II CSK 64/11

Sygn. akt II CSK 64/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa M. Leasing – Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w W.

przeciwko małoletniej J. S., małoletniemu G.

S., I. S. i T. W.

o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 9 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 czerwca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

W sprawie z powództwa M. Leasing sp. z o.o. z siedzibą w Ł. przeciwko J. S.

i G. S. oraz I. S. i T. W. o uznanie czynności za bezskuteczne, Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2009 r. – dla ochrony przysługującej powodowi w

stosunku do dłużników: S. sp. z o.o. z siedzibą w Ł., Wł. S. i W. S., wierzytelności

w kwocie 1.499.512,34 zł z ustawowymi odsetkami od 24 lipca 2004 r. i kosztami

procesu w kwocie 26.344 zł, stwierdzonej prawomocnym nakazem zapłaty

wydanym w sprawie 398/04 Sądu Okręgowego w W. – uznał za bezskuteczne,

niżej wymienione, czynności prawne objęte aktami notarialnymi sporządzonymi w

dniach 28 grudnia 2001 r. i 23 stycznia 2002 r. W dniu 28 grudnia 2001 r. Wł. S. i

W. S. darowali swoim wnukom, pozwanym w sprawie, J. S. i G. S. synowi G.,

udziały w nieruchomościach położonych: a) w S., po 1/6 części każdemu z nich, b)

w Ł. przy ul. P. nr [...], po 1/12 części każdemu z nich, c) w Ł. przy ul. B.[...],

każdemu po 1/12 części. Tym samym aktem notarialnym syn Wł. i W. małżonków

S., G. S., darował swoim dzieciom, J. S. i G. S., udziały w nieruchomości położonej

w Ł. przy ul. P. nr [...], po 1/12 części każdemu z nich.

W dniu 23 stycznia 2001 r. Wł. S. i W. S. darowali wnukom J. S. i G. S.

synowi G. dalsze udziały w nieruchomościach położonych w Ł.: przy ul. P. nr [...] –

po 1/12 części oraz przy ul. B. – po 1/6 części każdemu z nich. Tym aktem

notarialnym również G. S. darował swoim dzieciom, J. S. i G. S., dalsze udziały

w tychże nieruchomościach położonych w Ł., przy ul. P. nr [...] i przy ul. B. – po 1/6

części każdemu z nich. Nadto tym samym aktem notarialnym Wł. i W. małżonkowie

S. darowali T. W. udział wynoszący 1/6 cześć w nieruchomości położonej w Ł. przy

ul. P. nr [...], zaś I. i E. małżonkom S. sprzedali za 256.000 zł udział wynoszący 2/3

części w nieruchomości położonej w S. Powołanym na wstępie wyrokiem Sąd

Okręgowy wszystkie te czynności prawne uznał za bezskuteczne w stosunku do

powoda, z tym że w związku ze śmiercią E. S., która nastąpiła przed wniesieniem

pozwu, rozstrzygając o skuteczności sprzedaży udziału w nieruchomości położonej

w S., za bezskuteczną uznał umowę sprzedaży całości zbytych praw w odniesieniu

do I. S.

Rozstrzygnięcie to było następstwem poczynienia przez Sąd Okręgowy

następujących ustaleń faktycznych i ocen prawnych.

3

Małżonkowie W. i Wł. S. od 1986 r. prowadzili działalność gospodarczą w

formie spółki cywilnej pod nazwą Fabryka Kosmetyków „L.” Wł. S. i W. S., z

siedzibą w Ł. Spółkę tę uchwałą z dnia 30 lipca 2001 r. przekształcili w spółkę

jawną pozostając jej wspólnikami. Ponadto Wł. S. był założycielem i jedynym

wspólnikiem „S.” sp. z o.o. z siedzibą w Ł. istniejącej od 1998 r. Po kilku latach Wł.

S. przekazał swoje udziały synowi G. S., a ten wkrótce odsprzedał je babce I. S.

oraz wujowi K. W., przy czym sam pozostawał prokurentem tej spółki. Ponadto od

1993 r. G. S. był jedynym wspólnikiem „P.” sp. z o.o. w Z. Likwidację spółki „P.”

otwarto w październiku 2003 r., a jednym z likwidatorów została żona G. S., K. S.

