I CSK 66/11

Sygn. akt I CSK 66/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa B. S.A. w K.

przeciwko A. P. Spółce z o.o. w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 24 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 kwietnia 2010 r.

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód B. S.A. w K. k. P. wystąpił przeciwko pozwanemu A. P. spółce z o.o.

w P. o zasądzenie kwoty 954.589,98 zł z ustawowymi odsetkami od kwot i dat bliżej

określonych w pozwie.

Wyrokiem z dnia 13 lutego 2009 r., Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego

na rzecz powoda kwotę 530.325,66 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 11 czerwca

2007 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Ustalił, że

strony pozostawały we współpracy od końca lat 90 - tych XX wieku, do połowy

2008 r. Współpraca ta opierała się o zawierane corocznie umowy, które określały

szczegółowe zasady działania obu stron. Przedmiotem sporu jest współpraca stron

za okres od maja 2004 r. do czerwca 2006 r. Między stronami zostały zawarte m.in.

umowy: z dnia 30 kwietnia 2003 r. z aneksem nr A/2003, z dnia 30 czerwca 2004 r.

z aneksem nr B/2004, z dnia 12 kwietnia 2005 r. z aneksem nr C/2 i porozumieniem

co do terminów płatności. Załącznikiem do w/w umów były m.in.: aneks nr 2 do

umowy na 2002 r. „ogólne warunki” oraz aneks nr 4 do umowy na 2002 r. „ogólne

warunki zaopatrzenia, logistyka”. Powołane umowy określały warunki nabywania

przez pozwanego od sprzedawcy (powoda) towarów, zasady rozprowadzania

towarów przez pozwanego w należącej do niego sieci sklepów, zakres i sposób

współpracy przy prowadzonych przez pozwanego i jego partnerów działaniach

reklamowych i marketingowych i inne zasady współpracy. Dostawy odbywały się na

podstawie konkretnych zamówień, a rozliczenia dokonywane były za poszczególne

dostarczane partie towaru. Corocznie zawierane były umowy trójstronne z udziałem

stron i partnerów pozwanego, które nawiązywały do łączących strony corocznych

umów o współpracy. Umowy o współpracy ustalały, że określone asortymenty

towaru, w cenach określonych przez pozwanego, powód będzie, własnym

transportem, dostarczał do miejsca wskazanego przez pozwanego, przy czym, w

okresie objętym pozwem, był to magazyn centralny pozwanego. Umowy ustalały

również odpłatne usługi, jakie pozwany miał świadczyć na rzecz powoda (i innych

sprzedawców):

1. Scentralizowaną płatność. Usługa ta miała polegać na udostępnieniu

powodowi możliwości kierowania faktur do scentralizowanego punktu

księgowego pozwanego i jego partnerów. Odpłatność za tę usługę

3

określono na 0,20% obrotów netto dokonywanych przez pozwanego

i partnerów. Powód określił wartość poniesionych opłat z tego tytułu

na kwotę 9.790,69 zł.

2. Wzmożoną aktywność (bonus). Usługa ta miała polegać na stosownej

ekspozycji towarów, udzielaniu klientom informacji, zapewnieniu klientom

optymalnego dostępu do towarów. Odpłatność na rzecz pozwanego była

zależna od zakładanych obrotów. Powód określił wartość poniesionych opłat

z tego tytułu na kwotę 351.280,17 zł.

3. Testowanie nowych produktów. Odpłatność za tę usługę określono na 0,20%

wartości obrotów netto. Z tego tytułu powód poniósł opłaty w wysokości

9.517,92 zł.

4. Pośredniczenie w oferowaniu towarów firmom E. i S. Odpłatność za tę

usługę wynosiła 0,10% wartości obrotów netto w odniesieniu do każdego

partnera. Powód poniósł z tego tytułu opłaty w kwocie 9.461,57 zł.

5. Dodatkową ekspozycję i prowadzenie negocjacji. Odpłatność za tę usługę

została określona procentowo od obrotów netto. Z tego tytułu powód poniósł

wydatki w kwocie 121.182,73 zł.

