III CSK 30/11

Sygn. akt III CSK 30/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSA Marek Machnij

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Twórców Ludowych w L.

przeciwko W. S.A. w K.

przy interwencji ubocznej po stronie pozwanej B. G.

o ochronę praw autorskich i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda

Stowarzyszenia Twórców Ludowych w L. od wyroku sądu Okręgowego

oddalającego jego powództwo skierowane przeciwko W. Spółce Akcyjnej w K. o

zobowiązanie do udzielenia pisemnej informacji o tym jakie utwory twórców

ludowych (z zakresu twórczości ludowej) i czyjego autorstwa, w szczególności

graficzne malarskie, tkackie, wykonane techniką wycinanek, rytownictwa, były w

okresie ostatnich 10 lat wykorzystywane w postaci oryginalnej lub opracowań w

projektach opakowań lub materiałach reklamowych, wykorzystywanych w

działalności pozwanej, w jakiej ilości egzemplarzy i w odniesieniu do jakich

produktów, zasądzenie tytułem odszkodowania kwoty 70 000 zł i tytułem

zadośćuczynienia kwoty 10 000 zł oraz zamieszczenie w Gazecie Wyborczej

stosownego oświadczenia o przeproszeniu za wykorzystanie utworów twórców

ludowych bez podania ich nazwisk, a także rozpowszechnianie tych utworów bez

zgody autorów w wersji przystosowanej do celów reklamowo-promocyjnych.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

Stowarzyszenie Twórców Ludowych w L. jest organizacją zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi. Na podstawie decyzji Ministra Kultury

i Dziedzictwa Narodowego z dnia 1 lutego 1995r., opublikowanej w załączniku do

obwieszczenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 marca 2009 r.

(MP Nr 21, poz. 270), zarządza majątkowymi prawami autorskimi do utworów

twórców ludowych oraz prawami pokrewnymi artystów ludowych do artystycznych

wykonań na takich polach eksploatacyjnych, jak utrwalanie, zwielokrotnianie

określoną techniką, wprowadzanie do obrotu, najem, dzierżawa i inne. Złożone

przez H. M. żądanie zobowiązania pozwanej do udzielenia informacji dotyczących

wykorzystania w opakowaniach produktów oferowanych do sprzedaży wycinanek

jej autorstwa rozpoznawane było przez Sąd Okręgowy w sprawie I Co 300/08.

Pozwana sprzedawała w 2007 r. swoje produkty: „mieszanka Krakowska”, „złoty

Kasztanek”, „Tiki-Taki”, „michałki”, „kasztanki”, „malaga” w opakowaniach o

motywach wielokolorowych kwiatów i innych roślin, zwierzęcych oraz

geometrycznych. Opracowanie projektów opakowań dla oferty „walentynkowej” i

3

„wielkanocnej” w 2007 r. pozwana zleciła artystce plastykowi B. G.,występującej w

sprawie w charakterze interwenienta ubocznego. W przedstawionych pozwanej

projektach wykorzystała ona motywy z wycinanek ludowych autorstwa G. G.

Zastrzeżenia zgłoszone przez H. M. do autorstwa wycinanek umieszczonych na

opakowaniach sprzedawanych produktów były przyczyną wymiany korespondencji

pomiędzy stronami. Powód nie wykazał jakie konkretne utwory, którymi zarządza

zostały wykorzystane przez pozwaną, a nawet nie przedstawił ogólnego ich opisu,

co czyniło niemożliwym dokonanie porównania opakowań stosowanych przez

pozwaną z tymi utworami. Nie spełniało wymagań opisu, umożliwiającego

identyfikację, wskazanie techniki powstawania utworu i ogólnego określenia, że jest

