I UK 131/11

Sygn. akt I UK 131/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Mieczysława W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 grudnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił Mieczysławowi W. prawa do

emerytury w wieku obniżonym, uznając że nie wykonywał on pracy w warunkach

szczególnych, będąc zatrudnionym w Zakładach Budownictwa Kolejowego w

2

okresie od 16 czerwca 1976 r. do 30 listopada 1991 r. na stanowisku mechanika

samochodowego.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

września 2010 r. zmienił decyzję organu rentowego i przyznał ubezpieczonemu

prawo do emerytury od 1 stycznia 2010 r. Sąd ten, na podstawie zeznań

odwołującego się i świadka Franciszka Ł., ustalił bowiem, że w spornym okresie

wnioskodawca stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę kierowcy

pogotowia technicznego, jeżdżąc samochodem ciężarowym Star 29 (o

dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony) i holując zepsute

samochody do bazy, a zatem pracę w warunkach szczególnych wymienioną w

wykazie A, dział VIII, poz. 2, będącym załącznikiem do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej jako: rozporządzenie). Okres tego zatrudnienia

przekraczał 15 lat, a że ubezpieczony spełniał pozostałe warunki uprawniające do

emerytury, określone w art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: ustawa emerytalna), nabył prawo do tego

świadczenia.

Rozpoznając sprawę na skutek apelacji organu rentowego, Sad Apelacyjny –

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 14 grudnia 2010 r. zmienił wyrok

Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie Mieczysława W. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z 17 lutego 2010 r.

Sąd odwoławczy, na podstawie dokumentacji znajdującej się w aktach

osobowych ubezpieczonego, nadesłanych do akt sprawy na skutek żądania Sądu

Okręgowego, ale już po wydaniu wyroku przez ten Sąd, ustalił bowiem, że

w okresach od 16 czerwca 1976 r. do 31 lipca 1981 r. i od 1 października 1987 r. do

31 sierpnia 1991 r. wnioskodawca zatrudniony był na stanowisku mechanika

samochodowego, a obowiązki kierowcy wykonywał jedynie w okresie od 1 sierpnia

1981 r. do 30 września 1987 r. Praca mechanika samochodowego pogotowia

technicznego nie została zaś wymieniona w rozporządzeniu jako praca

w warunkach szczególnych, a wykonywane w ramach tej pracy czynności kierowcy

3

nie miały charakteru stałego i nie były realizowane w pełnym wymiarze czasu

pracy, co jest warunkiem uznania zatrudnienia na danym stanowisku za pracę

w warunkach szczególnych (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Okres pracy

ubezpieczonego na stanowisku kierowcy nie dosięga zaś 15 lat, stąd nie ma

możliwości stwierdzenia, że spełnił on warunki uprawniające do emerytury w wieku

obniżonym na podstawie art. 184 ustawy emerytalnej, który stanowi, że

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po

osiągnięciu wieku przewidzianego, między innymi, w art. 32 ustawy, jeżeli w dniu jej

wejścia w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach

dotychczasowych (co najmniej 15 lat) oraz okres składkowy i nieskładkowy,

o którym mowa w art. 27 ustawy (co najmniej 25 lat dla mężczyzn), a ponadto nie

przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego i rozwiązali stosunek pracy

(w przypadku ubezpieczonych będących pracownikami).

Wnioskodawca wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zarzucając naruszenie:

1. § 2 rozporządzenia przez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że

skarżący w okresie od 16 czerwca 1976 r. do 30 listopada 1991 r. nie wykonywał

pracy w warunkach szczególnych, albowiem z treści świadectwa wykonywania prac

w warunkach szczególnych z dnia 21 marca 2002 r. wynika, że w tym czasie

(wyłączając okres od 1 sierpnia 1981 r. do 30 września 1987 r.) ubezpieczony

pracował na stanowisku mechanika samochodowego, w sytuacji, gdy dla oceny,

czy pracownik pracował w warunkach szczególnych nie ma istotnego znaczenia

nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy,

którą w przypadku skarżącego była praca kierowcy samochodu ciężarowego

o ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony;

2. art. 128 § 1 k.p. oraz § 2 rozporządzenia przez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że czasem pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wyłącznie czas, w którym praca jest efektywnie

wykonywana, podczas gdy z treści art. 128 § 1 k.p. wynika, że jest to również czas,

w którym pracownik pozostaje do dyspozycji pracodawcy, czyli także wtedy, gdy

jest w gotowości do świadczenia pracy tego rodzaju;