G. S. był też prezesem zarządu spółki „L.” S.A. w Ł., która funkcjonowała na rynku

od maja 1997r. Oboje małżonkowie byli też zatrudnieni przez Wł. S. w spółce

jawnej „L.” Fabryka Kosmetyków. Wszystkie wymienione wyżej spółki prowadziły

działalność gospodarczą w branży chemicznej, o zbliżonym przedmiotowo

charakterze. Poprzednik prawny powoda, „B. Leasing” sp. z o.o. z siedzibą w W.

w latach 1999–2003 zawierał umowy leasingu zarówno z Wł. i W. małż. S. jako

wspólnikami spółki cywilnej „L.” jak i ze spółką jawną „L.”, a także ze spółką L. S.A.,

ze spółką „P.” i ze spółką „S.”. Umowy te miały za przedmiot niezbędne spółkom

specjalistyczne maszyny i urządzenia do produkcji. Rokowania w tym przedmiocie

prowadzili wspólnie Wł. S. oraz jego syn G. S., obaj faktycznie reprezentowali

interesy tych podmiotów i podejmowali decyzje. Działalność wymienionych spółek

opierała się na określonym kapitale finansowym oraz majątku trwałym.

Główny składnik w kategorii środków trwałych stanowiły nieruchomości. Spółce

z o.o. „S." oraz małżonkom W. i Wł. S. przysługiwało prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości położonych w Ł. przy ul. D. [...] oraz w Z. przy ul. D. [...]

wraz z prawem własności budynków. Wartość nieruchomości położonej w Ł. przy

ul. D. w październiku 2000 r. została przez rzeczoznawcę oszacowana na

16.388.400 zł.

Na przełomie września i października 2002 r. do każdej z umów

leasingowych (poza zawieranymi przez „S.” sp. z o.o.) zostały dołączone aneksy, z

których wynikało, że nastąpiła zmiana leasingobiorcy. Za zgodą leasingodawcy

prawa i obowiązki dotychczasowych lesingobiorców przejęła „S." sp. z o.o. W dniu

30 października 2002 r. strony do każdej umowy wprowadziły nadto dodatkowe

4

postanowienie dotyczące zabezpieczenia ewentualnych roszczeń leasingodawcy z

tych umów. Podstawowym rodzajem zabezpieczenia stał się wystawiony przez

spółkę S. weksel, poręczony przez Wł. S. i W. S. oraz przez G. S. i K. S. Ponadto

„B. Leasing” spółka z o.o. w W. zabezpieczyła też rzeczowo spłatę przysługujących

jej należności leasingowych dwiema hipotekami na nieruchomości położonej w Ł.i,

przy ul. D., do kwot: 3.459.771,35 zł i 1.180.778,73 DM, stanowiącej równowartość

2.408.434,38 zł.

W okresie współpracy z „B. Leasing” małżonkowie W. i Wł. S dokonali

rozporządzeń majątkowych na rzecz najbliższej rodziny. W dniach 28 grudnia 2001

r. i 23 stycznia 2002 r. zawarli ze swoimi wnukami, których przy tych czynnościach

reprezentował ojciec G. S., umowy darowizny udziałów w nieruchomościach

położonych: w Ł. przy ul. P., której byli wraz ze swoim synem G. S.

współwłaścicielami do ½ części oraz przy ul. B. i w S., których byli wyłącznymi

właścicielami. Nadto umową z dnia 23 stycznia 2002 r. darowali T. W. (siostrze W.

S.) udział w nieruchomości położonej przy ul. P., natomiast I. (matce Wł.) i E.

małżonkom S. sprzedali udział wynoszący 2/3 w nieruchomości położonej w S. W

następstwie tych czynności prawnych W. i Wł. S. wyzbyli się w całości

przysługujących im do tych nieruchomości praw.

W dniu 1 lipca 2002 r. W. i Wł. S. złożyli wniosek o wszczęcie postępowania

układowego w odniesieniu do spółki jawnej „L.”– Fabryka Kosmetyków, a kilkunastu

jej wierzycieli złożyło wnioski o ogłoszenie upadłości. Postanowieniem z dnia 20

marca 2003 r. Sąd oddalił wniosek o otwarcie postępowania układowego i ogłosił

upadłość spółki jawnej „L." – Fabryka Kosmetyków. Postępowanie upadłościowe

zostało umorzone postanowieniem z dnia 28 września 2005 r., wobec

stwierdzenia, że majątek upadłego nie wystarcza na zaspokojenie kosztów

postępowania.

