IV CSK 68/11

Sygn. akt IV CSK 68/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa Agnes T.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście powiatu S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: powódki i strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 września 2010 r.,

oddala obie skargi kasacyjne i znosi między stronami koszty

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka Agnes T. domagała się zasądzenia od Skarbu Państwa kwoty

1.499.469 zł, w tym od Skarbu Państwa - Ministra Skarbu kwoty 1.335.200 zł, oraz

od Skarbu Państwa - Wojewody Warmińsko-Mazurskiego kwoty 164.269 zł oraz

zasądzenia od Gminy J. kwoty 1.091,725 zł.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 września 2007 r. umorzył postępowanie

w zakresie żądania zapłaty przez Skarb Państwa kwoty 1.091.725 zł i oddalił

powództwo w pozostałej części. Sąd Okręgowy, który rozpatrywał żądanie powódki

w oparciu o wskazaną przez nią podstawę z art. 405 k.c. stwierdził, że powódka

posiada prawo do zwrotu przejętych przez Skarb Państwa, a następnie przez

Gminę J. nieruchomości, a tym samym do żądania zwrotu korzyści uzyskanych

przez pozwanych na skutek zbycia działek powstałych w wyniku podziału

nieruchomości. Odnosząc się do podniesionego przez Skarb Państwa zarzutu

przedawnienia roszeń powódki wskazał, że jego bieg - zgodnie z art. 120 § 1 k.c. -

rozpoczyna się w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby

wierzyciel wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania w możliwie

najwcześniejszym terminie. Ustalił, że powódka dowiedziała się o przejęciu

nieruchomości w czasie pobytu Polsce w 1980 r., ale ze względu na ówczesne

realia nie miała możliwości odzyskania jej własności, stało się to możliwe dopiero

po 4 czerwca 1989 r. Bieg terminu przedawnienia roszczeń powódki rozpoczął się

więc od 5 czerwca 1989 i upłynął 5 czerwca 1999 r. Gdyby natomiast przyjąć,

że w odniesieniu do działek niesprzedanych roszczenie o nie istniało jeszcze

w dniu 5 czerwca 1989 r., to najpóźniej uległo przedawnieniu z upływem 10 lat od

oddania ostatniej działki w wieczyste użytkowanie. W stosunku do działek

oddanych przez pozwaną w wieczyste użytkowanie z dniem 15 października

1993 r. nastąpiło to w dniu 15 października 2003 r.

Wyrok ten zaskarżyła powódka w części oddalającej powództwo.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 lutego 2008 r. oddalił apelację prostując

oznaczenie strony pozwanej, którą jest Skarb Państwa - Starosta Powiatowy w S. i

Wojewoda Warmińsko-Mazurski oraz Gmina J. Sąd Apelacyjny przyjął, że

3

roszczenie powódki przedawniło się jeszcze wcześniej, gdyż jego bieg rozpoczął

się z chwilą faktycznego przejęcia nieruchomości powódki, co zbiegło się z datą

wydania decyzji o przejściu nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Nie podzielił

stanowiska powódki, iż bieg terminu przedawnienia nie mógł się rozpocząć przed

ostatecznym podważeniem decyzji z 2 lipca 1977 r., gdyż - jak stwierdził - jako

wydana bez podstawy prawnej decyzja ta była od początku nieważna, nie wiązała

sądu w postępowaniu cywilnym i nie stanowiła przeszkody do wcześniejszego

dochodzenia roszczeń przez powódkę. W odniesieniu do roszczeń skierowanych

do Gminy J. przyjął, że wobec niewzruszenia decyzji komunalizacyjnych nie może

być mowy o jej bezpodstawnym wzbogaceniu. Jednak także gdyby pogląd ten

odrzucić, to roszczenie w stosunku do Gminy przedawniło się w 2001 r. tj. 10 lat po

komunalizacji, podczas gdy powództwo zostało wytoczone 6 marca 2007 r.