to utwór sztuki ludowej. Nie zostały również wskazane utwory autorstwa H. M.,

które w myśl twierdzeń powoda były podstawą opracowania szaty graficznej

opakowań. Pozwana przedstawiła umowę zawartą przez B. G. z G. G., wskazującą

na wykorzystanie w opracowanych projektach jej utworów. Roszczenie

informacyjne przewidziane art. 105 ust. 2 p.a.p.p. nie zasługiwało na

uwzględnienie. Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 105 ust. 1 p.a.p.p. ustanawia na

rzecz organizacji zbiorowego zarządzania domniemanie statusu zarządcy w

odniesieniu do konkretnych pól eksploatacji oraz domniemanie legitymacji

procesowej w celu ochrony autorskich praw majątkowych. Istota zarządzania

polega na przyznaniu tej organizacji uprawnień do reprezentacji twórców,

zawierania umów licencyjnych z użytkownikami, pobierania i redystrybucji

wynagrodzeń i odszkodowań oraz legitymacji procesowej. Źródłem tych uprawnień

jest czynność cywilnoprawna lub przepis ustawy. Powoda obciążał obowiązek

wykazania faktu korzystania przez pozwanego na określonym polu eksploatacji

z chronionego utworu określonego albo też anonimowego twórcy. Stwierdzenie

tego możliwe jest dopiero po zidentyfikowaniu samego przedmiotu ochrony –

utworu w rozumieniu art. 1 p.a.p.p. Anonimowe dzieła folklorystyczne zasadniczo

nie stanowią utworów prawnie chronionych, a anonimowi twórcy nie są twórcami

nieujawnionymi, o jakich mowa w art. 8 ust. 3 p.a.p.p. Przyjmuje się, że dozwolone

jest zarówno swobodne rozpowszechnianie dzieł folkloru, jak i tworzenie oraz

eksploatowanie opartych na takich dziełach przeróbek i adaptacji. Nie dotyczy to

tych utworów sztuki ludowej, w odniesieniu do których można oznaczyć osobę

4

twórcy, a dziełu przypisać indywidualny, twórczy charakter. Powód powinien

wskazać dzieła, które na chronionych przez niego polach eksploatacji pozwany

wykorzystuje. Wyrażony został również pogląd, że prowadzona przez powoda

działalność ma charakter działalności gospodarczej, co skutkuje traktowaniem go

jako przedsiębiorcy. Miało to jednak drugorzędne znaczenie, skoro powództwo nie

zasługiwało na uwzględnienie. Prawidłowe były postanowienia Sądu Okręgowego

w przedmiocie oddalenia wniosków powoda o dopuszczenie dowodów z opinii

biegłego i zeznań świadka M. P., aczkolwiek nie z przyczyn spóźnionego ich

zgłoszenia. Żądanie wyjaśnienia drogą opinii, czy sporne utwory, tworzone przez

twórców ludowych, w tym w szczególności przez artystkę H. M. oraz innych,

wykorzystywane przez pozwaną w jej działalności gospodarczej, mają twórczy

charakter, zakłada, że biegły dokona badania określonych dzieł pod kątem

stwierdzenia, czy spełniają one wymagania stawiane utworom, co jednak

wymagałoby wskazania przez powoda dzieł, które wykorzystuje pozwana. Z kolei

zeznania wymienionego świadka miałyby dotyczyć zagadnień z zakresu

wiadomości specjalnych, dotyczących przedmiotu, którego powód nie określił.

Celem roszczenia przewidzianego art. 105 ust. 2 p.a.p.p. jest uzyskanie informacji

niezbędnych do określenia wysokości należnych twórcom wynagrodzeń i opłat, a

nie informacji pozwalających na ustalenie faktu naruszenia przez pozwaną

chronionych przez powoda praw autorskich.

Powód oparł skargę kasacyjną na obu podstawach przewidzianych art. 3983

§ 1 k.p.c. Naruszenie prawa materialnego wiąże z niewłaściwym zastosowaniem

art. 104 ust. 1 i 2 p.a.p.p. w związku z art. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r.

Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) oraz z art. 4

i art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U.

z 2007 r. Nr 155, poz.1095 ze zm.) przez przyjęcie, że powód jest przedsiębiorcą,

a sprawa mieści się w zakresie prowadzonej przez niego działalności

gospodarczej; art. 105 ust. 2 w związku z art. 104 ust. 1 i 2 p.a.p.p. przez uznanie,

że obciąża go obowiązek wykazania, że zawłaszczeniu uległo dzieło, które stanowi

utwór chroniony przepisami prawa autorskiego; nieuwzględnienie domniemania

zawartego w art. 105 ust. 1 p.a.p.p.; bezpodstawne zastosowanie przesłanek

objętych art. 80 ust. 1 i 2 p.a.p.p. do roszczenia z art. 105 ust. 2 p.a.p.p. W ramach

5

drugiej z podstaw określonych w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skarżący podniósł

niewłaściwe zastosowanie art. 4791

k.p.c. do rozpoznania roszczenia, dokonanie

oceny charakteru tej sprawy jako gospodarczej i zastosowania przepisów

regulujących postępowanie w sprawach gospodarczych w oparciu o status

organizacji zbiorowego zarządzania, a nie podmiotów, których uprawnienia,

określone prawem autorskim, reprezentuje na podstawie art.104 ust. 1 i 2

w związku z art. 17 oraz art. 105 ust. 1 i 2 p.a.p.p. Z pogwałceniem art. 227

w związku z art. 278 k.p.c., a także w związku z art. 232 k.p.c. doszło do oddalenia

wniosku dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, jak również niepowołania opinii

z urzędu mimo uznania, że wniosek o przesłuchanie świadka ocenił Sąd jako

dotyczący zagadnień z zakresu wiadomości specjalnych. Przyjęcie, że nie może

być świadkiem osoba dysponująca wiedzą specjalną pozostaje w sprzeczności

z art. 259 w związku z art. 2591

k.p.c. Wyrazem ograniczenia prawa twórców

reprezentowanych przez powoda było naruszenie ar. 13 k.p.c. w związku z art. 45

ust. 1 Konstytucji oraz art. 4791

k.p.c. Skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołanie w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów

postępowania wypełnia podstawę przewidzianą art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., jeśli

skarżący wykaże, że uchybienia nimi objęte kształtowały lub współkształtowały

treść rozstrzygnięcia. Na podzielenie zasługuje zarzut niewłaściwego zastosowania

art. 4791

k.p.c. i przyjęcia, że rozpoznanie zgłoszonego roszczenia powinno być

prowadzone według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego regulujących

postępowanie w sprawach gospodarczych (art. 4791a

do art. 47921

), jak też

zastosowanie mieć powinien art. 118 k.c., odnoszący się do terminu przedawnienia

roszczeń, związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Zgodnie z art.

104 ust. 1 p.a.p.p. organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub

prawami pokrewnymi są stowarzyszenia zrzeszające twórców, artystów

wykonawców, producentów lub organizacje radiowe i telewizyjne, których

statutowym zadaniem jest zbiorowe zarządzanie i ochrona powierzonych im praw

autorskich lub pokrewnych oraz wykonywanie uprawnień wynikających z ustawy.

6

Podjęcie przez organizację działalności określonej w ustawie wymaga zezwolenia

właściwego ministra do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego (art. 104

ust. 2 pkt 2 p.a.p.p.), który również sprawuje nadzór nad tymi organizacjami (art.

104 ust. 2 pkt 3 p.a.p.p.). Źródłem zbiorowego zarządzania jest określona czynność

cywilnoprawna, przepis ustawy lub prowadzenie przez organizację cudzych spraw

bez zlecenia. O objęciu przez organizację określonych praw na oznaczonych

polach eksploatacji zbiorowym zarządzaniem i ochroną rozstrzyga treść zezwolenia

ministra (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1999r., I CKN 1139/97,

OSNC 2000/1/6; z dnia 8 grudnia 2000 r., I CKN 971/98, OSNC 2001/6/97).