Wobec nie uiszczania przez „S." sp. z o.o. opłat za korzystanie

z udostępnionych rzeczy, „B. Leasing” zdecydował o rozwiązaniu wszystkich umów

leasingowych w trybie natychmiastowym, co nastąpiło pismami z dnia 29 sierpnia

2003 r. i 2 lipca 2004 r.

5

W dniu 26 lipca 2004 r. „B. Leasing” sp. z o.o. w W. wytoczyła przeciwko „S.”

sp. z o.o. oraz W. i Wł. małżonkom S. powództwo o zapłatę kwoty 1.419.512,34 zł,

na podstawie wypełnionego przez siebie weksla, wręczonego jej dla

zabezpieczenia należności leasingowych. Dochodzona kwota została prawomocnie

zasądzona nakazem zapłaty z dnia 29 lipca 2004 r. wydanym w sprawie 398/04

Sądu Okręgowego w W. Nieprawomocny pozostaje nakaz zapłaty wydany w

sprawie 399/04, mocą którego zasądzono na rzecz powoda solidarnie od „S." sp. z

o.o. w Ł., Wł. S., W. S., G. S. i K. S. kwotę 3.601.500,19 zł z odsetkami i kosztami

procesu.

Upadłość wobec spółki „S.” ogłoszono w dniu 31 października 2004 r.,

a umorzono postanowieniem z dnia 12 października 2005 r.

Postępowania egzekucyjne zmierzające od uzyskania przez powoda

zaspokojenia jego należności, nie przyniosły efektywnego rezultatu.

W ocenie Sądu Okręgowego ustalone okoliczności uzasadniały

uwzględnienie powództwa na podstawie art. 527 § 1–3 k.c. Powodowa spółka

wykazała, iż jego dłużnicy – W. i Wł. S. stali się niewypłacalni w wyniku dokonania

kwestionowanych pozwem rozporządzeń. Zaległości płatnicze z zawartych umów

laesingowych powstawały w latach 2001 – 2002. Dłużnicy, Wł. i W. S. przez

powiązania rodzinne i kapitałowe mieli w poszczególnych spółkach głos

decydujący i pełną wiedzę o ich działalności i sytuacji gospodarczej. Wiedząc jakie

ciążą na nich zobowiązania i znając swoją sytuację finansową, choćby z

ostrożności, nie powinni byli wyzbywać się majątku i to nieodpłatnie. W skutek

natomiast tych czynności znaleźli się w sytuacji, w której nie byli w stanie wywiązać

się ze swoich zobowiązań względem powódki. Dokonując czynności prawnych

powodujących zmniejszenie majątku, z którego wierzyciele mogliby uzyskać

zaspokojenie swoich roszczeń, działali, zdaniem Sądu, niewątpliwie ze

świadomością pokrzywdzenia wierzyciela – powodowej Spółki. Z uwagi na

nieodpłatny charakter większości tych czynności, jak również ich dokonanie w

obrębie bardzo bliskich, bezpośrednio spokrewnionych członków rodziny S.,

utrzymujących stałe kontakty tak osobiste, jak i biznesowe, Sąd Okręgowy na

6

podstawie art. 527 § 3 k.c. oraz art. 528 i 529 k.c., przyjął istnienie po stronie

pozwanych wiedzy o świadomości dłużników pokrzywdzenia wierzyciela.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo w pozostałej części, to jest w zakresie

żądania uznania za bezskuteczne spornych umów także ze względu na służącą

powódce wierzytelność w kwocie 3.601.500,19 zł, z uwagi na to, że do chwili

wyrokowania nie zapadło w tym przedmiocie prawomocne rozstrzygnięcie.

Na skutek apelacji pozwanych, I. S., J. S. i G. S., Sąd Apelacyjny wyrokiem

z dnia 15 czerwca 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd

Apelacyjny zwrócił uwagę na niedostrzeżoną przez Sąd pierwszej instancji istotną

dla sprawy okoliczność, iż na skutek zawarcia w dniu 30 sierpnia 2002 r. aneksów

do umów leasingowych doszło, za zgodą wierzyciela, do zmiany dłużnika w

rozumieniu art. 519 k.c. Na mocy tych aneksów, od dnia 1 września 2002 r. prawa i

obowiązki dotychczasowych leasingobiorców, w tym spółki jawnej „L.” oraz Wł. i W.