Wyrokiem z dnia 11 grudnia 2008 r. Sąd Najwyższy, na skutek skargi

kasacyjnej powódki, uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej jej

apelację w stosunku do Skarbu Państwa oraz orzekającej o kosztach procesu

w stosunku do tego pozwanego i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania; oddalił skargę w stosunku do pozwanej

Gminy.

Sąd Najwyższy zgodził się z zarzutem skarżącej, że Sąd Apelacyjny,

określając wymagalność jej roszczenia w stosunku do Skarbu Państwa

i przyjmując, iż nastąpiło to w zasadzie równocześnie z wydaniem decyzji

o przejściu nieruchomości na własność Państwa błędnie ocenił skutki decyzji z dnia

2 listopada 1977 r. w postępowaniu cywilnym, naruszając przez to art. 120 § 1 k.c.

Odmiennie niż Sąd Apelacyjny uznał, że decyzja ta wiązała sądy, które do czasu

deklaratywnego stwierdzenia w postępowaniu administracyjnym jej nieważności,

nie były uprawnione do jej zakwestionowania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy w części określonej zakresem uchylenia

wyroku Sądu Apelacyjnego przez Sąd Najwyższy, Sąd Apelacyjny uchylił wyrok

Sądu Okręgowego w części oddalającej powództwo w stosunku do Skarbu

Państwa oraz orzekającej o kosztach procesu i przekazał sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

4

Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 18 grudnia 2009 r. uwzględnił powództwo w

stosunku do Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę Powiatowego do

kwoty 1.108.070 zł zasadzając ją z ustawowymi odsetkami od dnia wyroku do dnia

zapłaty, oddalił dalsze powództwo i rozstrzygnął o kosztach procesu.

Ustalony przez Sąd Okręgowy i stanowiący podstawę tego wyroku stan

faktyczny, w zakresie wiążącym się z przedmiotem jego późniejszego zaskarżenia

oraz zaskarżenia kasacyjnego - w oparciu o skargi powódki i pozwanego -

zapadłego w jego wyniku wyroku Sądu Apelacyjnego, przedstawia się następująco.

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego o stwierdzeniu nabycie

spadku po Emilu R. z dnia 26 października 1966 r. oraz umowy z dnia 7 lipca 1970

r., zawartej między jego spadkobiercami o dział spadku powódka nabyła własność

gospodarstwa rolnego o pow. 59,12 ha w miejscowości N. (działki nr 46/2, 54/1 i

52) oraz w W. (działka nr 87). W dniu 30 lipca 1970 r. powódka, która

zadeklarowała narodowość niemiecką i zrzekła się obywatelstwa polskiego

uzyskała warunkowaną tym zgodę na opuszczenie kraju. Powódka wyjechała z

Polski do Niemieckiej Republiki Federalnej 31 października 1977 r., bez podjęcia

decyzji co do dalszych losów gospodarstwa. W dniu 2 listopada 1977 r. Naczelnik

Gminy J. wydał decyzję o przejęciu gospodarstwa na własność Skarbu Państwa

na podstawie art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w

miastach i osiedlach (tekst jedn. Dz. U. z 1969 r., Nr 22, poz. 159 ze zm.).

Postanowieniem z dnia 25 marca 1999 r. Skarb Państwa został wpisany do księgi

wieczystej jako jego właściciel. W 1979 r. powódka otrzymała w RFN kwotę 14.000

DM za pozostawione w Polsce gospodarstwo. W latach 1985 do 1989 Skarb

Państwa dokonał podziału geodezyjnego nieruchomości przejętej od powódki.