4

3. art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej przez jego niewłaściwe zastosowanie

i przyjęcie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do emerytury w wieku obniżonym,

bo nie wykazał co najmniej 15 lat pracy w warunkach szczególnych, co pozostaje w

sprzeczności z zebranym materiałem dowodowym, tj. świadectwem pracy w

szczególnych warunkach oraz wyjaśnieniami ubezpieczonego i zeznaniami

świadka Franciszka Ł., z których wynika, że w spornym okresie Mieczysław W.

pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych;

4. art. 233 § 1 k.p.c., art. 236 k.p.c., art. 210 § 3 k.p.c. w związku z art. 391

k.p.c. i art. 382 k.p.c., polegające na przekroczeniu przez Sąd drugiej instancji

granic swobodnej oceny dowodów i poczynienie ustaleń sprzecznych z treścią

zebranego w sprawie materiału dowodowego i w konsekwencji oparcie

rozstrzygnięcia na dokumentach – aktach osobowych Mieczysława W., które nie

miały mocy dowodów, albowiem Sąd Apelacyjny nie postanowił o dopuszczeniu ich

jako dowodu w sprawie, co miało decydujący wpływ na wynik sprawy, bowiem

przedmiotowe dokumenty stały się głównym dowodem, który zadecydował

o zmianie wyroku Sądu Okręgowego i oddaleniu odwołania;

5. art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c., polegające na powołaniu się w treści

uzasadnienia zaskarżonego wyroku na dokumenty znajdujące się w aktach

osobowych skarżącego, które nie miały mocy dowodu w sprawie, co spowodowało,

że treść uzasadnienia orzeczenia Sądu Apelacyjnego całkowicie uniemożliwia

dokonanie oceny toku wywodu Sądu odwoławczego, który doprowadził do wydania

reformatoryjnego orzeczenia w sprawie.

Opierając skargę na takich podstawach, skarżący wniósł o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania

oraz o zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc w granicach

zaskarżenia z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te

wytyczone są zawartymi w skardze kasacyjnej zarzutami naruszenia prawa

5

materialnego i prawa procesowego oraz wnioskami zakreślającymi zakres

zaskarżenia. W myśl art. 3983

§ 1 k.p.c. skargę kasacyjną strona może oprzeć na

podstawach naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub

niewłaściwe zastosowanie (pkt 1), bądź naruszenia przepisów postępowania, jeżeli

uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Zarzut naruszenia

prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniany próbą zwalczania

ustaleń faktycznych, gdyż ich zakwestionowanie możliwe jest wyłącznie w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, przy czym zgodnie z wyraźnym brzmieniem przepisu

art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., oparcie skargi kasacyjnej na tej podstawie wymaga

wykazania, że uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasator nie

może zatem podnosić nawet takich uchybień, które co prawda mogły mieć wpływ

na wynik sprawy, jednak wpływ ten nie był „istotny", to znaczy naruszenie

określonego przepisu nie przesądziło, chociażby potencjalnie, o rozstrzygnięciu

sprawy co do meritum (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 29 listopada 1996 r.,

III CKN 14/96, OSP 1997 nr 3, poz. 65; z 15 lutego 2006 r., IV CSK 15/05, LEX nr

179731). Skutecznie zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie przepisów

postępowania powinno być zatem tego rodzaju, aby wyrok takiej treści, jak wydany

przez sąd drugiej instancji, nie mógł się ostać.

W ramach wymienionej podstawy skarżący podniósł, że Sąd Apelacyjny

oparł rozstrzygnięcie na dokumentach – aktach osobowych ubezpieczonego – które

nie miały mocy dowodów, bo z naruszeniem art. 236 k.p.c. nie wydano

postanowienia o ich dopuszczeniu. Odnosząc się do tego zarzutu, trzeba przede

wszystkim zauważyć, że o nadesłanie akt osobowych zwrócił się już Sąd

Okręgowy, z tym że nie zostały one przekazane do akt sprawy przed zamknięciem

rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku przez Sąd pierwszej instancji. Choć więc