S. jako wspólników spółki cywilnej, przejęła „S.”: sp. z o.o. w Ł. W tej dacie Wł. i W.

S. uzyskali status dłużnika z innego już tytułu prawnego, jako poręczyciele

wekslowi. Dotychczasowe ich zobowiązania, związane z umowami leasingowymi

zawartymi w latach 1999–2002, wygasły. W tej sytuacji podstawy prawnej

rozstrzygnięcia nie mógł stanowić art. 527 k.c.; podstawę tę stanowił art. 530 k.c.

Kwestionowane powództwem czynności prawne zostały bowiem dokonane zanim

powstał dług W. i Wł. S. z tytułu poręczenia wekslowego. Czynności prawne zostały

dokonane w dniach 28 grudnia 2001 r. i 23 stycznia 2002 r., poręczenia

wekslowego udzielono natomiast w dniu 12 września 2002 r. Sąd Apelacyjny

zwrócił uwagę, że zaskarżenie przez wierzyciela czynności prawnej dłużnika

dokonanej przed powstaniem jego wierzytelności jest dopuszczalne tylko

w przypadku, gdy dłużnik w chwili dokonywania czynności zdawał sobie sprawę

przy zachowaniu należytej staranności, że w przyszłości będzie odpowiadał za dług

i dokonał czynności w celu pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. W ocenie Sądu

Apelacyjnego powód nie zdołał jednak wykazać podstaw zasadności takiego

roszczenia, przede wszystkim bowiem nie zdołał wykazać, że dokonując spornych

rozporządzeń majątkiem nieruchomym, w przeważającej części istotnie pod tytułem

darmym i na rzecz bliskich członków swojej rodziny, dłużnicy działali z zamiarem

pokrzywdzenia przyszłego wierzyciela wekslowego, powodowej Spółki. Zaciągając

7

zobowiązanie z tytułu poręczenia wekslowego małż. S. nie byli już od wielu

miesięcy właścicielami nieruchomości co powód mógł ustalić na podstawie wpisów

w księgach wieczystych. Wierzyciel – przedsiębiorca, dokonujący znaczących

inwestycji, powinien zbadać, a przynajmniej w miarę możliwości poznać stan

majątkowy i wiarygodność kontrahenta, a nie liczyć jedynie na ewentualną

skuteczność procesu w trybie art. 530 k.c. W tym kontekście, za nie będącą bez

znaczenia uznał też Sąd Apelacyjny okoliczność, że poważne kłopoty finansowe

dłużników oraz „S.” sp. z o.o. pojawiły się faktycznie dopiero w 2002 r. a zatem już

po dokonaniu spornych rozporządzeń majątkowych, co wskazuje na brak związku

przyczynowego między tymi aktami, a niewypłacalnością dłużników. Sąd

Apelacyjny zwrócił też uwagę na wartość przysługującego małż. S. prawa

wieczystego użytkowania nieruchomości położonej w Ł. przy ul. D., w październiku

2000 r. przekraczającą kwotę ponad 16 mln zł, a także na zabezpieczenie

rzeczowe wierzytelności powoda.

Sąd Apelacyjny wskazał na wadliwość wyroku Sądu Okręgowego polegającą

na ubezskutecznieniu czynności prawnych dokonanych z udziałem G. S. i jego

dzieci, J. S. i G. S., a zatem z udziałem osoby nie będącej dłużnikiem powodowej

Spółki z wierzytelności, ze względu na którą Sąd Okręgowy udzielił ochrony.