W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (orzeczenie z dnia

27 marca 1974 r. w sprawie BRT przeciwko SABAM, C 127/73, ECR 1974, s.313)

przesądzone zostało, że prowadzenie działalności w formie stowarzyszenia nie

przeszkadza przypisaniu stowarzyszeniu autorów cechy przedsiębiorcy,

prowadzącego działalność gospodarczą, polegającą na świadczeniu usług

w zakresie eksploatacji i zarządu prawami autorskimi w zamian za wynagrodzenie

lub w celu uzyskania wynagrodzenia. Ponadto uznano, że można przyjąć, iż

ustalona zezwoleniem działalność daje organizacji dominującą pozycję na rynku

tych usług. Również na gruncie art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o ochronie konkurencji i konsumentów (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 244,

poz. 2080) przyjmowane było w orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 6 grudnia 2007 r., III SK 16/07, OSNP 2009/1-2/31; z dnia 2 kwietnia

2009 r., III SK 19/08, OSNP 2010/19-20/252), że organizacja zbiorowego

zarządzania prawami autorskimi może być uznana za przedsiębiorcę, jeżeli

ustalone zostanie, że świadczy ona usługi na rynku na rzecz twórców i na rzecz

podmiotów korzystających z majątkowych praw autorskich, za co otrzymuje

wynagrodzenie. Za spełniające wymagania prowadzenia działalności gospodarczej

(art. 2 i 4 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej t.j.

Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447) i art. 2 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów uznane zostały umowy oraz inne

przejawy wykonywania praw autorskich, których przedmiotem jest komercjalizacja

praw autorskich, w znaczeniu gospodarczego korzystania z nich przez

uprawnionych. Nie należą do tej kategorii umowy, których przedmiotem jest

7

określenie przez twórcę lub inny uprawniony podmiot zasad korzystania przez

osobę trzecią z utworu, warunków rozporządzania prawem do utworu oraz

przyznanie twórcy prawa do wynagrodzenia. Organizacja zbiorowego zarządzania,

działająca w formie stowarzyszenia może prowadzić dwa rodzaje działalności:

statutową i gospodarczą. W odniesieniu do drugiej z nich, prowadzonej według

reguł określonych w ustawie o swobodzie działalności gospodarczej i ustawie

o Krajowym Rejestrze Sądowym, może być uznana za przedsiębiorcę. Nie daje to

podstaw do uznania, że sprawa dotycząca roszczeń związanych z ochroną

autorskich praw majątkowych twórców może być traktowana jako sprawa

gospodarcza w rozumieniu art. 4791

k.p.c. Istotne znaczenie dla określenia

charakteru tej sprawy tak w odniesieniu do przepisów Kodeksu postępowania

cywilnego, jak i prawa cywilnego, związanych z terminami przedawnienia roszczeń,

ma to, że powód reprezentuje prawa twórców, a wywodzone z nich roszczenia nie

należą do zakresu przewidzianego wymienionym przepisem. Nie ma również

podstaw do przyjęcia, że przyznane twórcom, ustawą z dnia 4 lutego 1994 r.

o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz.631 –

p.a.p.p.) uprawnienia, na skutek objęcia ich zbiorowym zarządem, utraciły cechy

roszczeń wywodzonych z tego prawa i skróceniu uległ ustawowo przewidziany

termin do ich dochodzenia. Decydujące znaczenie przyznać należy charakterowi

poddanych osądowi roszczeń, nie zaś statusowi podmiotu działającego na zlecenie

twórcy. Opisane uchybienia, chociaż trafnie wytknięte, nie miały jednak wpływu na

rozstrzygnięcie. Wbrew zarzutowi skarżącego nie doszło do ograniczenia prawa do

sądu twórców reprezentowanych przez organizację zbiorowego zarządzania, a tym

samym naruszenia art. 13 k.p.c. w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji i z art. 4791

k.p.c., ponieważ Sąd Apelacyjny nie zastosował żadnych szczególnych

uregulowań, odbiegających od ogólnych, przewidzianych dla zwykłego

postępowania procesowego. Nie było podstaw do utożsamiania przyczyn oddalenia

powództwa z pozbawieniem prawa do sądu, łączonym z potraktowaniem

roszczenia jako sprawy gospodarczej.

Nie zasługiwał na podzielenie zarzut naruszenia przepisów art. 259

w związku z art. 2591

k.p.c. Przewidziane w nich zostały ustawowe wyłączenia

dopuszczalności występowania w charakterze świadków wymienionych podmiotów.

8

Nietrafnie podnosi skarżący, że doszło do rozszerzenia zamkniętego katalogu

wyłączeń, skoro Sąd Apelacyjny odmówił dopuszczenia dowodu z zeznań świadka

M. P., z uwagi na niedopuszczalność przeprowadzenia go, bo zeznania miały

dotyczyć wiadomości specjalnych, które zastrzeżone zostały w art. 278 § 1 k.p.c.

dla biegłego. Relacja pomiędzy dowodem z zeznań świadka i opinii biegłego

wynika z przepisów art. 258 k.p.c. i art. 278 § 1 k.p.c. Pierwszy z nich wskazuje, że

zeznania świadka służą stwierdzeniu faktów, a drugi, że rolą biegłego jest poddanie

faktów ocenie przy zastosowaniu wiedzy specjalnej. Jeśli świadek dysponuje

wiedzą specjalną, a jednocześnie ma spostrzeżenia dotyczące istotnych w sprawie

faktów, jego zeznania pozostaną informacją o faktach, które spostrzegł i ocenił.

Natomiast zasadność tych ocen wymaga opinii biegłego, przedstawionej w formie

zapewniającej stronom kontrolę i wpływ na sposób przedstawienia występujących

w sprawie zagadnień wymagających wiedzy specjalnej. W wyroku z dnia 8

listopada 1976 r., I CR 374/76, OSNC 1977/10/197 Sąd Najwyższy wyraził

zapatrywanie, podzielane w rozpoznawanej sprawie, że osoba mająca z racji

posiadania wiadomości specjalnych spostrzeżenia niedostępne dla innych osób

(np. lekarz leczący chorego), powinna być z reguły przesłuchana w charakterze

świadka, a funkcję biegłego należy powierzyć innej osobie, która nie zetknęła się

poprzednio z faktami istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli zatem M. P. nie

posiadał spostrzeżeń dotyczących faktów istotnych w sprawie, to nie mógł być

przesłuchany w charakterze świadka. Nie ma racji skarżący, że odmowa

dopuszczenia dowodu z zeznań świadka, będąca skutkiem przyjęcia, że

powoływane okoliczności mogłyby być wykazywane dowodem z opinii biegłego,

nakładała na Sąd Apelacyjny obowiązek dopuszczenia takiego dowodu z urzędu.

Uprawnienie sądu do dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę,

przewidziane art. 232 zd. 2 k.p.c., tylko w wyjątkowych wypadkach, mogących być

przyczyną nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, podważającego funkcję

procesu, powinno być traktowane jako obowiązek (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia15 stycznia 2010 r., I CSK 199/09, niepubl.; z dnia 11 stycznia 2011 r.,

I PK152/10, niepubl.; z dnia 15 czerwca 2011r., V CSK 382/10, niepubl.

i postanowienie z dnia 12 maja 2011 r., III CSK 238/10, niepubl.). Jednocześnie

zaznaczenia wymaga, że prawo sądu do przeprowadzenia dowodu z urzędu

9

w żadnym wypadku nie może służyć usuwaniu skutków uchybień procesowych

stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2010 r., II CSK 297/10

i z dnia 29 października 2010 r., I CSK 646/09, niepubl.). Zarzut skarżącego nie

był trafny, skoro złożył on wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, co

wyklucza oczekiwanie na podjęcie przez sąd inicjatywy dowodowej. Przyczyny

nieuwzględnienia tego wniosku nie były związane z podniesionym naruszeniem art.