skarżący mógł oczekiwać, że dokumenty te wpłyną do akt sprawy i staną się

materiałem dowodowym w postępowaniu apelacyjnym, to nie zapoznał się z aktami

sprawy i nie stawił się na rozprawę przed Sądem drugiej instancji, co wyklucza

uznanie, że omawiane uchybienie Sądu odwoławczego mogło istotnie wpłynąć na

wynik sprawy. Nie można bowiem przyjąć, że brak postanowienia

o przeprowadzeniu dowodów uniemożliwił skarżącemu ustosunkowanie się do tych

dowodów, skoro jego nieobecność na rozprawie apelacyjnej, po zamknięciu której

6

Sąd wydał wyrok zaskarżony skargą kasacyjną, wykluczała podjęcie takich

czynności także wówczas, gdyby zapadło na niej formalne postanowienie

o dopuszczeniu dowodów z dokumentów znajdujących się w aktach osobowych.

Nie ma również racji skarżący wywodząc, że z powodu naruszenia art. 236 k.p.c.

ustalenia faktyczne Sądu Apelacyjnego pozbawione są jakiejkolwiek podstawy.

Przepis art. 236 k.p.c. określa przecież tylko wymagania, jakim powinno czynić

zadość postanowienie o przeprowadzeniu dowodu, nie wskazuje natomiast ani

zasad oceny dowodów. ani wymagań, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie

wyroku. Według art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., ustalenie faktów,

które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla

których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, powinno być

przedstawione przez sąd w uzasadnieniu wyroku, dlatego uzasadnienie wyroku,

a nie postanowienie o przeprowadzeniu dowodu, jest źródłem, z którego strony

czerpią wiedzę o tym, na których dowodach sąd oparł swoje ustalenia i z jakich

przyczyn inne dowody odrzucił. Postawiony przez skarżącego zarzut naruszenia

przepisu art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. nie może być zaś uwzględniony nie

tylko dlatego, że art. 328 § 2 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę

skargi kasacyjnej wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera

wszystkich istotnych elementów bądź zawiera oczywiste braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną, których to braków w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

Najwyższy nie stwierdził, ale i dlatego, że poczynione przez Sąd Apelacyjny

a kontestowane przez skarżącego ustalenia poczynione zostały na podstawie

dokumentów znajdujących się w aktach osobowych ubezpieczonego. Akta

osobowe obejmują zaś jedynie dokumenty szczegółowo określone w przepisach

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie

zakresu prowadzenia przez pracodawców dokumentacji w sprawach związanych ze

stosunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika (Dz. U. Nr

62, poz. 286 ze zm.). Katalog tych dokumentów jest zatem znany i w zasadzie nie

może dla strony być źródłem zaskoczenia. Zakres dokumentów wyznacza też

przedmiotowe ramy podobnego dowodu, wobec czego zarzut sprowadzający się

jedynie do braku postanowienia o jego dopuszczeniu nie może skutecznie

7

podważyć podstawy faktycznej wyroku ustalonej w oparciu o ocenę dokumentów

zgromadzonych w aktach osobowych.

Zarzuty naruszenia prawa procesowego okazały się zatem nieuzasadnione,

czego skutkiem jest związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi

poczynionymi przez Sąd odwoławczy (art. 39813

§ 2 k.p.c.), zgodnie z którymi

w okresach od 16 czerwca 1976 r. do 31 lipca 1981 r. i od 1 października 1987 r. do

31 sierpnia 1991 r. wnioskodawca zatrudniony był na stanowisku mechanika

samochodowego, a obowiązki kierowcy wykonywał jedynie w okresie od 1 sierpnia

1981 r. do 30 września 1987 r. Ponieważ nie budzi wątpliwości, że praca

mechanika samochodowego pogotowia technicznego nie jest pracą w warunkach

szczególnych, nie ma możliwości uwzględnienia zarzutów naruszenia prawa

materialnego, które sprowadzają się do kwestionowania ustalonego przez Sąd

Apelacyjny charakteru zatrudnienia skarżącego u jego pracodawcy i podważania

tym samym stanowiska tego Sądu o niewykonywaniu przez skarżącego pracy w

szczególnych warunkach przez wymagany przepisami okres, czyli przez co

najmniej 15 lat (art. 184 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej i w związku z § 4

ust. 1 pkt 3 rozporządzenia), bo jak już powiedziano, zarzut naruszenia prawa

materialnego nie może być skutecznie uzasadniany próbą zwalczania ustaleń

faktycznych poczynionych przez Sąd drugiej instancji.

Podstawy skargi kasacyjnej okazały się zatem nieusprawiedliwione, wobec

czego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji.