III CZP 5/11

Uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 17 listopada 2011 r., III CZP 5/11

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Lech Walentynowicz (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17

listopada 2011 r., przy udziale Rzecznika Ubezpieczonych Aleksandry Wiktorow

oraz prokuratora Prokuratury Generalnej Jana Szewczyka, po rozstrzygnięciu

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Ubezpieczonych we

wniosku z dnia 16 grudnia 2010 r.,

"1. Czy w świetle art. 361 k.c. utrata możliwości korzystania z pojazdu

mechanicznego wskutek jego zniszczenia lub uszkodzenia przez poszkodowanego

– będącego osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej – stanowi

szkodę majątkową?

2. Czy w świetle art. 361 k.c. roszczenie wyżej wymienionego

poszkodowanego o zwrot poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego w

ramach odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela z tytułu umowy

obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych jest determinowane nie tylko istnieniem adekwatnego związku

przyczynowego pomiędzy faktem utraty możliwości korzystania z rzeczy wskutek jej

zniszczenia albo uszkodzenia, a poniesionymi kosztami najmu pojazdu

zastępczego, ale również niezbędnością tego najmu, rozumianą jako niemożność

skorzystania ze środków komunikacji publicznej?"

podjął uchwałę:

Odpowiedzialność ubezpieczyciela z tytułu umowy obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych za uszkodzenie albo zniszczenie pojazdu mechanicznego

niesłużącego do prowadzenia działalności gospodarczej obejmuje celowe i

ekonomicznie uzasadnione wydatki na najem pojazdu zastępczego; nie jest

ona uzależniona od niemożności korzystania przez poszkodowanego z

komunikacji zbiorowej.

Uzasadnienie

Rzecznik Ubezpieczonych – powołując się na art. 60 § 1 w związku z art. 60 §

2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 240, poz.

2052 ze zm.) – przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone

zagadnienia prawne.

Rzecznik podkreślił, że te zagadnienia prawne wywołują wątpliwości

interpretacyjne i prowadzą do rozbieżności w orzecznictwie. Obserwacja

powypadkowej praktyki likwidacyjnej – w ramach obowiązkowego ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych – prowadzi z kolei

do wniosku, że ubezpieczyciele często odmawiają spełnienia świadczenia

odszkodowawczego z tytułu poniesionych kosztów najmu pojazdu zastępczego

przez osoby fizyczne (konsumentów), które nie wykorzystywały swoich pojazdów

mechanicznych do prowadzenia działalności gospodarczej, lecz do innych celów

(dojazdu do pracy, odwożenia dzieci do szkoły lub do przedszkola, zakupów,

wyjazdów urlopowych i rekreacyjnych itd.) albo uzależniają spełnienie świadczenia

od istnienia dodatkowej przesłanki w postaci niezbędności najmu, rozumianej jako

działanie poszkodowanego zmierzające do wyłączenia innej szkody majątkowej lub

jako niemożność skorzystania ze środków komunikacji publicznej. W ten sposób

dochodzi do zróżnicowania sytuacji prawnej konsumentów i przedsiębiorców,

ponieważ w postępowaniu likwidacyjnym przedsiębiorcy muszą wykazać tylko

istnienie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy utratą możliwości

korzystania z uszkodzonego lub zniszczonego pojazdu mechanicznego, który był

wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej, a poniesionymi

kosztami najmu pojazdu zastępczego.

Rzecznik Ubezpieczonych zwrócił uwagę, że przedstawiona praktyka

zakładów ubezpieczeń jest wywołana rozbieżnościami w orzecznictwie sądów

powszechnych.

Przeważający kierunek orzecznictwa kwalifikuje utratę możliwości korzystania

przez konsumentów z pojazdu mechanicznego jako szkodę majątkową podlegającą

naprawieniu w ramach odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela przy

obowiązkowym ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych, a koszt najmu pojazdu zastępczego traktuje jako wydatek

zmierzający do wyłączenia lub ograniczenia takiej szkody, której naprawienie nie

jest uwarunkowane niemożliwością skorzystania przez poszkodowanego ze

środków komunikacji publicznej.

Rzecznik wskazał również na orzeczenia sądów powszechnych, uznające

niemożność korzystania ze zniszczonego lub uszkodzonego pojazdu za szkodę

niemajątkową (utratę przyjemności lub wygody) albo za szkodę majątkową

uwarunkowaną koniecznością (niezbędnością) najmu pojazdu zastępczego, gdy nie

istnieje możliwość przemieszczania się w inny, racjonalnie uzasadniony sposób,

minimalizujący związane z nim wydatki.