227 w związku z art. 278 § 1 i art. 232 k.p.c., niezależnie od tego, że prawidłowe

sformułowanie tego zarzutu powinno obejmować wskazanie także art. 217 § 2

k.p.c. Sąd Apelacyjny uznał, że niesprecyzowanie roszczenia w odniesieniu do

konkretnie oznaczonych utworów, czyniło nieprzydatnym przeprowadzanie dowodu

z opinii biegłego, skoro nie było podstawy do prowadzenia ocen i porównań.

Z powyższych względów nie zasługiwały na podzielenie zarzuty naruszenia

przepisów postępowania.

Trafne częściowo okazały się natomiast zarzuty objęte pierwszą z podstaw

skargi kasacyjnej, przewidzianą art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. Do statutowych zadań

organizacji zbiorowego zarządzania należy, stosownie do art. 104 ust. 1 p.a.p.p.,

zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi i pokrewnymi, ochrona powierzonych

praw autorskich i pokrewnych oraz wykonywanie uprawnień przewidzianych

w uprawie autorskim. Z istoty zarządzania określonego jako zbiorowe wynika, że

organizacja, skupiająca możliwie dużą ilość praw autorskich i pokrewnych, ma

możliwość efektywnego wykonywania funkcji zarządcy w odniesieniu do tych praw

i uzyskania pozycji różniącej się od sytuacji osób indywidualnie zarządzających

swoimi prawami. Zarządzanie to obejmuje prawa majątkowe, a osobiste jedynie

w odniesieniu do dzieł rozpowszechnianych bez ujawnienia autora (art. 8 ust. 3

p.a.p.p.), zbiorowe pobieranie wynagrodzeń w wypadkach ustawowo określonego

uprawnienia (art. 20 ust. 3, art. 21 ust. 1 i 4, art. 70 ust. 3 p.a.p.p.), obowiązkowe

udzielanie zgody na korzystanie z utworów (art. 106 ust. 2 p.a.p.p.), opracowywanie

i przedstawianie do zatwierdzenia tabel wynagrodzeń oraz określanie zasad

rozdziału uzyskanych środków między reprezentowane osoby. Ochrona

powierzonych organizacji praw dotyczy obowiązku stworzenia struktur

zezwalających na ustalenie rzeczywistego zakresu eksploatacji praw oraz

podejmowanie działań zmierzających do dochodzenia wynagrodzenia, w razie

10

stwierdzenia bezprawnego korzystania z praw autorskich lub pokrewnych. Można

przyjąć, że zadania związane z ochroną tych praw mieszczą się w szeroko pojętym

zarządzaniu tymi prawami. W art. 105 ust. 1 p.a.p.p. zawarte są dwa domniemania,

które mają istotne znaczenie dla wykonywania zadań powierzonych organizacjom

zbiorowego zarządzania: domniemanie uprawnienia do zarządzania i ochrony praw

objętych zezwoleniem na zbiorowe zarządzanie oraz domniemanie legitymacji

procesowej w tym zakresie, a zatem w odniesieniu do praw objętych zezwoleniem.