Umową z dnia 22 stycznia 1985 r. Skarb Państwa sprzedał wydzielone m. innymi w

jego wyniku działki nr 54/3 - Waltraut R., umową z dnia 22 stycznia 1985 r. za

19.854 zł i nr 46/8 umową z dnia 2 kwietnia 1985 r. za 9.983 zł Konradowi i

Mariannie W. W 2001 r. powódka uzyska informację, że może domagać się

odszkodowania za sprzedane przez Skarb Państwa nieruchomości wchodzące

przed podziałem w skład jej gospodarstwa i w związku z tym zwróciła

odszkodowanie uzyskane w Niemczech. W dniu 20 kwietnia 2001 r. powódka

wystąpiła o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 2 listopada 1977 r. Decyzją

5

Wojewody Mazursko-Warmińskiego z dnia 12 marca 2002 r. podtrzymaną przez

Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 10 lutego 2003 r.

stwierdzono nieważność tej decyzji. Wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2004 r. Sąd

Rejonowy uwzględnił żądanie powódki uzgodnienia treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie wyodrębnionych działek

powstałych z działek 46/2, 52, 54/1 i 54/3 i wpisanie powódki jako ich właścicielki.

Wartość działek nr 46/8 i 54/3 sprzedanych przez Skarb Państwa wynosiła: w dacie

wydania decyzji stwierdzającej nieważność decyzji o przejęciu tj. 12 marca 2002 r. -

517.856 zł, w dacie wezwania Skarbu Państwa przez powódkę do zapłaty za działki

tj. 10 listopada 2006 r. - 816.835 zł, w dacie wyrokowania przez Sąd Okręgowy

1.172.518 zł.

W ocenie prawnej przytoczonych ustaleń Sąd Okręgowy przyjął, że Skarb

Państwa wzbogacił się kosztem powódki nabywając nieodpłatnie własność

przedmiotowych nieruchomości, a jego zasoby zostały powiększone o ich wartość.

Wartości wzbogacenia Skarbu Państwa odpowiada wartości zubożenia powódki

z tego tytułu. Do nieuzasadnionego zachwiania równowagi finansowej między

stronami doszło w 1977 r., kiedy to Skarb Państwa przejął własność powódki,

zachowując jednak do czasu stwierdzenia nieważności decyzji z 1977 r.

legitymację do wykonywania wynikających z niej uprawnień. W dacie wydania

decyzji przez Wojewodę Warmińsko - Mazurskiego otwarła się też przed powódką

możliwość żądania zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej przez Skarb Państwa.

Sąd Okręgowy uznał, że surogatem prawa własności jest cena uzyskana w skutek

ich sprzedaży, która zasiliła budżet Skarbu Państwa. Wyraził przy tym

zapatrywanie, że świadczenia na gruncie art. 405 k.c. nie mają charakteru

świadczeń pieniężnych sensu stricte i nie podlegają waloryzacji. Za miarodajną dla

określenia wartości korzyści podlegającej zwrotowi uznał chwilę wyrokowania

w sprawie. Wyliczoną przez biegłego na tę chwilę jej wartość obniżył do zasądzonej

kwoty, odpowiadającej żądaniu zgłoszonemu przez powódkę, która w zakresie

dotyczącym działki nr 46/8 domagała się zasądzenia kwoty niższej niż wyliczona

przez biegłego. W odniesieniu do tych wyodrębnionych po podziale przejętej

nieruchomości działek, które w latach 1989 do 1991 r. zostały oddane przez Skarb

Państwa w użytkowanie wieczyste, a następnie na podstawie ustawy z 10 maja

6

1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę

o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) nieodpłatnie

przekazane Gminie J. Sąd Okręgowy przyjął, że Skarb Państwa w 1991 r. nie

musiał się liczyć z obowiązkiem zwrotu uzyskanych z tego tytułu korzyści,

a to wobec spełnienia przesłanek z art. 409 k.c. i wygaśnięcia obowiązku wydania

korzyści lub zwrotu jej wartości. Jako samoistny posiadacz w dobrej wierze, jakim

był w chwili pobierania opłat z tytułu użytkowania wieczystego, Skarb Państwa nie

jest - zgodnie z art. 224 § 1 k.c. - zobowiązany do ich zwrotu. Do pobierania tych

opłat nie była uprawniona powódka, nie może więc żądać obecnie ich zwrotu.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły obie strony. Powódka zakwestionowała