We wniosku wskazane zostały także rozbieżne stanowiska zajmowane w

piśmiennictwie.

Rzecznik Ubezpieczonych odnotował próby ujednolicenia praktyki

ubezpieczeniowej, które zostały przedstawione w wytycznych opracowanych przez

Polską Izbę Ubezpieczeń przy współpracy Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego,

określających „Zasady wynajmu pojazdu zastępczego w ramach obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych”

(dalej: "wytyczne"). W wytycznych przewidziano możliwość zwrotu konsumentowi

wydatków na najem pojazdu zastępczego, ale tylko wówczas, gdy nie mógł

zaspokoić swoich potrzeb konsumpcyjnych i życiowych w inny sposób, w

szczególności przez korzystanie z ogólnodostępnych środków transportu. To

uwarunkowanie budzi poważne obawy Rzecznika, gdyż może mieć niewłaściwy

wpływ na praktykę zakładów ubezpieczeń i orzecznictwo sądów powszechnych,

„odtworzenie możliwości korzystania z pojazdu mechanicznego” bowiem nie

następuje przez korzystanie ze środków komunikacji publicznej. Samochód nie jest

obecnie przejawem luksusu, lecz stałym, codziennym elementem egzystencji,

spełniającym różne funkcje życiowe, częstokroć nieprzynoszącym dochodu.

Rzecznik Ubezpieczonych podzielił stanowisko wyrażone w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 8 września 2004 r., IV CK 672/03, że utrata możliwości

korzystania z rzeczy stanowi szkodę majątkową, w związku czym poniesione

wydatki na najem pojazdu zastępczego podlegają wyrównaniu – jako wydatki

konieczne – jeżeli odpowiadają lokalnym stawkom czynszu najmu pojazdu o

zbliżonej klasie. Przy szkodzie częściowej czas koniecznego najmu powinien być –

zdaniem Rzecznika – wyznaczony rzeczywistym czasem naprawy w normalnym jej

toku, z uwzględnieniem czynności likwidacyjnych, natomiast czas koniecznego

najmu przy szkodzie całkowitej obejmuje okres od dnia zniszczenia pojazdu do

dnia, w którym poszkodowany może nabyć podobny pojazd, nie dłuższy niż do dnia

zapłaty odszkodowania.

W ocenie wnioskodawcy, status poszkodowanego (przedsiębiorcy lub

konsumenta) nie powinien oddziaływać na podstawę odpowiedzialności sprawczej,

gdyż utrata możliwości korzystania z rzeczy zniszczonej lub uszkodzonej jest

konsekwencją czynu niedozwolonego, inny może być natomiast rozmiar szkody.

Przepisy regulujące odpowiedzialność odszkodowawczą również nie wprowadzają

dla konsumentów dodatkowych ograniczeń i ciężarów dowodowych co do

niezbędności najmu pojazdu zastępczego, wykraczających poza unormowanie

przewidziane w art. 361 i art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c. Treścią zobowiązania

przejętego w granicach umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przez

ubezpieczyciela jest kompensacja szkody wyrządzonej w majątku poszkodowanego

w rozmiarze określonym w art. 361 i 363 k.c. Wynajęcie przez poszkodowanego

pojazdu zastępczego będące normalnym następstwem deliktu nie narusza

obowiązku współdziałania wierzyciela z dłużnikiem (art. 354 k.c.) i odpowiada

społeczno-gospodarczemu celowi tego uprawnienia oraz zasadom współżycia

społecznego.

Prokurator Generalny wyraził pogląd, że poniesione przez poszkodowanego

koszty najmu pojazdu zastępczego będące następstwem niemożności korzystania

przez niego z własnego pojazdu mechanicznego nieprzeznaczonego do

prowadzenia działalności gospodarczej, ze względu na zniszczenie lub uszkodzenie

tego pojazdu w wypadku komunikacyjnym, stanowią element szkody majątkowej

podlegającej wyrównaniu przez ubezpieczyciela z tytułu obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych, a

skuteczność dochodzenia naprawienia tej szkody nie jest uzależniona od

niezbędności najmu polegającej na niemożności skorzystania przez

poszkodowanego z innych środków transportu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienia prawne dotyczą objęcia ochroną ubezpieczeniową

kosztów najmu pojazdu zastępczego poniesionych przez poszkodowanego

będącego osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej, nazywaną

zamiennie „konsumentem”. Istnieje jednak wątpliwość, czy taki poszkodowany

może być uznany za konsumenta. Zgodnie z art. 221

k.c., za konsumenta uważa się

osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej

działalnością gospodarczą lub zawodową. W doktrynie zwrócono uwagę, że w

stosunkach ubezpieczeniowych status konsumenta może mieć ubezpieczający,

który zawiera umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Osoba

poszkodowana przez ubezpieczonego (sprawcę szkody) nie może być natomiast

uznana za konsumenta, gdyż nie zawiera umowy, a zgłoszenie przez nią

roszczenia wobec sprawcy szkody oraz skorzystanie z actio directa wobec

ubezpieczyciela nie stanowią czynności prawnej w rozumieniu art. 221

k.c.

