IV CSK 113/11

Sygn. akt IV CSK 113/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. S.

przeciwko E. K.

o nakazanie złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 września 2010 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 24 lutego 2010 roku w sprawie w ten

sposób, że powództwo oddala

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanej koszty procesu za

I i II instancję oraz koszty postępowania kasacyjnego,

pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi

sądowemu w Sądzie Okręgowym.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 24.02.2010 r w sprawie I C 990/08

uwzględnił powództwo M. S. skierowane przeciwko E. K. i nakazał pozwanej,

złożenie, zgodnie z żądaniem powoda, oświadczenia woli następującej treści: E. K.

przenosi na powoda M. S. udział wynoszący ½ we własności nieruchomości

położonej w K. przy ulicy W.[…], składającej się z działki nr 743 o powierzchni

0,0904 ha, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą Kw nr […].Pozwana

została także obciążona częścią kosztów procesu poniesionymi przez powoda.

Wyrok ten zapadł na tle następujących okoliczności faktycznych

i wypływających z nich wniosków.

Strony pozostawały w okresie od 1974 do 1994 roku w pożyciu faktycznym,

z którego mają dwóch synów – P. S., urodzonego w dniu 3.07.1986 roku i K. S.,

urodzonego w dniu 25.12.1988 roku.

W dniu 31.05.1994 roku powód darował swoim małoletnim wówczas synom

udziały po ½ części w prawie własności nieruchomości zabudowanej budynkiem

mieszkalnym w stanie surowym, położonej w K. przy ulicy W.[…].

W maju 1994 roku powód wyprowadził się z mieszkania pozwanej

i zamieszkał w tym budynku, realizując następnie prace związane z budową domu

przy wykorzystaniu własnych środków finansowych i własnej pracy. Synowie

pozostali pod opieka pozwanej, a po kilku latach, gdy mieli odpowiednio 13 i 15 lat,

zamieszkali w tym budynku mieszkalnym z ojcem oraz matką powoda, a ich babcią,

na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego. Między powodem i pozwaną

dochodziło do napięć i nieporozumień, obecnie strony są w konflikcie.

Starszy syn stron, P. S. po zdaniu matury wyjechał na stałe do Grecji, gdzie

nadal mieszka i pracuje, w konflikcie opowiada się po stronie ojca. Młodszy K.

pozostał z ojcem, który ożenił się, a do domu w K. stanowiącego współwłasność

synów stron P. i K., wprowadziła się żona powoda D. S. i jej dwie córki.

Między K., a ojcem i macochą zaczęło dochodzić do nieporozumień. K.

sprawiał kłopoty wychowawcze, wulgarnie odzywał się do ojca, nie uczył się.

Zaprosił do domu kolegów, z którymi spożywał alkohol, chłopcy głośno się

3

zachowywali, przeszkadzając domownikom. W kwietniu 2007 roku i czerwcu

2008 roku miały miejsce awantury, w trakcie których K. ubliżał ojcu.

Według dalszych ustaleń Sądu I instancji, w dniu 16.09.2007 roku K. S.

wyprowadził się z domu w K. i zamieszkał z pozwaną. Kontynuował naukę w

niepublicznej płatnej szkole średniej, W dniu 2.10.2007 roku wniósł przeciwko ojcu

pozew o alimenty w kwocie 2000 zł, co spotkało się z oburzeniem ze strony M. S.

Umową notarialną z dnia 27.11.2007 roku K. S. darował swojej matce E. K.

przysługujący mu udział w prawie własności nieruchomości w K. W dniu 11.02.2008

roku drugi syn stron- P.S. darował swój udział w nieruchomości ojcu, w efekcie

czego współwłaścicielami nieruchomości stały się strony niniejszego procesu. E. K.

zwróciła się następnie, jako współwłaścicielka tej nieruchomości, do powoda i jego

rodziny z żądaniem zapłaty za korzystanie z nieruchomości w K. w części jej

przysługującej.

Wyrokiem z dnia 18.09.2008 roku Sąd Rejonowy zasądził od M. S. na rzecz

K. alimenty w kwocie 1000 zł miesięcznie. Na skutek apelacji K. S., Sąd Okręgowy

w G. podwyższył te alimenty do kwoty 1200 zł miesięcznie.

Pismem datowanym dnia 11 lipca 2008 roku, doręczonym K. S. w dniu

8.08.2008 roku, M. S. odwołał darowiznę udziału w nieruchomości w K., poczynioną

w 1994 roku na rzecz syna K. S. wskazując, że postąpił on w sposób rażąco

niewdzięczny, wnosząc przeciwko ojcu pozew o alimenty, darując swój udział w

nieruchomości w K. na rzecz E. K. oraz świadomie naruszając podstawowe

obowiązki ciążące na nim wobec ojca, a także prezentując wrogą, krzywdzącą

powoda, postawę.