Przepis art. 105 ust. 2 p.a.p.p. traktuje o roszczeniu informacyjnym organizacji

zbiorowego zarządzania, stanowiąc, że w zakresie swojej działalności organizacja

ta może domagać się udzielenia informacji oraz udostępnienia dokumentów

niezbędnych do określenia wysokości dochodzonych przez nią wynagrodzeń

i opłat. Celem tego roszczenia jest ułatwienie dochodzenia innych zasadniczych

roszczeń, wynikających z naruszenia autorskich praw majątkowych, a także opłat

ustawowo przewidzianych (art. 20 p.a.p.p.), a tym samym uzyskania efektywnej

ochrony praw ustawowo zagwarantowanych. Oparte jest na założeniu,

że poszkodowany może natrafić na istotne trudności w uzyskaniu koniecznych

informacji, pozwalających na dochodzenie roszczeń z tytułu naruszenia

majątkowych praw autorskich. Do naruszenia tych praw może dochodzić na ogół

w taki sposób, że nawet przy dołożeniu należytej staranności nie jest możliwe

stwierdzenie zaistnienia takiego faktu. Sformułowanie „w zakresie swojej

działalności” oznacza, że chodzi o wynagrodzenia zarówno związane

z korzystaniem z praw autorskich, jak i będące następstwem ich naruszenia,

dotyczące praw objętych udzielonym zezwoleniem. Przewidziane art. 105 ust. 1

p.a.p.p. domniemania ułatwiają organizacji dochodzenie tego roszczenia,

zwalniając ją od obowiązku wykazywania legitymacji procesowej i uprawnienia

materialnoprawnego, objętego zakresem działalności określonym w udzielonym

zezwoleniu. W uchwale z dnia 17 września 2009 r., III CZP 57/09, OSNC 2010/4/49

Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że art. 105 ust. 2 p.a.p.p. określa materialnoprawną

konstrukcję stosunku zobowiązaniowego, co daje podstawę do uznania, że

dochodzenie przewidzianego nim roszczenia należy do trybu procesowego,

a postępowanie obejmujące rozpoznanie go, nie jest immanentnie związane

z innym postępowaniem rozpoznawczym. Stanowi ono uprawnienie pomocnicze

11

w ramach tego samego stosunku zobowiązaniowego, służy zapewnieniu realizacji

uprawnienia zasadniczego. Uzyskane informacje i udostępnione dokumenty będą

stanowiły podstawę („niezbędne do określenia”) ustalenia wysokości świadczenia

organizacji zbiorowego zarządzania, bez względu na to, czy zamierza ona

dochodzić go na drodze sądowej. Należy zatem przyjąć, że obowiązek ten dotyczy

korzystania z utworów przez pozwanego. Nie ma podstaw do pozostawienia poza

zakresem art. 105 ust. 2 p.a.p.p. informacji dotyczących faktu korzystania

z określonych utworów. Szeroko rozumiana ochrona praw twórców, która była

przyczyną wprowadzenia tego uregulowania stałaby się iluzoryczna, gdyby

organizacja była pozbawiona możliwości pozyskania wiedzy, co do rzeczywistego

zakresu korzystania przez zobowiązanego z chronionych przez nią utworów, w tym

również wskazania na nich. Niezbędne do określenia wysokości wynagrodzeń są

informacje i dokumenty, wskazujące czy i w jakim okresie pozwany korzystał

z utworów bez zezwolenia uprawnionego, a zatem dotyczą prawa do takiego

wynagrodzenia, jak i jego rozmiaru. Opisany charakter roszczenia informacyjnego,

jako wynikającego z materialnoprawnej konstrukcji stosunku zobowiązaniowego

wskazuje na to, że organizacja zbiorowego zarządzania powinna wykazać istnienie

zobowiązania po stronie pozywanego w postaci naruszenia praw objętych jej

ochroną i zarządzaniem, wynikającym z udzielonego zezwolenia. Nie ma racji

skarżący, utrzymując że spoczywał na nim obowiązek wskazania jedynie na

podstawy opisanych domniemań oraz niezbędności żądanych informacji i dostępu

do dokumentów, skoro w pojęciu „niezbędnych” mieści się również prawo do

domagania się wynagrodzeń. Powołane domniemania uprawnień organizacji nie

zwalniają jej od procesowej powinności wykazania zobowiązania pozwanego, na co

zwrócił już uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 grudnia 2000 r., I CKN

971/98, który jednak dotyczył roszczenia o świadczenie o oznaczonej wysokości.