Poszkodowany nie działa też w zastępstwie ubezpieczonego i ma samodzielną

pozycję w stosunku prawnym łączącym go z ubezpieczonym i ubezpieczycielem. W

uzasadnieniu wniosku nie przyznano jednak poszkodowanemu „konsumentowi”

szczególnych uprawnień, lecz w stosunku ubezpieczeniowym odróżniono go w ten

sposób od poszkodowanego „przedsiębiorcy”, wyróżniając „konsumpcyjne” oraz

„komercyjne” korzystanie z rzeczy.

Wątpliwości Rzecznika Ubezpieczonych zostały ujęte w dwóch zagadnieniach

prawnych, ale w istocie zmierzają one do rozstrzygnięcia problemu

odpowiedzialności za uszczerbek w postaci poniesionych przez poszkodowanego

niebędącego przedsiębiorcą kosztów najmu pojazdu zastępczego.

Przedstawiona we wniosku problematyka ubezpieczeniowa pojawiała się

stosunkowo rzadko w orzecznictwie Sądu Najwyższego i dotyczyła przede

wszystkim poniesionych przez przedsiębiorcę kosztów najmu pojazdu zastępczego,

w następstwie uszkodzenia w wypadku komunikacyjnym pojazdu

wykorzystywanego do prowadzenia działalności gospodarczej.

W wyroku z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 109/98 (nie publ.), Sąd Najwyższy

przyjął, że poniesienie przez przedsiębiorcę kosztów wynajęcia samochodu

zastępczego do kontynuowania działalności gospodarczej pozostaje w normalnym

związku przyczynowym z wypadkiem komunikacyjnym i stanowi stratę określoną w

art. 361 § 2 k.c. Z kolei w wyroku z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1916/00 (nie

publ.) wyraził pogląd, że wynajmowanie pojazdu zastępczego do dalszego

prowadzenia działalności gospodarczej w sytuacji, w której uszkodzony pojazd

służył powodowi w takim właśnie celu, należy ocenić jako prawidłowe działanie

poszkodowanego, minimalizujące szkodę, ponieważ dochody utracone w wyniku

zawieszenia działalności gospodarczej mogłyby przewyższyć koszty wynajęcia

pojazdu zastępczego.

Również w wyroku z dnia 8 września 2004 r., IV CK 672/03 (nie publ.) Sąd

Najwyższy uznał za normalne następstwo zniszczenia pojazdu, służącego do

prowadzenia działalności gospodarczej, konieczność wynajęcia pojazdu

zastępczego w celu kontynuowania tej działalności do czasu naprawienia szkody.

Poszkodowanemu przysługuje wówczas od ubezpieczyciela zwrot wydatków

koniecznych, ale tylko za okres między dniem wypadku a dniem, w którym może

nabyć analogiczny pojazd, nie dłuższy niż do zapłaty odszkodowania. Wydatkiem

koniecznym jest wydatek niezbędny do korzystania z innego pojazdu w takim

samym zakresie, w jakim poszkodowany korzystałby ze swego środka lokomocji,

gdyby mu szkody nie wyrządzono. Mógłby zatem żądać tylko zwrotu wydatków

poniesionych za korzystanie z pojazdu zastępczego, pomniejszonych o sumę, jaką

wydatkowałby na koszty eksploatacji własnego pojazdu. Za szkodę można uznać

tylko koszty niezbędne, rzeczywiście poniesione przez poszkodowanego, którego

obciąża ciężar dowodu wysokości szkody. Jedynie w tym wyroku Sąd Najwyższy

uznał utratę możliwości korzystania z rzeczy wskutek jej zniszczenia za szkodę

majątkową. Motywy rozstrzygnięcia wskazują jednak na jednoznaczne związanie

takiej szkody z wydatkami koniecznymi.