W toku niniejszego postępowania, powód wystąpił przeciwko synowi K. z

prywatnym aktem oskarżenia, zarzucając mu popełnienie przestępstw zniewagi.

W ocenie Sądu I instancji, opisane wyżej postępowanie K. S., jako

obdarowanego, względem ojca jako darczyńcy, wypełniło znamię ,,rażącej

niewdzięczności” w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. i pociągnęło za sobą skuteczne

odwołanie przez powoda poczynionej na jego rzecz darowizny udziału

w nieruchomości.

4

Sąd I instancji wskazał, że syn zachowywał się wobec ojca w sposób

wulgarny, darował przysługujący mu udział w nieruchomości matce w celu

dokuczenia ojcu, z którym był skłócony, mając pełną świadomość ostrego konfliktu

między rodzicami.

W tej sytuacji obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny , przeszedł stosownie

do art. 898 § 2 k.c. w związku z art. 407 k.c. na pozwaną E. K. Sąd Okręgowy

uwzględnił przy tym fakt, że budynek został wzniesiony całkowicie ze środków

finansowych powoda i dzięki wkładowi jego pracy i stanowi aktualnie centrum

życiowe powoda, jego matki, żony i pasierbic.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23.09.2010 roku w sprawie I A Ca 648/10

oddalił apelację pozwanej E. K. od powyższego wyroku, podzielając w pełni

ustalenia faktyczne Sądu I instancji oraz wypływające z nich wnioski prawne.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, pozwana E. K. zarzuciła

naruszenie art. 898 § 1 k.c. przez błędną wykładnię i uznanie za przejaw rażącej

niewdzięczności zachowania K. S. polegającego na urządzaniu libacji alkoholowych

i wulgarnym zachowaniu wobec ojca mimo braku szczegółowych ustaleń

faktycznych dotyczących okresu, częstotliwości i stopnia wulgarności i uciążliwości

tych zachowań oraz przy pominięciu okoliczności łagodzących po stronie K.,

naruszenie art. 899 § 3 k.c. przez jego niezastosowanie i w konsekwencji uznanie

odwołania przez powoda darowizny wobec K. S. za skuteczne pomimo nie

dokonania ustaleń dotyczących dat czynów syna, określonych przez powoda jako

rażąco niewdzięczne oraz pomimo powoływania się przez powoda na zdarzenia

zaistniałe ponad rok wstecz od daty odwołania darowizny, a także naruszenie art.

407 k.c. w związku z art. 898 § 2 k.c. poprzez uwzględnienie powództwa w

stosunku do pozwanej w sytuacji braku ku temu przesłanek.

Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania – art. 328 § 2

k.p.c. poprzez nie wyjaśnienie podstaw faktycznych i prawnych rozstrzygnięcia, art.

378 § 1 k.p.c. przez nie rozpoznanie sformułowanego w apelacji zarzutu naruszenia

art. 407 k.c. w związku z 898 § 2 k.c. oraz naruszenie art. 177 § 1 punkt 4 k.p.c.

przez oddalenie wniosku o zawieszenie postępowania w niniejszej sprawie do

5

czasu zakończenia sprawy karnej z oskarżenia prywatnego wniesionego przez

powoda przeciwko K. S.

Formułując powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu

II instancji i orzeczenie o istocie sprawy przez oddalenie powództwa M. S. z

uwzględnieniem kosztów postępowania za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanej E. K. zasługuje na uwzględnienie.

Zarzucane w skardze uchybienia proceduralne albo nie miały miejsca (zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.) albo nie miały wpływu na rozstrzygnięcie sprawy

(zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. i art. 177 § 1 punkt 4 k.p.c.), natomiast

w pełni zasadne okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego, zwłaszcza

art. 898 k.c. ,art. 899 § 3 k.c. oraz art. 407 k.c.

Stosownie do art. 898 § 1 k.c. darczyńca może odwołać darowiznę nawet już

wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej

niewdzięczności. Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić

stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia

uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi

z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu

(§ 2).

Art. 899 § 3 kodeksu cywilnego przewiduje z kolei, że darowizna nie może

być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania

dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego, a więc od co najmniej od dnia,

w którym miał miejsce incydent świadczący o rażącej niewdzięczności

obdarowanego.

W rozpatrywanej sprawie chodzi więc o okres między sierpniem 2007 roku

a sierpniem 2008 roku- z uwagi na doręczenie K. S. pisemnego oświadczenia

powoda z dnia 11 lipca 2008 roku o odwołaniu darowizny w sierpniu 2008 roku.

6

W pisemnym oświadczeniu powód wskazał na następujące zdarzenia jako

świadczące o rażącej niewdzięczności K. S. i uzasadniające odwołanie darowizny-

wytoczenie przez niego przeciwko M. S. powództwa o alimenty we wrześniu 2007

roku, darowanie matce – E. K. udziału w nieruchomości w dniu 28.11.2007 roku. W

toku sprawy wskazał jako dodatkowe przyczyny odwołania darowizny – kierowanie

pod adresem darczyńcy wulgarnych wyzwisk i urządzanie libacji alkoholowych we

wspólnie zajmowanym domu.

