nowelizującej, objęte są wszystkie sytuacje, w których ostateczna wadliwa decyzja

administracyjna została wydana przed 1 września 2004 r. Zdarzeniem,

w rozumieniu art. 5 ustawy nowelizującej, jest bowiem samo wydanie ostatecznej

decyzji wadliwej, jako że ona jest źródłem szkody. Jeżeli przeto wadliwa decyzja

została wydana przed dniem 1 września 2004 r., do odpowiedzialności

odszkodowawczej ma zastosowanie art. 160 k.p.a., choćby ostateczną decyzję

nadzorczą wydano po dniu 31 sierpnia 2004 r. Ten pogląd Sąd Najwyższy

wypowiedział w uchwałach składu siedmiu sędziów z dnia 26 kwietnia 2006 r.,

III CZP 125/05 OSNC 2006 nr 12, poz. 194 i z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 99/06

OSNC 2007 nr 6, poz. 79 oraz w wyrokach: z dnia 12 września 2007 r. I CSK

220/07 niepubl., z dnia 16 kwietnia 2009 r. I CSK 524/08 OSNC-ZD 2009 nr D,

poz. 106, z dnia 18 czerwca 2009 r. II CSK 26/09 OSNC-ZD 2010 nr A poz. 13,

z dnia 15 października 2009 r. I CSK 66/09, niepubl. i z dnia 12 lutego 2010 r.

I CSK 328/09 OSNC 2010 nr 9, poz. 130.

Ostatecznie, rozstrzygając powstałe wątpliwości, Sąd Najwyższy w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/10 przesądził, że

do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przed dniem 1 września 2004 r.

wydaniem decyzji administracyjnej, której nieważność lub wydanie z naruszeniem

art. 156 § 1 k.p.a. stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 § 1, 2, 3 i 6

k.p.a. oraz, w sytuacji, w której ostateczna decyzja administracyjna została wydana

6

przed dniem wejścia w życie Konstytucji, odszkodowanie przysługujące na

podstawie art. 160 § 1 k.p.a. nie obejmuje utraconych wskutek jej wydania korzyści,

choćby ich utrata nastąpiła po wejściu w życie Konstytucji. Uchwała pełnego składu

Izby Sądu Najwyższego stanowi z mocy prawa wiążącą zasadę prawną (art. 66 § 6

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz. U. Nr 240,

poz. 2052), a składy Sądu Najwyższego nie mogą orzekać sprzecznie z nią dopóty,

dopóki nie nastąpi zmiana stanu prawnego. Zasada ta ma zatem moc wiążącą

także w rozpoznawanej sprawie.

W konsekwencji, uzasadniony jest zarzut wadliwego zastosowania art. 4171

§ 2 oraz 442 k.c. zamiast art. 160 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem, roszczenie

o odszkodowanie za szkodę będącą następstwem wadliwej decyzji

administracyjnej przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym stała się

ostateczna decyzja stwierdzająca tę wadliwość, to jest jej nieważność, jako

wydanej z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a., albo stwierdzająca, w myśl

art. 158 § 2 k.p.a., że została wydana z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a.

W okolicznościach sprawy ustalono, że decyzje nadzorcze zostały wydane w dniu

1 września 2008 r. Data, w której stały się ostateczne te decyzje, wyznacza zatem

początek biegu przedawnienia.

Podzielić należy również stanowisko skarżących co do potrzeby

przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego dla ustalenia wartości utraconych przez

powodów nieruchomości. Skarżący w apelacji ponowili, zgłaszany w postępowaniu

przed Sądem pierwszej instancji, wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii

biegłego. Zaniechanie przeprowadzenia tego dowodu uzasadnia zarzut naruszenia

art. 217 § 2 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. Przepis art. 217 § 2 k.p.c. dopuszcza

pominięcie zgłoszonych dowodów wówczas, gdy okoliczności sprawy zostały już

dostatecznie wyjaśnione, zgodnie z twierdzeniem strony zgłaszającej te dowody,

lub jeżeli strona dowody te powołuje dowody jedynie dla zwłoki. Sąd Apelacyjny

nietrafnie ocenił zgłoszony dowód z opinii biegłego jako zbędny czy wręcz, z uwagi

na brzmienie tezy dowodowej niedopuszczalny, skoro wiadomości specjalne

biegłego mogły być przydatne dla określenia np. stopnia zużycia budowli, jeśli takie

na nieruchomości znajdują się. Ponadto, jak wynikało z ustaleń Sądu, jedna

z nieruchomości pozostaje niezabudowana, zatem jej stan w dacie wskazywanej

7

przez sąd, nie nasuwał, jak się wydaje wątpliwości i nie było przeszkód dla

ustalenia jej wartości za pomocą dowodu z opinii biegłego. Przez zaniechanie

przeprowadzenia takiego dowodu doszło do ograniczenia prawa strony powodowej

do udowodnienia zgłoszonego roszczenia.

Mając na uwadze, że rozstrzygnięcie zapadło bez uwzględnienia treści

wskazanego powyżej art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a., a także z naruszeniem art. 217 § 2

k.p.c., wyrok Sądu drugiej instancji podlegał uchyleniu, a sprawa przekazaniu do

ponownego rozpoznania temu Sądowi (art. 39815

§ 1 k.p.c.). O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku

z art. 39821

w związku z art. 391 § 1 k.p.c.