wyrok w części oddalającej powództwo ponad kwotę 1.108.070 do kwoty 1.172.518

zarzucając błędne przyjecie, że nie dokonała odpowiedniej zmiany żądania

pozwalającej na zasądzenie wyższej kwoty wynikającej z wartości działek 46/8

i 54/3, mimo że takie żądanie zawarła w piśmie z dnia 20 maja 2009 r. i potwierdziła

na rozprawie w dniu 18 grudnia 2009 r. Pozwany zaskarżył wyrok w części

uwzględniającej powództwo, wnosząc o jego oddalenie i zarzucając w apelacji

naruszenie art. 405 k.c. przez przyjęcie, że Skarb Państwa wzbogacił się prawem

własności działek 46/8 i 54/3 mimo, że nigdy nie nabył ich własności oraz

naruszenie art. 406 polegające na przyjęciu, że w przypadku zbycia korzyści

bezpośrednio uzyskanej przedmiotem zobowiązania jest wartość korzyści a nie

uzyskane za nią surogaty. Nadto wskazując na naruszenie art. 227, 217 § 2 i 233

k.p.c. podnosił zarzut błędnej oceny opinii biegłego.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił w całości apelacje

powódki, a w częściowym uwzględnieniu apelacji pozwanego (oddalonej w

pozostałej części) zmienił wyrok Sądu Okręgowego przez obniżenie zasądzonej

kwoty do wysokości 191.514 zł, którą zasądził z ustawowymi odsetkami od daty

swojego wyrokowania i orzekł o kosztach procesu.

Odnosząc się do zarzutów apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny powołał się

na wiążące go stanowisko wyrażone w sprawie przez Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 11 grudnia 2008 r., zgodnie z którym decyzja z 2 listopada 1977 r.

legitymizowała w obrocie prawnym Skarb Państwa jako właściciela nieruchomości,

7

jednak - podzielając w tym względzie pogląd skarżącego - stwierdził równocześnie,

że Skarb Państwa na podstawie tej decyzji, która była nieważna od początku, nie

mógł się wzbogacić kosztem powódki o prawo własności tych nieruchomości; tym

samym objęcie przez Skarb Państwa nieruchomości w posiadanie nie pozbawiło

powódki jej własności i nie spowodowało przesunięcia z jej majątku do majątku

Skarbu Państwa tego prawa. Podkreślił, że powódka nie domagała się zwrotu

bezpodstawnego wzbogacenia z tytułu posiadania przez Skarb Państwa tych

nieruchomości i w tym zakresie Sad Okręgowy, pozostając związany jej żądaniem -

stosownie do art. 321 § 1 k.p.c. - nie mógł orzekać, lecz żądała zasądzenia kwoty

bezpodstawnego wzbogacenia wynikającego ze sprzedaży działek 54/3 i 46/8,

co nastąpiło odpowiednio: w dniu 22 stycznia 1985 r. i w dniu 2 kwietnia 1985 r. za

kwoty 19.854 zł i 9.983 zł. Mimo, że Skarb Pastwa nie był ich właścicielem zbycie

było prawnie skuteczne, gdyż nabywcy działali w zaufaniu do ksiąg wieczystych,

do których Skarb Państwa był wpisany jako właściciel i chroniła ich rękojmia.

Powódka utraciła więc ich własność w 1985 r., chociaż nie na rzecz Skarbu

Państwa. Przyjął, że w tej dacie Skarb Państwa uzyskał cenę tych nieruchomości

bezpodstawnie, kosztem powódki i - jak trafnie podnosił pozwany - kwoty uzyskane

ze sprzedaży stanowiły pierwotny przedmiot wzbogacenia a nie jego surogat.