W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że rażąco niewdzięczne

w rozumieniu art. 898 § 1 kc jest takie postępowanie obdarowanego, które polega

na umyślnym zawinionym działaniu lub zaniechaniu, skierowanym przeciwko

darczyńcy i które uznać należy, z punktu widzenia powszechnie obwiązujących

zasad etycznych, za niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę ( por. wyrok SN z dnia

15 czerwca 2010 r.,III CSK 68/10, Lex nr 852539).

Za przejaw rażącej niewdzięczności uznaje się więc przede wszystkim

popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo przeciwko

majątkowi darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na

nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych, w tym również

rodzinnych, łączących go z darczyńcą, oraz obowiązku wdzięczności (por. wyrok

SN z 7.05. 2003 r., IV CKN 115/01, Lex nr 137593, wyrok SN z 2.12.2005 r., II CK

265/05, Lex nr 707399, wyrok SN z 22 marca 2001 r., V CKN 1599/00, Lex nr

53220, wyrok SN z 5 października 2000 r., II CKN 280/00, Lex nr 52563).

Rażącą niewdzięczność musi cechować znaczne nasilenie złej woli

skierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej. Czynami

świadczącymi o rażącej niewdzięczności obdarowanego są: odmówienie pomocy

w chorobie, odmowa pomocy osobom starszym, rozpowszechnianie

uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicia czy ciężkie znieważenia.

Tymczasem ze wskazanych przez powoda faktów – ani wytoczenie przez

syna powództwa o alimenty ani darowanie matce udziału w nieruchomości w K.

nie może być uznane w świetle przestawionej powyżej wykładni tego pojęcia za

rażąco niewdzięczne.

7

Na powodzie ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec nie

mogącego utrzymać się samodzielnie i uczącego się syna K. S., stąd jego sądowe

dochodzenie , w sytuacji nie alimentowania syna przez powoda, nie może

uchodzić za przejaw rażącej niewdzięczności obdarowanego.

Na mocy umowy darowizny powód przeniósł na rzecz syna udział w prawie

własności nieruchomości w K. Prawo własności jest z istoty swojej prawem do

korzystania z rzeczy i rozporządzania nią (art. 140 k.c.).

Zachowanie K. S. polegające na darowaniu tego udziału matce- E. K.,

kobiecie schorowanej, w starszym wieku i o skromnych dochodach, w trudnej

sytuacji materialnej i życiowej, mieści się w ramach ustawowych uprawnień

właścicielskich, których realizacja nie może być w żadnym razie poczytana za

rażącą niewdzięczność wobec darczyńcy ( por wyrok SN z dnia 1.12.2004 roku, III

CK 63/04, Lex nr 589985, wyrok SN z 2.12. 2005 r., II CK 265/05, Lex nr 707399).

Odnosząc się natomiast do zarzutu wulgarnego zachowania się K. S. wobec

powoda czy też urządzania w domu libacji alkoholowych, podzielić należy ocenę

skarżącej, że zachowania te nosiły raczej znamiona młodzieńczych wybryków,

wynikających po części z młodego wieku K. S., po części ze wspólnego

zamieszkiwania i nasilającego się konfliktu między powodem i jego żoną a K. Nie

mogą być uznane za rażącą niewdzięczność przykrości i krzywdy czynione

impulsywnie, lecz mieszczące się w granicach zwykłych konfliktów życia

codziennego. (por. wyrok SN z dnia 5.07.2001 roku, II CKN 818/00, Lex nr 52608).

Nie sposób poza tym oprzeć się, w świetle całokształtu materiału sprawy,

wrażeniu, że takie postępowanie syna stron stanowi także konsekwencję

dysfunkcyjności związku powoda i pozwanej, efekt wieloletnich konfliktów

rodzinnych, a więc także po części przejaw fiaska działań wychowawczych obojga

rodziców.

Skoro więc K. S. nie dopuścił się wobec ojca przejawów rażącej

niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c., to podzielić należy stanowisko

skarżącej, że brak było podstaw zarówno do odwołania przez powoda darowizny

udziału w nieruchomości w K. wobec K. S. na podstawie tego przepisu, jak i

przesłanek do obciążenia pozwanej E. K. obowiązkiem zwrotu przedmiotu

8

darowizny na rzecz powoda, stosownie do art. 407 k.c. w związku z art. 898§ 2 kc i

w konsekwencji nakazania jej złożenia oświadczenia woli, którego żądał powód.

W tym stanie rzeczy, skoro zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały

się uzasadnione, na podstawie art. 39816

k.p.c. orzeczono reformatoryjnie jak

w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu znajduje oparcie w art. 39821

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 108 k.p.c.