IV CSK 70/11

Sygn. akt IV CSK 70/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSA Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego

w W.

przeciwko A. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny w W. domagał się zasądzenia od A.

P. 94 229,77 złotych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 9 listopada 2007 r. oraz

3 600 złotych tytułem kosztów procesu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 maja 2010 r. oddalił powództwo. Ustalił,

że pozwana nabyła w dniu 9 czerwca 2006 r. samochód marki Opel Kadett od S. L.,

który wręczył jej egzemplarz umowy zawartej z poprzednim właścicielem S. K. wraz

z dowodem rejestracyjnym i polisą ubezpieczeniową w zakresie OC za okres od

dnia 8 czerwca 2006 r. do dnia 7 czerwca 2007 r. wystawioną przez Towarzystwo

Ubezpieczeniowe C. w Ł. Do tych dokumentów dołączył też egzemplarz umowy

sprzedaży zawartej przez S. K. z M. S. Pozwana nie przerejestrowała samochodu

na siebie i nie zawarła umowy ubezpieczenia nabytego samochodu. W dniu 21

lipca 2006 r. doszło do wypadku samochodowego, którego sprawcą był M. R.,

kierujący rzeczonym samochodem znajomy pozwanej, który w wyniku zdarzenia

poniósł śmierć. Uszkodzeniu uległy biorące udział w kolizji samochody marki

Toyota Yaris, Skoda Octawia i autobus Neoplan. W związku ze zdarzeniem powód

wypłacił poszkodowanym kwotę dochodzoną pozwem, wzywając pozwaną do jej

zapłaty, gdyż, jak się okazało, umowa ubezpieczenia zawarta przez S. K. była

sfałszowana, choć składka od niej została odprowadzona na rzecz Towarzystwa

Ubezpieczeniowego C.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo nie jest uzasadnione, gdyż brak jest

określonej w ustawie z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.; dalej „u.u.o.”) podstawy prawnej

do żądania regresu. Nie stanowi jej w szczególności art. 110 ust. 1, który odwołuje

się do art. 98 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Przepis art. 98 ust. 1 pkt 2 nie

ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż sprawca od początku był znany.

Sąd Okręgowy przyjął też, że pozwana była ubezpieczona w zakresie OC, skoro

odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń zaczyna się z chwilą zawarcia umowy

i zapłacenia składki. Nie może zaś być kwestionowana ważność umowy zawartej

3

w dniu 8 czerwca 2006 r. z Towarzystwem Ubezpieczeniowym C. w Ł. w sytuacji,

gdy pracownik ubezpieczyciela, wskutek niedbalstwa, przyjmując wniosek o

ubezpieczenie nie zweryfikował osoby składającej podpis z dowodem osobistym

lub innym dokumentem tożsamości. Pozwana zaś, otrzymując przy zawieraniu

umowy sprzedaży również polisę i dowód ubezpieczenia OC, nie była obowiązana

do wypowiadania umowy ubezpieczenia i w związku z tym na podstawie art. 31

u.u.o. przeszły na nią prawa i obowiązki zbywcy wynikające z polisy.

Powód wniósł apelację od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżając go całości

i zarzucając naruszenie art. 110 ust. 1 w związku z art. 98 ust. 1 pkt 2 u.u.o.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 5 października 2010 r. oddalił

apelację i zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 2 700 złotych tytułem

kosztów procesu za drugą instancję. Podkreślił, że w ustawie o ubezpieczeniach

obowiązkowych, w brzmieniu obowiązującym przed zmianą jej przepisów

wprowadzoną ustawą z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniach

obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze

Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz ustawy o działalności ubezpieczeniowej

(Dz.U. Nr 102, poz. 691; dalej „ustawa zmieniająca z 2007 r.”) regres taki, wobec

osoby, która nie dopełniła obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia

obowiązkowego, istniał na podstawie art. 110 ust. 1 w związku z art. 98 ust. 1 pkt 2.