Przepis art. 105 ust. 2 p.a.p.p. nie konkretyzuje wprost zakresu kognicji sądu,

a zatem podlega ona określeniu przy uwzględnieniu charakteru zawartego w nim

roszczenia i celu tej regulacji. Skoro roszczenie to wywodzone jest

z materialnoprawnego uprawnienia do domagania się wynagrodzeń, to dotyczyć

może przedmiotu, z którego korzystaniem łączy się obowiązek zapłaty tych

wynagrodzeń, a zatem utworu w rozumieniu art. 1 p.a.p.p. chronionego przepisami

12

prawa autorskiego. Nie zawiera ono odmiennych, szczególnych regulacji

dotyczących utworów twórców ludowych. Nie należy do zakresu rozpoznawania

omawianego roszczenia spór o autorstwo utworu, który rozpatrzony być powinien

z udziałem wszystkich osób zgłaszających pretensje do tego autorstwa.

Wymogiem formalnym pozwu, stosownie do art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c., jest

dokładne określenie żądania (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.) oraz przytoczenie

okoliczności faktycznych uzasadniających je, w sposób umożliwiający pozwanemu

identyfikację przedmiotu sporu. Oznacza to, że co do zasady powód powinien

określić, które utwory chronione prawem autorskim i należące do zakresu jego

uprawnień, w ramach prowadzonego zarządzania, pozwany eksploatuje.

Nie można jednak, mając na uwadze specyfikę praw autorskich, złożonych

sposobów ich naruszania i charakteru roszczenia informacyjnego, wykluczyć

i takich sytuacji, w których organizacja nie będzie miała możliwości konkretnego

określenia utworów, które pozwany wykorzystał w prowadzonej przez siebie

działalności, chociaż fakt ich eksploatacji jest prawdopodobny. Przyczyny

zaistnienia takiej niemożności, należące do okoliczności konkretnej sprawy,

powołane przez powoda, podlegają rozważeniu przez sąd. Podkreślenia wymaga,

że odmowa udzielenia ochrony objętej art. 105 ust. 2 p.a.p.p. nie może prowadzić

do faktycznego pozbawienia ochrony praw autorskich. Rodzajowe określenie w

pozwie zarządzanych przez powoda majątkowych praw autorskich, należących do

zakresu jego działalności, objętego udzielonym zezwoleniem, może stanowić

podstawę rozpoznania i stwierdzenia przez stronę pozwaną, czy były przedmiotem

wykorzystania w prowadzonej działalności. W takim zespole okoliczności dopuścić

należy konkretne określenie utworów w toku procesu, z udziałem strony pozwanej,

co dopuszczalne jest w postępowaniu sądowym. Przemawia za tym także ogólne

sformułowanie hipotezy art. 105 ust. 2 p.a.p.p. „w zakresie swojej działalności”,

wskazujące na zależność od zachodzącej sytuacji, jak też brak uwarunkowania

uprawnienia do wystąpienia z roszczeniem informacyjnym od ściśle określonych

wymagań, łączących się z konkretnym korzystaniem z utworu przez osobę trzecią,

jak w art. 47 p.a.p.p., czy też wniosku o zabezpieczenie, objętego art. 80 p.a.p.p.

Nie ma podstaw do uznania, że organizacja zbiorowego zarządzania, co do

zasady, nie ma obowiązku konkretyzowania utworów, ponieważ wystarczające być

13

powinno powołanie się na treść udzielonego zezwolenia. Pozostaje to

w sprzeczności z istotą procesu cywilnego, związaną z rozpatrywaniem

konkretnych roszczeń, które dotyczą indywidualnie określonych uprawnień.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania. W oparciu

o art. 108 § 2 w związku z art.39821

k.p.c. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego pozostawione zostało końcowemu orzeczeniu.