Wypowiadając się o granicach odpowiedzialności ubezpieczyciela z tytułu

poniesionych przez poszkodowanego kosztów najmu pojazdu zastępczego

przeznaczonego do kontynuowania działalności gospodarczej, Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 2 lipca 2004 r., II CK 412/03 (nie publ.) uznał, że ubezpieczyciel

ponosi – na podstawie art. 471 k.c. – odpowiedzialność za szkodę wskutek zwłoki w

spełnieniu świadczenia ubezpieczeniowego. W wyroku z dnia 5 listopada 2004 r., II

CK 494/03 (nie publ.) ocenił z kolei skutki opóźnienia poszkodowanego w zleceniu

naprawy samochodu. Stwierdził, że refundowane koszty najmu pojazdu

zastępczego obejmują tylko okres konieczny i niezbędny do naprawy samochodu

uszkodzonego w wypadku komunikacyjnym. Podobne stanowisko wyrażone zostało

w wyroku z dnia 26 listopada 2002 r., V CKN 1397/00 (nie publ.), odnosi się ono

jednak do sytuacji, w której poszkodowany zaniechał naprawy samochodu, chociaż

była ona możliwa. Wyrok ten ma dodatkowy walor, ponieważ dotyczy – jako jedyny

– sytuacji prawnej przedstawionej we wniosku Rzecznika Ubezpieczonych,

uszkodzony pojazd bowiem nie był – jak wynika z opisu stanu faktycznego –

wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej. Zajęte przez strony

stanowiska nie inspirowały jednak do poszerzonych rozważań w odniesieniu do

przesłanek roszczenia powoda o zwrot kosztów najmu samochodu zastępczego.

W doktrynie występuje zgodność poglądów co do objęcia odpowiedzialnością

odszkodowawczą adekwatnych wydatków związanych ze zniszczeniem lub

uszkodzeniem samochodu w wypadku komunikacyjnym, jeżeli samochód był

wykorzystywany do prowadzenia działalności gospodarczej. Kontrowersje pojawiają

się natomiast w sytuacji, w której samochód służył poszkodowanemu do innych

celów.

Reprezentowany jest m.in. pogląd traktujący utratę możliwości korzystania z

pojazdu do celów niezwiązanych z prowadzeniem działalności gospodarczej jako

szkodę niemajątkową, niepodlegającą naprawieniu, szkoda taka bowiem może być

kompensowana zadośćuczynieniem pieniężnym tylko w wypadkach przewidzianych

w ustawie (np. w art. 445 i 448 k.c. oraz w przepisach szczególnych).

Wynagrodzenie za przejściową utratę możliwości korzystania z rzeczy oznaczałoby

w istocie nieprzewidziane prawem zadośćuczynienie za doznaną krzywdę w postaci

odczucia przykrości i dyskomfortu. Ta dolegliwość nie stanowi szkody majątkowej,

ponieważ nie prowadzi do zmniejszenia majątku właściciela uszkodzonego pojazdu.

Nie powinna ponadto inspirować do mnożenia wątpliwych procesów

odszkodowawczych i prowadzić do podwyższenia składek ubezpieczeniowych.

W piśmiennictwie ugruntowane są także stanowiska odmienne, aprobujące

odpowiedzialność odszkodowawczą związaną z utratą możliwości korzystania z

rzeczy.

Jedno z nich uznaje za szkodę wydatki związane z utratą możliwości

dysponowania rzeczą, zapewniające właścicielowi korzystanie z dobra

zastępczego. Wydatki te – m.in. czynsz najmu pojazdu zastępczego, koszty

przejazdu środkami komunikacji publicznej lub prywatnej – stanowią wówczas

szkodę majątkową podlegającą naprawieniu na ogólnych zasadach, po odjęciu

powstałych oszczędności. Uznaje się przy tym, że wydatki muszą być konieczne

(niezbędne) do egzystencji poszkodowanego i na tym tle podaje się w sposób

kazuistyczny przykłady jego racjonalnego bądź nieracjonalnego postępowania, przy

uwzględnieniu obowiązku minimalizacji szkody (art. 354 k.c.) i dostosowania

środków zaradczych w sposób proporcjonalny. Przykładowo, wynajęcie pojazdu

zastępczego może być racjonalne w razie częstego dowożenia chorego dziecka do

placówki medycznej, nie będzie natomiast uzasadnione w celu okazjonalnego

dojazdu do kosmetyczki lub na siłownię, a także wówczas, gdy poszkodowany

dysponuje innym sprawnym samochodem. Dominuje pogląd, że kompensacji

podlegają wydatki faktycznie poniesione, nie ma natomiast rozbieżności, że w

przypadku definitywnej utraty rzeczy odszkodowanie przysługuje za okres od jej

utraty do uzyskania odszkodowania (zwrotu innego przedmiotu), a w przypadku

utraty czasowej – do chwili odzyskania rzeczywistej możliwości korzystania z niej.