Ponadto, w ocenie Sądu odwoławczego, Sąd pierwszej instancji niesłusznie orzekł

o bezskuteczności całej umowy sprzedaży udziału 2/3 części zawartej przez

dłużników z I. S. i E. S. Wobec śmierci E. S. pozew w stosunku do niego został

odrzucony, a mimo to sąd ubezskutecznił całą czynność nie zwracając uwagi, że na

skutek jego śmierci wspólność majątkowa małżeńska ustała, zatem, wobec braku

pozwania spadkobierców, uwzględnienie powództwa mogłoby dotyczyć co najwyżej

1/3 części nabytego prawa. W odniesieniu do tej umowy Sąd Apelacyjny zwrócił

nadto uwagę, że rzeczą powoda było wykazanie świadomości kupującej co do

zamiaru dłużnika pokrzywdzenia wierzyciela, co nie nastąpiło.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c.

powód zarzucił naruszenie art. 234 k.p.c. w związku z art. 530 k.c. i art. 527 § 3 k.c.

oraz art. 527 § 1 w związku z art. 531 k.c., art. 527 § 1 w związku z art. 353 k.c.

oraz art. 530 w związku z art. 527 § 1 i art. 519 § 1 k.c.

8

We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

i zmiany wyroku co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa ewentualnie

uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sadowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie było między stronami sporu, że na skutek zwarcia w dniu 30 sierpnia

2002 r. aneksów do umów leasingowych doszło, za zgodą leasingodawcy, do

zmiany strony (leasingobiorcy) w tych umowach. W prawa i obowiązki

dotychczasowych lesingobiorców wstąpiła spółka „S.” sp. z o.o. z siedzibą w Ł. W

zakresie uprawnień nastąpił więc przelew, w zakresie obowiązków – przejęcie

długu. Zgodnie z treścią art. 519 k.c. osoba trzecia wstępując w miejsce dłużnika

staje się dłużnikiem, a dłużnik dotychczasowy zostaje z długu zwolniony. W

okolicznościach sprawy oznacza to, że małżonkowie S. zostali zwolnieni z długów

jakie mieli wobec powoda w związku z zawarciem umów leasingowych przez

spółkę jawną „L.” oraz przez nich, jako wspólników spółki cywilnej „L.”. Po przejęciu

długów przez spółkę „S.” małżonkowie S. stali się dłużnikami powoda z innego już

tytułu, zaciągnęli zobowiązanie wekslowe składając podpis na wekslu w

charakterze poręczycieli wekslowych; poręczali za wystawcę tych weksli, spółkę

„S.”. Poręczenia wekslowe zostały podpisane w dniu 12 września 2002 r.,

natomiast obowiązek zapłaty powstał dopiero po wypełnieniu weksli co nastąpiło po

wypowiedzeniu przez powoda umów leasingowych, w sierpniu 2003 r. i w lipcu

2004 r. Wierzytelność, dla ochrony której powód wniósł powództwo i uzyskał

pozytywne rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji, nie była wierzytelnością

wynikającą z umów leasingowych, była to wierzytelność przysługująca powodowi

na podstawie weksla i została od małżonków S. zasądzona nakazem zapłaty na

podstawie wypełnionego przez powoda weksla. Zważywszy, że kwestionowane

przez powoda czynności prawne miały miejsce na wiele miesięcy przed

powstaniem odpowiedzialności małżonków S. z tytułu poręczenia wekslowego, Sąd

Apelacyjny miał rację wskazując jako podstawę rozstrzygnięcia art. 530 k.c.

Powołany przepis dla uwzględnienia powództwa wymaga wykazania przez powoda,

że dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Wykładnia art.

530 k.c. prowadzi do wniosku, że niezbędne jest udowodnienie nie tylko faktu, iż

9

zawierając kwestionowaną czynność prawną dłużnik liczył się z tym, że w związku

ze swoją działalnością może mieć w przyszłości wierzycieli ale niezbędne jest

udowodnienie, że przez czynność miał zamiar pokrzywdzenia przyszłych

wierzycieli, a więc, że celem czynności było spowodowanie niewypłacalności i

uniemożliwienie uzyskania zaspokojenia. Do takiego wniosku prowadzi brzmienie

art. 530 i art. 527 k.c. W powołanych przepisach ustawodawca wyraźnie rozróżnił

świadomość pokrzywdzenia aktualnych wierzycieli (art. 527 k.c.) i zamiar

pokrzywdzenia wierzycieli przyszłych (art. 530 k.c.). Wskazanie na zamiar prowadzi

do wniosku, że ustawodawca wymaga celowego dążenia do pokrzywdzenia

wierzyciela, nie wystarcza tylko świadomość pokrzywdzenia. W tym zakresie Sąd

Najwyższy podziela stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 6

marca 2009 r. II CSK 592/08 ( LEX) nr 4944007), że przyszły wierzyciel może

uzyskać ochronę jedynie w razie takiego działania dłużnika, które jest rozmyślnym