6. Skarbonkę. Odpłatność za tę usługę wynosiła 0,50% obrotów netto

pozwanego oraz poszczególnych partnerów. Powód poniósł z tego tytułu

wydatki w kwocie 6.272,55 zł.

7. Usługi logistyczne za umożliwienie sprzedawcom zaopatrywanie tylko

jednego punktu dostaw. Opłaty za tę usługę zostały ustalone jako określony

w umowach procent od obrotów netto. Powód z tego tytułu poniósł wydatki

w kwocie 141.751,71 zł.

8. Możliwość korzystania z elektronicznej wymiany danych w systemie EDI.

Odpłatność za tę usługę wyniosła 3.660 zł.

9. Usługi marketingowe. Odpłatność za tę usługę została ustalona procentowo

w stosunku do obrotów na poszczególne lata współpracy. Z tego tytułu

powód poniósł wydatki w łącznej kwocie 291.938,62 zł.

10. RFA - dodatkowa premia dla pozwanego wyliczona według określonego

w umowie wzoru. Odpłatność z tego tytułu wyniosła kwotę 9.734,02 zł.

4

Wyliczenia powoda wartości opłat, którymi został obciążony przez

pozwanego, obejmują okres do połowy 2006 r. W sierpniu 2006 r. powód skierował

dwa wnioski zawierające zawezwanie do próby ugodowej, które nie doprowadziły

do zawarcia ugody. Również mimo wezwania pozwanego do dobrowolnej zapłaty

uiszczonych przez powoda opłat (w dniu 22 maja 2007 r. i 17 września 2007 r.),

pozwany, pismem z dnia 12 listopada 2007 r., odmówił zapłaty ich równowartości.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwany pobrał opłaty w kwocie określonej

w pozwie, na podstawie wystawionych przez siebie faktur, przy czym nastąpiło

to poprzez kompensatę tych należności z należnościami powoda, na podstawie

wystawionych przez niego faktur.

Sąd Okręgowy ocenił, że zastrzeżenie w umowach zawartych między

stronami opłat za większość z usług (wymienionych w punktach: 1, 3, 5, 6, 7, 8 i 10)

stanowiło czyn nieuczciwej konkurencji określony w art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy

z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (jedn. tekst: Dz.U.

z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm., dalej: „u.z.n.k.”). Odnośnie do usług

marketingowych (pkt 9) dla ustalenia należnej pozwanemu kwoty z tego tytułu Sąd

Okręgowy odwołał się do art. 322 k.p.c. i przyjął, że z pobranej z tego tytułu kwoty

291.938,62 zł, za pobrane zasadnie ¼ tej kwoty, tj. kwotę 72.984,15 zł, uznając

jednocześnie, że w pozostałej części (218.954,47 zł) opłata została pobrana

z naruszeniem art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. Łączna suma bezpodstawnie pobranych

przez pozwanego od powoda opłat wyniosła kwotę 530.325,66 zł. Uwzględniając

powyższe, Sąd Okręgowy orzekł o obowiązku ich zwrotu, zgodnie z art. 18 ust. 1

pkt 5 u.z.n.k. na zasadach ogólnych, tj. na podstawie art. 410 § 1 i § 2 w zw. z art.

405 k.c. Odsetki za opóźnienie w zapłacie zostały zasądzone od daty, w której, po

otrzymaniu wezwania do zapłaty z dnia 22 maja 2007 r., pozwany zobowiązany był

dokonać zapłaty. Za uzasadnione, gdyż nienaruszające art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k.,

uznał Sąd Okręgowy zapłacone przez powoda na rzecz pozwanego opłaty za

usługi wymienione w punktach: 2 (wzmożona aktywność) i 4 (pośredniczenie

w oferowaniu towarów partnerom E. i S.) i z tego względu, powództwo w tym

zakresie oddalił.

Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2010 r., Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji obu

stron, zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że ponad

5

zasądzoną nim od pozwanego na rzecz powoda kwotę 530.325,66 zł zasądził

kwotę 414.802,75 zł, oddalił apelację powoda w pozostałej części oraz oddalił

apelację pozwanego w całości.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji i zasadniczo podzielił także ocenę prawną tego Sądu, że roszczenia

powoda znajdują podstawę w przepisach ustawy o zwalczaniu nieuczciwej

konkurencji. Uznając za uzasadniony zarzut podniesiony w apelacji powoda, Sąd

Apelacyjny przyjął, że nie było podstaw do pobrania od powoda opłat za usługi

określone jako wzmożona aktywność (pkt 2) oraz w całości - a nie w części, jak

przyjął Sąd pierwszej instancji - za usługi marketingowe (pkt 9). Umowy

przewidujące te opłaty naruszały art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. Za uzasadniony uznał

także zarzut apelacji powoda naruszenia art. 5 oraz art. 9 ustawy z dnia 12 czerwca

2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. Nr 139, poz. 1323)

w zw. z art. 58 k.c. poprzez uznanie przez Sąd pierwszej instancji, iż premia RFA

(pkt 10) nie naruszała, przewidzianego w art. 5 tej ustawy, zakazu przedłużania

terminów płatności powyżej 30 dni od daty spełnienia świadczenia niepieniężnego

lub też nie stanowiła czynności mającej na celu obejście prawa, a w konsekwencji,

że zapisy umowy o obowiązku zapłaty tej premii nie są nieważne. Stwierdzone

naruszenie przez Sąd pierwszej instancji przepisów ustawy z dnia 12 czerwca

2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych pozostawało jednak bez

wpływu na treść rozstrzygnięcia w zakresie żądania zapłaty kwoty 9.734,02 zł

tytułem zwrotu nienależnie pobranej od powoda przez pozwanego kwoty jako

premii RFA, skoro Sąd Okręgowy uwzględnił w tej części powództwo i zasądził tę

kwotę.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, niezasadny był natomiast zarzut apelacji

powoda naruszenia art. 233 k.p.c. i art. 6 k.c. poprzez przyjęcie, że pozwany nie

świadczył usługi określonej w pkt 4 (pośredniczenie w oferowaniu towarów

partnerom E. i S.). W związku z tym prawidłowo Sąd Okręgowy nie uwzględnił

żądania co do kwoty 9.461,57 zł zapłaconej przez powoda pozwanemu z tego

tytułu.

Uwzględniając powyższe stanowisko, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że ponad zasądzoną przez Sąd

6

Okręgowy kwotę zasądził kwotę 414.802,75 zł, stanowiącą sumę dochodzoną

pozwem pomniejszoną o opłaty pobrane za pośrednictwo w zawarciu umów

z innymi podmiotami gospodarczymi, oddalił apelację powoda w pozostałej części

oraz apelację pozwanego w całości.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany, który

zaskarżył go w zakresie, w którym zasądzono od pozwanego na rzecz powoda

kwotę 298.377 zł z odsetkami ustawowymi i obciążono pozwanego, w tym zakresie,

kosztami procesu. Skarga została oparta na podstawie naruszenia przepisów

prawa materialnego, tj. art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. w zw. z art. 410 k.c. poprzez

niewłaściwe zastosowanie i ustalenie, że wartość doznanego przez powoda

uszczerbku obejmuje wartość odliczonego przez powoda podatku VAT z faktur

wystawionych przez pozwanego oraz pominięcie, iż uszczerbek ten został

pomniejszony przez powoda na skutek rozliczenia tych faktur w ramach podatku

dochodowego od osób prawnych. W oparciu o powyższe pozwany wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę poprzez oddalenie powództwa

w zakresie kwoty 298.377 zł z ustawowymi odsetkami, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 39813

§ 2 k.p.c., w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Związanie to oznacza, że ocena zarzutów naruszenia prawa

materialnego, podniesionych w skardze kasacyjnej, może odbywać się wyłącznie

w odniesieniu do dokonanych przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych,

stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia (por. uchwała siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1954 r., I CO. 21/54, OSN 1948, III, poz. 50,

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 lipca 1999 r., II UKN 56/99, OSNAPiUS 2000,

nr 22, poz. 829, z dnia 24 lipca 2006 r., I PK 299/2005, OSNP 2007, nr 15-16, poz.