Zmiana art. 98 ust. 1 polegała na tym, że przepis ten w nowym brzmieniu zawiera

trzy, a nie jak poprzednio dwa punkty. Sytuacja prawna osoby, która nie dopełniła

obowiązku zawarcia umowy obowiązkowego ubezpieczenia, została określona w

punkcie trzecim, a nie jak poprzednio - w drugim. Nie został natomiast zmieniony

art. 110 ust. 1 u.u.o., który odwołuje się wyłącznie do art. 98 ust. 1 pkt 2. Oznacza

to, że nie dotyczy on osób, które nie dopełniły obowiązku zawarcia umowy

obowiązkowego ubezpieczenia. Brak też podstaw do tego, by podstaw regresu

poszukiwać w art. 518 k.c., tym bardziej, że przepis szczególny, jakim jest art. 110

ust 1 u.u.o. wskazuje ten regres w wyraźnie określonych wypadkach. Sąd

Apelacyjny podzielił ponadto stanowisko Sądu Okręgowego, że pozwana była

objęta ochroną ubezpieczeniową wynikającą z umowy zawartej w dniu 8 czerwca

2006 r.

4

Powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego,

mianowicie art. 3 k.c. w związku z art. 1 pkt 5 w związku z art. 4 ust. 1 w związku

z art. 6 ustawy zmieniającej z 2007 r. w związku z art. 98 ust. 1 pkt 2 w związku

z art. 110 ust. 1 u.u.o., art. 518 § 1 pkt 1 k.c., art. 405 k.c. oraz art. 353 § 1

w związku z art. 805 § 1 w związku z art. 822 § 1 k.c. w związku z art. 34 ust. 1

u.u.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszy zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej dotyczy naruszenia art. 3

k.c. w związku z art. 1 pkt 5 w związku z art. 4 ust. 1 w związku z art. 6 ustawy

zmieniającej z 2007 r. w związku z art. 98 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 110 ust. 1

u.u.o. Artykuł 110 ust. 1 u.u.o. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia

2006 r. (Dz.U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1396) stanowił, że z chwilą wypłaty przez

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny odszkodowania, w przypadkach

określonych w art. 98 ust. 1 pkt 2 u.u.o., sprawca szkody i osoba, która nie

dopełniła obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego, o którym

mowa w art. 4 pkt 1 i 2 u.u.o., byli obowiązani do zwrotu Funduszowi spełnionego

świadczenia. Zgodnie z art. 98 ust. 1 pkt 2 lit. a) u.u.o. w pierwotnym brzmieniu,

do zadań Funduszu należało zaspokajanie roszczeń z tytułu ubezpieczeń

obowiązkowych, o których mowa w art. 4 pkt 1 i 2 u.u.o., w granicach określonych

na podstawie przepisów rozdziałów 2 i 3 u.u.o., za szkody powstałe na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej w mieniu i na osobie, gdy posiadacz zidentyfikowanego

pojazdu mechanicznego, którego ruchem szkodę tę wyrządzono, nie był

ubezpieczony obowiązkowym ubezpieczeniem OC posiadaczy pojazdów

mechanicznych. Artykuł 98 ust. 1 otrzymał nowe (obecne) brzmienie na podstawie

art. 1 pkt 5 ustawy zmieniającej z 2007 r., która sprowadza się m.in. do tego,

że dawny pkt 2 lit. a) został oznaczony jako pkt 3 lit. a). Nie zmieniono natomiast

art. 110 ust. 1 u.u.o., który nadal zawierał brzmienie obowiązujące od dnia

1 stycznia 2006 r. Było to oczywiste przeoczenie ustawodawcy, naprawione później

przez ustawę, która wejdzie w życie dnia 11 lutego 2012 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 205,

poz. 1210). Artykuł 4 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2007 r. stanowi, że „W sprawach

skutkujących odpowiedzialnością Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego

5

przepisy art. 98 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 lit. b oraz ust. 1a ustawy wymienionej w art. 1,

w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, stosuje się do zdarzeń zaistniałych od dnia

wejścia ustawy w życie.”. Pomijając w tym miejscu fatalną redakcję tego przepisu

(„skutkujących”, „zaistniałych”), należy podkreślić, że przede wszystkim narusza on

zasady przyzwoitej legislacji. Wyraża on mianowicie regułę bezpośredniego

działania nowej ustawy, jednakże tylko w odniesieniu do niemającej znaczenia

w niniejszej sprawie regulacji zamieszczonej w art. 98 ust. 1 pkt 3 lit. b) u.u.o.

Jak wiadomo, jedna z podstawowych zasad prawa międzyczasowego prywatnego,

mianowicie zasada tempus regit actum, wyraża się w dwóch przeciwstawnych

regułach: bezpośredniego działania nowej ustawy i dalszego działania ustawy

dotychczasowej. Drugą podstawową zasadą prawa międzyczasowego prywatnego

jest zasada lex retro non agit (art. 3 k.c.). Ustawodawca w odniesieniu do sytuacji

określonej w art. 98 ust. 1 pkt 3 lit. a) u.u.o. nie przyjął ani reguły bezpośredniego

działania nowej ustawy, ani reguły dalszego działania ustawy dotychczasowej.

Z art. 3 k.c. wynika, że wyjątki od zasady lex retro non agit mogą wynikać

z wyraźnego przepisu ustawy (sformułowanie dotyczące celu ustawy jest

nieaktualne – zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r., II CK

374/05, niepubl.). Byłoby jednak wątpliwe twierdzenie, że taki wyjątek wynika

w rozważanym zakresie z art. 4 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2007 r.

interpretowanego a contrario. Ustanowione w art. 3 k.c. wyjątki, mogące

uzasadniać odstępstwo od zasady nieretroakcji, powinny wynikać zawsze

z brzmienia lub celu. Stosowanie retroaktywne prawa nie może być bowiem

wyprowadzone w drodze interpretacji, a musi być jasno wypowiedziane w samej

ustawie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2003 r., II CK 328/02,

niepubl.). Dlatego rozwiązania należy poszukiwać w wyrażonej w art. XXVI p.w.k.c.

zasadzie dalszego działania ustawy dotychczasowej, a więc w niniejszej sprawie

art. 98 ust. 1 pkt 2 lit. a) u.u.o. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją

dokonaną w 2007 r.

Uznanie trafności podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

art. 3 k.c. w związku z art. 1 pkt 5 w związku z art. 4 ust. 1 w związku z art. 6

ustawy zmieniającej z 2007 r. w związku z art. 98 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 110

ust. 1 u.u.o. ma jednak znaczenie tylko teoretyczne, bowiem w niniejszej sprawie

6

art. 98 ust. 1 pkt 2 lit. a) w brzmieniu sprzed nowelizacji w ogóle nie ma

zastosowania. Zgodnie z art. 31 ust. 1 zdanie 1 u.u.o., w razie zbycia pojazdu

mechanicznego, którego posiadacz zawarł umowę ubezpieczenia OC posiadaczy

pojazdów mechanicznych, na nabywcę pojazdu przechodzą prawa i obowiązki

zbywcy wynikające z tej umowy. Sądy w niniejszej sprawie ustaliły, że poprzednik

prawny pozwanej zawarł taką umowę z Towarzystwem Ubezpieczeniowym C. w Ł. i

została zapłacona składka ubezpieczeniowa. Podniesione w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia art. 353 § 1 w związku z art. 805 § 1 w związku z art. 822 § 1

k.c. w związku z art. 34 ust. 1 u.u.o. oraz art. 405 i art. 518 § 1 pkt 1 k.c., które

sprowadzają się w istocie do kwestionowania faktu zawarcia wspomnianej umowy

ubezpieczenia OC, są zatem niedopuszczalne jako dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c

orzekł, jak w sentencji.