Inne stanowisko zakłada, że sama utrata możliwości korzystania z rzeczy

stanowi samoistną szkodę majątkową. Powoływane są różne argumenty; wskazuje

się m.in., że wartość ekonomiczna przedmiotów własności osobistej polega na

zaspokajaniu potrzeb w zakresie turystyki, kultury, wypoczynku, itp. Gdy przedmiot

taki traci na pewien okres zdolność zaspokajania rzeczywistych potrzeb

społecznych, posiadacz doznaje szkody. Kompensacja tego uszczerbku

majątkowego wymagałaby w tej sytuacji wypłaty sumy pieniężnej równej wydatkom

koniecznym dla wynajęcia pojazdu o identycznych walorach użytkowych i

estetycznych w okresie naprawy samochodu, pomniejszonym o normalne,

nieponiesione koszty eksploatacji własnego pojazdu.

Przedstawiane są również argumenty odwołujące się do teorii komercjalizacji.

Pozbawienie możliwości korzystania z przedmiotów majątkowych stanowi

szczególny rodzaj szkody majątkowej, zwłaszcza wówczas, gdy zaspokajane są

potrzeby, które mogą być zrekompensowane zastępczo w drodze odpłatnego

skorzystania z cudzej usługi lub najmu przedmiotu zastępczego. Dotyczy to w

szczególności tych dziedzin, w których nastąpiła komercjalizacja wartości użytkowej

przedmiotów (np. rozwinięty najem samochodów). Właściciel eksploatujący rzecz w

celach niezarobkowych nie może być traktowany gorzej niż właściciel przedmiotu

przeznaczonego do celów zarobkowych. Udaremnienie zaspokojenia potrzeb

osobistych nie może być przeliczone na pieniądze, ale w pieniądzach może być

wyrażona wartość użytkowania przedmiotu zaspokajającego te potrzeby w

jednostce czasu. Może się ona wyrażać m.in. stosunkiem ceny zakupu danego

przedmiotu do przeciętnej długości okresu eksploatacji takiej rzeczy. Szkoda taka

występuje niezależnie od tego, czy poszkodowany rzeczywiście korzystał odpłatnie

z przedmiotu zastępczego, chodzi bowiem wyłącznie o utraconą wartość użytkową,

której istnienie można również wyprowadzić z art. 224 § 2 i art. 225 k.c.

W komunikacie Komisji Nadzoru Finansowego z dnia 21 września 2010 r.

poinformowano, że Polska Izba Ubezpieczeń we współpracy z Urzędem Komisji

Nadzoru Finansowego opracowała wytyczne określające „Zasady wynajmu pojazdu

zastępczego w ramach obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

posiadacza pojazdów mechanicznych. Wytyczne nie mają charakteru

normatywnego, nie mogą w szczególności korygować zasad ustawowej

odpowiedzialności odszkodowawczej, mogą natomiast wpływać na praktykę

zakładów ubezpieczeń przez określenie „standardów” ujednolicających

postępowanie likwidacyjne, Komisja uprawniona jest bowiem do wydawania

zaleceń i wiążących decyzji wobec ubezpieczycieli na podstawie art. 209 ustawy z

dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r.

Nr 11, poz. 66 ze zm.).

Treść wytycznych potwierdza wskazane przez Rzecznika Ubezpieczonych –

co do zasady – uzależnienie refundacji wydatków poniesionych na najem pojazdu

zastępczego od niemożności dogodnego wykorzystania przez poszkodowanego

nieprzedsiębiorcę ogólnodostępnych środków transportu. Stanowi jednocześnie

propozycję dostosowania uprawnień poszkodowanego i obowiązków

ubezpieczyciela do „warunków krajowych”.

Przedstawiona we wniosku problematyka występuje także w innych

systemach prawnych i wiąże się przede wszystkim z rozwojem motoryzacji.

Rozwiązania przyjęte w krajach Unii Europejskiej nie są jednolite, uzasadniona jest

jednak konkluzja, że poszkodowanemu przyznaje się uprawnienie do refundacji

kosztów najmu pojazdu zastępczego w następstwie zniszczenia albo uszkodzenia

własnego pojazdu. W ustawodawstwie niektórych krajów (Hiszpania, Portugalia

Grecja, Dania, Luksemburg) przyznanie takiego odszkodowania jest uzależnione od

wykorzystywania pojazdu do celów gospodarczych lub zawodowych. W innych

krajach takie ograniczenie nie występuje (Austria, Belgia, Niemcy, Holandia i

Norwegia) albo ma ograniczony zakres (Francja Szwajcaria, Szwecja i Włochy).