214, z dnia 17 czerwca 2009 r., IV CSK 48/2009, Lex Polonica nr 2044472), których

Sąd Najwyższy – w ramach kontroli kasacyjnej - nie może uzupełnić nowymi

okolicznościami, nieustalonymi przez sąd drugiej instancji. Nie jest wykluczona

sytuacja, że podstawa faktyczna ustalona przez sąd drugiej instancji jest niepełna;

7

brak w niej istotnych ustaleń mających znaczenie dla oceny zasadności

wniesionego powództwa lub podniesionych przez pozwanego zarzutów. W takim

przypadku, w postępowaniu kasacyjnym, powinny być jednak podniesione

odpowiednie zarzuty naruszenia prawa procesowego przez sąd drugiej instancji,

w wyniku których doszło do ustalenia podstawy faktycznej zaskarżonego

rozstrzygnięcia z pominięciem istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy faktów.

Brak ustaleń faktycznych nie może być natomiast skutecznie podniesiony pod

postacią zarzutu naruszenia prawa materialnego konstruowanego przy

uwzględnieniu okoliczności faktycznych, które, zdaniem skarżącego, powinny być

dokonane. Dotyczy to także okoliczności, które w skardze kasacyjnej określa się

jako bezsporne, czy przyznane przez drugą stronę. Taka sytuacja ma miejsce

w sprawie, gdyż podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa

materialnego - art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. w zw. z art. 410 k.c. - oparty jest na

okolicznościach nieustalonych przez Sąd Apelacyjny, a więc okolicznościach

wykraczających poza podstawę faktyczną zaskarżonego orzeczenia, tj. na

twierdzeniu, że wartość zubożenia powoda była niższa od wartości wynikającej

z wysokości spełnionych przez niego (poprzez kompensatę) świadczeń pieniężnych

z tego względu, że powód osiągnął korzyść majątkową: w kwocie 146.669,60 zł -

na skutek skorzystania z prawa do odliczenia od kwoty należnego podatku od

towarów i usług kwoty podatku naliczonego na podstawie faktur wystawionych

przez pozwanego - oraz w kwocie 151.707,17 zł (stanowiącej równowartość 19%

od wynagrodzenia za usługi pozwanego w kwocie 798.458,81 zł netto zapłaconego

przez powoda) na skutek zaliczenia tej kwoty jako kosztu uzyskania przychodu

zmniejszającego podstawę opodatkowania podatkiem dochodowym.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozwany, odnośnie do okoliczności

podniesionych w zarzucie prawa materialnego, nie odwołał się do podstawy

faktycznej zaskarżonego orzeczenia, lecz powołał się na treść zeznań świadka A.

G. (głównego księgowego powodowej spółki) oraz na przyznanie tych okoliczności

przez powoda. W istocie więc na etapie postępowania kasacyjnego powód

domagał się, aby Sąd Najwyższy uzupełnił podstawę faktyczną o wskazane wyżej

okoliczności poprzez zbadanie, czy wynikają one z treści wskazanego w skardze

8

kasacyjnej dowodu lub z ich przyznania przez powoda. Dokonaniu takich ustaleń

przez Sąd Najwyższy sprzeciwiał się jednak wskazany art. 39813

§ 2 k.p.c.