Pozwany jest więc zobowiązany do zwrotu kwoty uzyskanej ze sprzedaży a nie

równowartości działek z chwili wyrokowania, jak błędnie rozstrzygnął Sąd

Okręgowy. W konsekwencji tego, zwrot wzbogacenia powinien nastąpić

w pieniądzu, tak jak jego uzyskanie, a w sytuacji, gdy przedmiotem wzbogacenia

była od początku kwota pieniężna dopuszczalna jest jego waloryzacja na podstawie

art. 3581

§ 3 k.c., o co wnosiła powódka. W tym zakresie Sąd Apelacyjny przyjął,

że od 1985 r. niewątpliwie nastąpiła zmiana siły nabywczej pieniądza, skoro kwota

uzyskanej w 1985 r. ceny za sprzedane działki, obecnie należna powódce,

po denominacji wynosiłaby 2.98 zł, której zasądzenie na rzecz powódki stanowiłoby

jedynie pozór przywrócenia równowagi majątkowej przez zwrot tego co

wzbogacony zyskał kosztem zubożonego. Waloryzacji tej dokonał Sąd Apelacyjny

według wskaźnika obecnej przeciętnej ceny nabywania państwowych

nieruchomości rolnych w powiecie szczycieńskim wynoszącej 47.200 zł za ha,

co przy łącznym obszarze obu działek wynoszącym 5,41 ha daje kwotę 255.352 zł.

8

Kwotę tę zmniejszył o ¼ przyjmując, z przyczyn szczegółowo opisanych

w motywach wyroku, że skutki inflacji w większym stopniu powinny obciążać Skarb

Państwa, uzyskując w konsekwencji zasądzoną kwotę 191.514 zł. Z uwagi na

kształtujący charakter orzeczenia o waloryzacji odsetki od tej kwoty zasądził od

daty wyrokowania.

W ustosunkowaniu się do apelacji powódki Sąd Apelacyjny przyznał rację

skarżącej, że zmienione przez nią żądanie umożliwiało zasądzenie na jej rzecz

wyższej kwoty (odpowiadającej wartości przedmiotowych działek), niż zasądzona

przez Sąd Okręgowy, co jednak ostatecznie nie mogło prowadzić do

uwzględnienie apelacji opartej na nieuzasadnionym założeniu, iż Skarb Państwa

wzbogacił się kosztem powódki przez nabycie własności przedmiotowych działek,

a punktem odniesienia dla ustalenia należnej powódce kwoty z tego tytułu stanowi

ich aktualna wartość rynkowa.

Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej przez

ten Sąd dalsze powództwo i w części oddalającej jej apelację kwestionującą

oddalenie przez Sąd Okręgowy powództwa ponad kwotę 1.180.070 zł tj. do kwoty

1.172.518 zł, stanowiącej aktualną maksymalną sumę wartości przedmiotowych

działek, łącznie co do kwoty 981,004 zł. W skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie

art. 405 k.c. przez przyjęcie, że bezpodstawne uzyskanie korzyści nastąpiło

z chwilą zbycia przejętej nieruchomości, podczas gdy Skarb Państwa uzyskał bez

podstawy prawnej korzyść majątkową w postaci władania nieruchomością jak

właściciel z chwilą uprawomocnienia się decyzji z dnia 16 listopada 1977 r., oraz

naruszenie art. 3581

§ 3 k.c. przez przyjęcie, że świadczenie pierwotne

wzbogacające Skarb Państwa miało charakter pieniężny i jego zwaloryzowanie,

mimo uzyskania przez Skarb Państwa władania nieruchomością już w 1977 r.

We wnioskach skargi domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i orzeczenia

co do istoty sprawy przez zasądzenie na rzecz powódki świadczenia stanowiącego

wartość przedmiotu zaskarżenia oraz kosztów postępowania.

W skardze kasacyjnej, pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, zaskarżającej wyrok Sądu

Apelacyjnego w części uwzględniającej powództwo oraz orzekającej o oddaleniu

9

dalszej apelacji pozwanego skarżący zarzucił, że wyrok ten narusza art. 3581

§ 3

k.c. i 405 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie i wnosił o jego uchylenie

w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podstaw skargi podnosił, że od 2003 r.,

kiedy to powstało roszczenie powódki z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia,

do czasu wyrokowania nie nastąpiła taka zmiana siły nabywczej pieniądza, która

uzasadniałaby waloryzację należnego jej świadczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawy obu skarg kasacyjnych są zbieżne w zakresie, w jakim podważają

przyjętą przez Sąd Apelacyjny datę uzyskania przez bezpodstawnie wzbogacony

Skarb Państwa korzyści kosztem powódki.