dążeniem do uwolnienia się od spełnienia zobowiązania, którego powstanie w

przyszłości jest realne. To rozróżnienie przesłanek odpowiedzialności dłużnika

spowodowane jest faktem, że osoba, która chce nawiązać stosunki

zobowiązaniowe ma możliwość zbadania stanu majątkowego swego przyszłego

partnera handlowego, ma możliwość sprawdzenia czy nie dokonał on czynności

uszczuplającej jego aktywa; może bez trudu uchronić się przed pokrzywdzeniem

nie wchodząc w stosunki zobowiązaniowe z podmiotem, którego stan majątkowy

nie daje gwarancji zaspokojenia. Wł. i W. S. niewątpliwie z uwagi na rozległą

działalność gospodarczą liczyli się, że mogą mieć w przyszłości wierzycieli.

Jednakże nie było w sprawie dowodu, że zawierając w dniach 28 grudnia 2001 r.

i 23 stycznia 2001 r. umowy mogli przewidywać powstanie tak szczególnej sytuacji

jak ustalona w sprawie, a więc przejęcie długu przez spółkę „S.” (co wymagało

zgody wierzyciela) i powstanie swego zobowiązania wekslowego. Nie zostało

udowodnione, że kwestionowane umowy zawarli po to, aby spowodować

niemożność zaspokojenia się swoich przyszłych wierzycieli, a więc i powoda.

Małżonkowie S. mieli co najwyżej świadomość, że umowy te zmniejszą możliwość

zaspokojenia się ich przyszłych wierzycieli; taki, przewidywany, efekt czynności nie

jest jednak wystarczający dla skutecznego zaskarżenia czynności. W

okolicznościach sprawy istotne było też, że w okresie poprzedzającym

10

kwestionowane czynności małżonkom S. został udzielony kredyt bankowy, a

badana dla potrzeb zabezpieczenia tego kredytu ich sytuacja majątkowa

przedstawiała się korzystnie; nieruchomość położona w Ł. przy ul. D., została w

październiku 2000 r. oszacowana na kwotę ponad 16 mln zł. Brak dowodów, które

wskazywałyby na zamiar pokrzywdzenia, który w rozumieniu powołanego przepisu

jest kierunkowy, musiał prowadzić do oddalenia powództwa. Nie bez znaczenia

było też i to, że powód, po przejęciu praw i obowiązków z umów leasingowych

przez spółkę „S.”, poszukując zabezpieczenia, mógł bez przeszkód ustalić czy Wł. i

W. małż. S. są właścicielami nieruchomości i jakich, a więc czy udzielone przez

nich poręczenie będzie dostatecznie zabezpieczać jego interesy.

Niewykazanie w toku procesu przez powoda zamiaru dłużników

pokrzywdzenia go jako przyszłego wierzyciela czyniło bezprzedmiotowym

rozważania co do potrzeby dowodzenia istnienia świadomości takiego zamiaru po

stronie osoby trzeciej pozostającej z dłużnikiem w bliskim stosunku (tu: T. W.),

uzyskującej korzyść majątkową odpłatnie (art. 530 zdanie 2 w związku z art. 527 §

3 k.c.). W związku z poglądem skarżącego o stosowaniu art. 527 § 3 k.c. w razie

poszukiwania ochrony również przez przyszłych wierzycieli, można wskazać, że

jakkolwiek zdanie pierwsze art. 530 k.c. odsyła do wszystkich przepisów

poprzedzających czyli art. 527, 528 i art. 529 k.c. nakazując przepisy te stosować

odpowiednio, to jednak zdanie drugie tego artykułu zawiera wyjątek. Jest to wyjątek

od nakazu stosowania odpowiednio przepisów poprzedzających. Celem tego

wyjątku jest ochrona osoby trzeciej nabywającej korzyść odpłatnie. Zgodnie

z treścią zdania drugiego art. 530 k.c. uznania za bezskuteczną czynności prawnej

można żądać tylko wówczas gdy osoba taka o zamiarze dłużnika wiedziała.