Regułą jest zmniejszenie odszkodowania o wartość nieponiesionych kosztów

eksploatacji własnego pojazdu, występują natomiast rozbieżności w ocenie

możliwości kompensacji „zbędnych” wydatków na uszkodzony pojazd w okresie

remontu (np. opłacenie składki ubezpieczeniowej). Okresy refundowanego najmu

pojazdu zastępczego kwalifikowane są w zasadzie w podobny sposób, niejednolicie

jest natomiast rozwiązany problem odszkodowania za samą utratę możliwości

korzystania z rzeczy.

Podobieństwo niemieckiego systemu prawnego w omawianym zakresie do

systemu polskiego skłania do wskazania przyjętych w nim rozwiązań Przyjmuje się,

że właściciel uszkodzonego lub zniszczonego pojazdu może żądać na podstawie §

249 ust. 2 zdanie pierwsze k.c.n. naprawienia szkody odpowiadającej poniesionym

kosztom najmu pojazdu zastępczego na czas naprawy uszkodzonego pojazdu albo

na czas potrzebny do nabycia innego pojazdu, niezależnie od tego, czy uszkodzony

(zniszczony) pojazd był wykorzystywany do celów gospodarczych, czy osobistych.

Roszczenie takie nie przysługuje jednak, jeżeli poszkodowany dysponuje innym

samochodem albo gdy nie korzystał z uszkodzonego samochodu lub powinien

poradzić sobie w inny sposób (np. gdy samochód był używany okazjonalnie,

racjonalne może okazać się zastąpienie go taksówką). Preferowane jest w tym

zakresie działanie rozsądne i „ekonomiczne”.

Zakres obowiązku odszkodowawczego obejmuje co do zasady poniesione

koszty najmu pojazdu zastępczego tego samego typu co uszkodzony, za czas

niezbędny do naprawy albo zakupu nowego pojazdu. Koszty najmu są

pomniejszane o nieponiesione przez poszkodowanego koszty eksploatacji

własnego pojazdu.

Jeżeli właściciel uszkodzonego albo zniszczonego pojazdu zrezygnował z

najmu pojazdu zastępczego, przysługuje mu uprawnienie do żądania

odszkodowania za utratę możliwości korzystania z pojazdu. Pogląd ten potwierdził

niemiecki Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 9 lipca 1986 r. (BGHZ 98, s. 212),

uznając za szkodę majątkową utratę rzeczy wykorzystywanej do prowadzenia

działalności gospodarczej, a także rzeczy wykorzystywanej dla celów prywatnych,

jeżeli stanowi przedmiot elementarnej potrzeby życiowej. Za taką rzecz został

uznany samochód, który pozwala na zaoszczędzenie czasu i wysiłku, a uzyskane

stąd korzyści mają wartość majątkową.

Odszkodowanie to podlegało ograniczeniom, w szczególności takim, które

miały zastosowanie przy żądaniu zwrotu kosztów najmu pojazdu zastępczego.

Przedstawione przez Rzecznika Ubezpieczonych zagadnienia prawne dotyczą

odpowiedzialności gwarancyjnej zakładu ubezpieczeń z tytułu obowiązkowego

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Taki charakter odpowiedzialności wyrażony został w art. 34 ust. 1 i art. 36 ust. 1

ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm. – dalej: "u.u.o."), z których

wynika, że z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów

mechanicznych przysługuje odszkodowanie, jeżeli posiadacz lub kierujący

pojazdem mechanicznym są zobowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w

związku z ruchem tego pojazdu szkodę, której następstwem jest śmierć,

uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub uszkodzenie

mienia, a odszkodowanie ustala się i wypłaca w granicach odpowiedzialności

cywilnej posiadacza lub kierującego pojazdem mechanicznym, najwyżej jednak do

ustalonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej.

Odpowiedzialność sprawcy szkody (odpowiedzialność sprawcza) zostaje w

konsekwencji zastąpiona akcesoryjnie przez odpowiedzialność gwarancyjną

ubezpieczyciela, z zastosowaniem przepisów kodeksu cywilnego. Zgodnie z

dominującym poglądem odwołującym się do art. 805 § 2 pkt 1 i art. 822 § 1 k.c.,

ubezpieczyciel zobowiązany jest do naprawienia szkody w formie zapłaty

odpowiedniej sumy pieniężnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego

2002 r., V CKN 903/00, OSNC 2003, nr 1, poz. 15 oraz dnia 17 maja 2007 r., III

CZP 150/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 144). W istocie jednak naprawienie szkody

przez ubezpieczyciela polega na zapłaceniu kwoty pieniężnej koniecznej do

przywrócenia samochodu do stanu poprzedniego. Pod względem ekonomicznym

(wartości świadczenia) występuje w takiej sytuacji ekwiwalentność obu postaci

świadczeń odszkodowawczych przewidzianych w art. 363 § 1 k.c. Można zatem

przyjąć, że poszkodowanemu przysługuje roszczenie o przywrócenie stanu

poprzedniego także wobec ubezpieczyciela, ale ze względu na charakter

świadczenia ubezpieczeniowego roszczenie to przybiera postać żądania „restytucji

pieniężnej” umożliwiającej definitywne przywrócenie stanu poprzedniego. Sprzyja to

ochronie poszkodowanego, która jest ideą przewodnią ubezpieczenia

odpowiedzialności cywilnej.

Treść pierwszego zagadnienia prawnego ujmuje powypadkową utratę

możliwości korzystania z pojazdu mechanicznego jako potencjalną szkodę

majątkową.

Na gruncie prawa cywilnego reprezentatywne jest ustalenie szkody metodą

dyferencyjną (różnicową), zgodnie z którą szkodę stanowi różnica między stanem

majątku poszkodowanego, który powstał po nastąpieniu zdarzenia sprawczego, a

stanem, który by istniał bez tego zdarzenia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 1 września 1970 r., III CR 371/70, OSNCP 1971, nr 5, poz. 93, z dnia 3 lutego

1971 r., III CRN 450/70, OSNCP 1971, nr 11, poz. 205, z dnia 20 lutego 1981 r., I

CR 17/81, OSNCP 1981, nr 10, poz. 199, z dnia 13 grudnia 1988 r., I CR 280/88,

„Wiadomości Ubezpieczeniowe” 1989, nr 7-8, s. 32, z dnia 19 października 2001 r.,

III CZP 57/01, OSNC 2002, nr 5, poz. 57, z dnia 20 lutego 2002 r., V CKN 903/00,

OSNC 2003, nr 1, poz. 15 i z dnia 15 października 2010 r., V CSK 78/10, nie publ.).

Konsekwencją uszkodzenia (zniszczenia) samochodu jest obniżenie (utrata) jego

wartości, natomiast utrata możliwości korzystania z niego nie powoduje samoistnie

odrębnego uszczerbku majątkowego odnoszącego się do tej rzeczy, niezależnie od

jej przeznaczenia. Istnieje wprawdzie obowiązek wynagrodzenia za korzystanie z

rzeczy w sytuacjach określonych w art. 224 § 2 i art. 225 k.c., ale uzasadnione są

argumenty przemawiające za nieodszkodowawczym charakterem tego

wynagrodzenia, zapobiegającym jedynie bezpodstawnemu wzbogaceniu

posiadacza.

Również roszczenie o dostarczenie pojazdu zastępczego nie może być

uznane za dopuszczalny sposób restytucji szkody majątkowej polegającej na

zmniejszeniu wartości pojazdu albo utracie jego wartości, wyrównanie bowiem tego

uszczerbku majątkowego następuje przez naprawę uszkodzonego pojazdu albo

przez zapewnienie możliwości nabycia nowego pojazdu. Restytucja utraty

możliwości korzystania z rzeczy byłaby niedopuszczalną restytucją szkody

niemajątkowej.

Odmienna jest sytuacja, w której doszło już do poniesienia przez

poszkodowanego wydatków na uzyskanie pojazdu zastępczego w okresie remontu

uszkodzonego pojazdu albo przez okres niezbędny do nabycia nowego pojazdu. Są

to wydatki poniesione w następstwie zdarzenia szkodzącego, które by nie powstały

bez tego zdarzenia, prowadzące do powypadkowego zmniejszenia majątku

poszkodowanego, czyli straty (art. 361 § 2 k.c.). Przeważa w piśmiennictwie

stanowisko, że muszą to być wydatki zmierzające do wyłączenia lub ograniczenia

szkody i niewątpliwie są nimi koszty wynajmu pojazdu zastępczego w celu

kontynuowania działalności gospodarczej lub zawodowej, ponieważ zapobiegają

utracie określonych dochodów (art. 361 § 2 k.c.). Szkodę stanowią również

konieczne wydatki związane ze zdarzeniem szkodzącym. Przy takim ujęciu, stratą

w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. są objęte także te wydatki, które służą ograniczeniu

(wyłączeniu) negatywnych następstw majątkowych doznanych przez

poszkodowanego w wyniku uszkodzenia (zniszczenia) pojazdu. Negatywnym

następstwem majątkowym jest tu utrata możliwości korzystania z rzeczy, a więc

utrata uprawnienia stanowiącego atrybut prawa własności. W takiej sytuacji

poszkodowanemu przysługuje roszczenie o zwrot wydatków na najem pojazdu

zastępczego nieprzeznaczonego do kontynuowania działalności gospodarczej lub

zawodowej, można je bowiem uznać za stratę (art. 361 § 2 k.c.).