Zdaniem powódki nastąpiło to już w 1977 r., w momencie przejęcia

własności przedmiotowych działek na podstawie prawomocnej decyzji Naczelnika

Gminy J. Od tej chwili pozwany mógł swobodnie nimi dysponować i pobierać z nich

pożytki zaś powódka pozbawiona była władztwa nad nimi w tych obu postaciach.

Odnosząc się do zaprezentowanej przez powódkę argumentacji w pierwszej

kolejności powtórzyć trzeba za Sądem Apelacyjnym, który oceniał ją już uprzednio

w związku z zarzutami jej apelacji, iż powódka nie domagała się zwrotu

bezpodstawnego wzbogacenia z tytułu posiadania przez Skarb Państwa

przedmiotowych nieruchomości, lecz żądała zasądzenia kwoty bezpodstawnego

wzbogacenia wynikającego ze sprzedaży działek nr 54/3 i 46/8, co nastąpiło

w 1985 roku. W tej zaś sytuacji zarówno Sąd Okręgowy jak i Sąd Apelacyjny nie

mogły, wobec braku stosownego żądania – zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. -

rozstrzygać kwestii zubożenia powódki w następstwie bezpodstawnego pobierania

pożytków z przedmiotowych działek w okresie od 1977 r. do ich zbycia w 1985 r.

Skarga kasacyjna powódki nie podnosi zarzutu naruszenia tego przepisu.

Drugi z elementów polemiki z zaskarżonym wyrokiem w ramach

zarzucanego skargą powódki naruszenia art. 405 k.c. dotyczy pieniężnego, czy też

niepieniężnego – jak twierdzi powódka - charakteru korzyści uzyskanej jej kosztem

przez Skarb Państwa.

10

W pełni trafnie w tym względzie - przy braku przy tym w uzasadnieniu

podstawy skargi argumentacji na rzecz prezentowanego w niej odmiennego

stanowiska - przyjął Sąd Apelacyjny, że nieważna od samego początku decyzja

o przejęciu gospodarstwa powódki nie wywołała skutku w postaci przejścia na

rzecz Skarbu Państwa jego własności, którą powódka - w odniesieniu do

przedmiotowych działek - utraciła nie na rzecz pozwanego, lecz na rzecz ich

nabywców od Skarbu Państwa, chronionych rękojmią wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Oczywistą konsekwencją tego musi być uznanie, zgodnie

ze stanowiskiem zaskarżonego wyroku, iż uzyskana przez pozwanego

bezpodstawnie kosztem powódki korzyść majątkowa miała postać uzyskanej ceny

sprzedaży, a przedmiotem zobowiązania pozwanego do jej zwrotu była od

początku suma pieniężna, co do zasady podlegająca waloryzacji na podstawie art.

3581

§ 3 k.c. Nieuzasadniony jest tym samym zarzut naruszenia tego przepisu, jak

podnosi się, przez jego nieuzasadnione zastosowanie, oparty na założeniu

o niepieniężnym charakterze tej korzyści polegającej na nabyciu przez Skarb

Państwa własności przedmiotowych działek.

Celem waloryzacji świadczenia pieniężnego jest dostarczenie wierzycielowi

takiej samej wartości ekonomicznej, jaką miała jego wierzytelność w chwili

powstania. Stanowisko skarżącego Skarbu Państwa w kwestii daty powstania

roszczenia powódki o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, kluczowe w ujęciu jego

skargi kasacyjnej dla oceny dopuszczalności zastosowania w sprawie art. 3581

§ 3

k.c., jest różne zarówno od stanowiska powódki jak i - co istotne przede wszystkim

- od stanowiska Sądu Apelacyjnego, które w ramach zarzutu naruszenia tego

przepisu kwestionuje.