Konstrukcja art. 530 k.c. wskazuje więc, że również w sytuacji gdy osoba trzecia

pozostaje z dłużnikiem w bliskim stosunku, istotny jest nie charakter stosunku, ale

charakter nabycia, odpłatny lub nieodpłatny. Z tej też przyczyny, do takiej osoby nie

ma zastosowania domniemanie prawne z art. 527 § 3 k.c.

W odniesieniu do stanowiska skarżącego co do możliwości orzeczenia

o bezskuteczności czynności prawnej w całości, w znaczeniu objęcia orzeczoną

bezskutecznością całości skutków rzeczowych jakie czynność prawna wywołała,

mimo że w procesie nie brali udziału, w charakterze pozwanych, spadkobiercy

11

zmarłej osoby trzeciej (tu: E. S.), zauważyć należy, że status pozwanego uzyskuje

się przez pozwanie. Pozwanie może nastąpić nie tylko przez objęcie danej osoby

pozwem przez powoda, ale również na skutek dokonanych w toku procesu

przekształceń podmiotowych i to w sposób i w okolicznościach przewidzianych

przepisami k.p.c. Jeżeli w toku procesu zostałoby udowodnione, że dłużnicy, W. i

Wł. S., sprzedali I. i E. małżonkom S. udział w nieruchomości położonej w S.

działając z zamiarem pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli, a kupujący lub

chociażby jeden z nich, o zamiarze dłużników wiedzieli, wówczas spadkobiercy E.

S. zostaliby, zgodnie z treścią art. 922 k.c., wwiązani w powstałą sytuację prawną.

W powództwie o ukształtowanie, a takim jest powództwo ze skargi pauliańskiej, ich

udział w procesie po stronie pozwanej byłby konieczny (art.72 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Rozważania skarżącego o potrzebie udzielenia ochrony z uwagi na

wierzytelność w kwocie 3.601.50,19 zł zasądzoną nieprawomocnym nakazem

zapłaty wydanym w sprawie 399/04, są bezprzedmiotowe. Wyrokiem Sądu

Okręgowego orzeczono o bezskuteczności opisanych w tym wyroku czynności

prawnych, dla ochrony wierzytelności w kwocie 1.499.512,34 zł, wynikającej

z prawomocnego nakazu zapłaty wydanego w sprawie 389/04. Wyrok Sądu

Okręgowego został uzupełniony postanowieniem z dnia 9 czerwca 2010 r., przez

oddalenie powództwa w pozostałej części i przez rozstrzygniecie o koszach

procesu. Oddaleniem powództwa objęto żądanie udzielenia ochrony wierzytelności

w kwocie 3.601.50,19 zł, o której mowa w skardze kasacyjnej. Uzupełnienie wyroku

przez częściowe oddalanie powództwa winno nastąpić wyrokiem (art. 351 § 3

k.p.c.). Wadliwości formy procesowej tego rozstrzygnięcia nie pozbawia go jednak

skuteczności. Jest to orzeczenie istniejące, rozstrzygające merytorycznie o części

żądań powoda. Orzeczenie o uzupełnieniu wyroku jest orzeczeniem samodzielnym,

stąd też podlega zaskarżeniu w sposób i w terminie dla siebie właściwym. Powód

nie zaskarżył rozstrzygnięcia Sądu z dnia 9 czerwca 2010 r. oddalającego

częściowo jego powództwo, przeto rozstrzygnięcie to, w tej części, uprawomocniło

się. W części rozstrzygającej o kosztach procesu, wskazane postanowienie zostało

zaskarżone przez pozwanych J. S. i G. S. i zostało przez Sąd Apelacyjny

zaskarżonym wyrokiem rozpoznane łącznie z apelacją tych pozwanych od wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 21 kwietnia 2009 r. Wobec niezaskarżenia przez powoda

12

rozstrzygnięcia o częściowym oddaleniu jego powództwa, wyrok Sądu

Apelacyjnego tej części rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji nie mógł dotyczyć i

nie dotyczył. Wobec tego, że zgodnie z art. 3981

§ 1 k.p.c. skarga kasacyjna

przysługuje od wyroku wydanego przez sąd drugiej instancji, rozważania powoda

dotyczące wierzytelności, której ochrony odmówił mu prawomocnie Sąd pierwszej

instancji, były bezprzedmiotowe.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały

się nieuzasadnione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

13