Należy też wskazać, że w wytycznych przyjęto – co do zasady – możliwość

refundacji wydatków na najem pojazdu zastępczego poniesionych przez osobę

fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej.

Refundacji mogą podlegać tylko wydatki rzeczywiście poniesione na taki

najem. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, m.in. w uchwałach z dnia 15 listopada

2001 r., III CZP 68/01 (OSNC 2002, nr 6, poz. 74) i z dnia 17 maja 2007 r., III CZP

150/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 144) oraz w wyrokach z dnia 20 lutego 2002 r., V

CK 908/00 (nie publ.), z dnia 11 czerwca 2001 r., V CKN 226/00 (OSP 2002, nr 3,

poz. 40) i z dnia 7 sierpnia 2003 r., IV CKN 387/01 (nie publ.), ukształtował się

wprawdzie pogląd, że naprawa uszkodzonego pojazdu nie jest warunkiem wypłaty

odszkodowania, bo istotne znaczenie ma fakt powstania szkody, a nie jej

naprawienie, ale nie jest on adekwatny w omawianej sytuacji, w której strata

majątkowa powstaje dopiero z chwilą poniesienia kosztów najmu pojazdu

zstępczego.

Nie wszystkie jednak wydatki pozostające w związku przyczynowym z

wypadkiem komunikacyjnym mogą być refundowane, istnieje bowiem obowiązek

wierzyciela zapobiegania szkodzie i zmniejszania jej rozmiarów (art. 354 § 2, art.

362 i 826 § 1 k.c.). Na dłużniku ciąży w związku z tym obowiązek zwrotu wydatków

celowych i ekonomicznie uzasadnionych, pozwalających na wyeliminowanie

negatywnych dla poszkodowanego następstw, niedających się wyeliminować w

inny sposób, z zachowaniem rozsądnej proporcji między korzyścią wierzyciela a

obciążeniem dłużnika. Nie jest celowe nadmierne rozszerzanie odpowiedzialności

odszkodowawczej i w konsekwencji – gwarancyjnej ubezpieczyciela, co mogłoby

prowadzić do wzrostu składek ubezpieczeniowych.

Użyteczne mogą być wskazania judykatury na tle najmu pojazdu zastępczego

dla kontynuowania działalności gospodarczej, w odniesieniu do okresu refundacji,

pomniejszenia odszkodowania o nieponiesione koszty eksploatacji uszkodzonego

pojazdu oraz wymagań stawianych pojazdowi zastępczemu (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 września 2004 r., IV CK 672/03, z dnia 2 lipca 2004 r., II CK

412/03, z dnia 5 listopada 2004 r., II CK 494/03, i z dnia 26 listopada 2002 r., V

CKN 1397/00). Różnorodność okoliczności związanych z następstwami wypadku

komunikacyjnego oraz sytuacją życiową poszkodowanego nie pozwala na

formułowanie kazuistycznych wskazań; podlegają one indywidualnej ocenie.

Przedstawione we wniosku drugie zagadnienie prawne dotyczy

sformułowanego w wytycznych uzależnienia zwrotu kosztów najmu pojazdu

zastępczego od niemożności skorzystania przez poszkodowanego ze środków

komunikacji publicznej. Należy zgodzić się z Rzecznikiem Ubezpieczonych, że

korzystanie przez poszkodowanego z własnego pojazdu mechanicznego nie może

być zastąpione wykorzystaniem środków komunikacji publicznej, są to bowiem

odmienne sposoby korzystania z rzeczy. Samochód w sposób bardziej

wszechstronny i funkcjonalny zaspokaja potrzeby życiowe właściciela. Korzystanie

z niego stało się obecnie standardem cywilizacyjnym i taka jego funkcja będzie się

umacniać.

Z zasady proporcjonalności może natomiast wynikać zbędność najmu pojazdu

zastępczego, jeżeli właściciel nie używał samochodu albo dysponuje innym

samochodem nadającym się do wykorzystania. Używanie samochodu w sposób

sporadyczny może z kolei uzasadniać celowość wykorzystania w sposób

ekwiwalentny innego środka komunikacji.

Z tych przyczyn należało rozstrzygnąć przedstawione zagadnienia prawne, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).