Wbrew wywodom skarżącego, zgodny z jego zapatrywaniem pogląd,

iż powstanie wierzytelność powódki z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia łączyć

należy z wydaniem w dniu 10 lutego 2003 r. decyzji utrzymującej w mocy decyzję

Wojewody Warmińsko Mazurskiego stwierdzającej nieważność decyzji Naczelnika

Gminy J. z dnia 2 listopada 1977 r., nie został wyrażony w uzasadnieniu wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2008 r. Uchylając wówczas, na skutek skargi

kasacyjnej powódki zaskarżony nią wyrok Sądu Apelacyjnego, Sąd Najwyższy

podzielił zarzut błędnego uznania przez ten Sąd, że faktyczne przejęcie

11

nieruchomości powódki na rzecz Skarbu Państwa zapoczątkowało bieg

przedawnienia jej roszczenia z bezpodstawnego wzbogacenia, a w konsekwencji

tego naruszenia art. 120 § 1 k.c., ustanawiającego zasadę biegu przedawnienia od

dnia wymagalności roszczenia. Wskazał, że roszczenie powódki stało się

wymagalne z chwilą stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 2 listopada 1977 r.

Wtedy bowiem dopiero, a więc w lutym 2003 r., gdy odpadła podstawa prawna

dokonanego przysporzenia (którego natury i daty jego uzyskania przez Skarb

Państwa Sąd Najwyższy w tamtej sprawie nie rozpatrywał) powódka mogła się

domagać zaspokojenia roszczenia.

Obowiązek wydania korzyści także, gdy jej przedmiotem jest od samego

początku suma pieniężna, powstaje z chwilą jej uzyskania przez wzbogaconego.

Suma ta powinna być zwrócona w zasadzie według wartości nominalnej,

jednak w warunkach określonych w art. 3581

§ 3 k.p.c. sąd może zmienić wysokość

świadczenia.

Trafnie podnosi skarżący, że dla powstania roszczenia z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia konieczne jest, pośród innych przesłanek, także by

uzyskanie korzyści nastąpiło bez podstawy prawnej. Oznacza to sytuację, w której

nie znajduje ono usprawiedliwienia w przepisie ustawy, ważnej czynności prawnej,

prawomocnym orzeczeniu sądowym albo akcie administracyjnym.

Stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej wydanej bez podstawy

prawnej (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) jest aktem deklaratoryjnym działającym z mocą

wsteczną od daty dotychczasowej decyzji i uchylającym wszystkie skutki prawne

jakie mogły powstać przez jej wydanie. Wobec uchylenia skutków prawnych decyzji

Naczelnika Gminy J. z 2 listopada 1977 r., stwierdzającej przejście na własność

Państwa nieruchomości powódki, z mocą wsteczną od jej wydania, Skarb Państwa

nigdy nie nabył własności przedmiotowych nieruchomości, brak było więc tytułu

prawnego legitymizującej przesunięcie korzyści majątkowej w postaci ceny jej

sprzedaży do majątku pozwanego.

W tym stanie rzeczy nie może odnieść skutku podnoszony przez pozwanego

zarzut naruszenia art. 3581

§ 3 k.c. przez przyjęcie w zaskarżonym wyroku,

że po powstaniu zobowiązania Skarbu Państwa z tytułu bezpodstawnego

12

wzbogacenia – które jednakże nietrafnie łączy z wydaniem decyzji przez Prezesa

Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 10 lutego 2003 r. – nie nastąpiła

istotna zmiana siły nabywczej pieniądza, stanowiąca konieczną przesłankę opartej

na tym przepisie waloryzacji sądowej. Zmiana taka natomiast niewątpliwie nastąpiła

od czasu powstania zobowiązani pozwanego w 1985 r., czego pozwany nie

kwestionuje.

Nie zachodzi tym samym także, następcze w ujęciu skargi pozwanego

w stosunku do wcześniej omówionego zarzutu, naruszenie art. 405 k.c. przez jego

niewłaściwe zastosowanie i uwzględnienie powództwa w zaskarżonej nią części.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił obie skargi kasacyjne oraz orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego

stosownie do art. 100 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

jw