Dodatkowo podnieść należy, że zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c., sąd nie może

wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad

żądanie. Powództwo powinno zostać więc ocenione przy uwzględnieniu podstawy

faktycznej podanej przez powoda w pozwie. Sąd może również uwzględnić fakty

niewskazane przez powoda, lecz podniesione przez pozwanego w celu

uzasadnienia podniesionych zarzutów materialnoprawnych sprzeciwiających się

uwzględnieniu powództwa. Podstawa faktyczna powództwa obejmowała jedynie

twierdzenie powoda, że spełnił on bezpodstawnie świadczenia pieniężne

obejmujące w swojej „cenie” także podatek od towarów i usług na podstawie faktur

wystawionych przez pozwanego. W uzasadnieniu pozwu powód nie przedstawił

faktów, na które powołał się pozwany w skardze kasacyjnej, że dokonał odliczenia

kwoty podatku od towarów i usług naliczonego w fakturach wystawionych przez

pozwanego od kwoty podatku należnego oraz że uwzględnił wartość tych

świadczeń w rozliczeniu podatku dochodowym od osób prawnych. Okoliczności

tych w postępowaniu rozpoznawczym nie podnosił również pozwany, mimo że na

ich podstawie oparł zarzut naruszenia prawa materialnego podniesiony w skardze

kasacyjnej. Okoliczności te pozwany powinien był podnieść w terminie wynikającym

z art. 47914

§ 2 k.p.c., pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie w dalszym

toku postępowaniu. Podstawowym celem tego przepisu jest dążenie do

koncentracji materiału dowodowego, a tym samym do zapewnienia szybkości

postępowania. Jednakże przepis ten zmierza też do tego, aby – w tym przypadku

pozwany – przedstawił na wstępnym etapie postępowania przed sądem pierwszej

instancji wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy fakty, co umożliwia ich ocenę

prawną w ramach postępowania dwuinstancyjnego zapewniającego najpełniejszą

realizację prawa do obrony swych praw przez strony postępowania sądowego.

Wprawdzie więc podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut materialnoprawny mógł

być przedmiotem badania przez sąd w każdym stadium postępowania, w tym także

w postępowaniu kasacyjnym, ale jego ocena mogła opierać się wyłącznie o fakty

ustalone przez Sąd drugiej instancji.

9

W razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, o którym mowa w art. 15

ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., przedsiębiorca, którego interes został naruszony, może żądać,

zgodnie z art. 18 ust. 1 pkt 5 tej ustawy, wydania bezpodstawnie uzyskanych

korzyści, na zasadach ogólnych. Wskazane przepisy miały zastosowanie do

większości opłat poniesionych przez powoda wobec pozwanego, w odniesieniu do

których uwzględniono powództwo. Jedynie do jednego ze świadczeń (premii RFA,

ujętej w pkt 10) Sąd Apelacyjny przyjął, że jego zastrzeżenie na rzecz pozwanego

stanowiło naruszenie art. 5 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty

w transakcjach handlowych, czego konsekwencją była nieważność tego

postanowienia umownego. Podstawą uwzględnienia powództwa, w zakresie

obejmującym obowiązek zapłaty kwoty stanowiącej równowartość spełnionego

świadczenia w postaci premii RFA, nie stanowił więc art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k.

w zw. z art. 410 k.c., lecz art. 410 k.c. w zw. art. 58 k.c. (ściślej, w zw. z art. 58 § 3

k.c.) i art. 9 ustawy z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach

handlowych. W skardze kasacyjnej nie zakwestionowano oceny prawnej Sądu

drugiej instancji w tym zakresie. Z tej przyczyny podniesiony w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia prawa materialnego – art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. w zw. z art. 410

k.c. - jest adekwatny jedynie do odniesieniu do pozostałych świadczeń spełnionych

przez powoda, w odniesieniu do których Sąd Apelacyjny uwzględnił powództwo na

tej podstawie prawnej.

W uchwale z dnia 19 sierpnia 2009 r., III CZP 58/09 (OSNC 2010, nr 3, poz.

37) Sąd Najwyższy przyjął, że na podstawie art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. strona może

– niezależnie od innych roszczeń wynikających z umowy – dochodzić zwrotu

bezpodstawnie uzyskanych korzyści z tytułu pobrania innych niż marża handlowa

opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży. W uzasadnieniu tej uchwały wyjaśniono,

że powołany przepis zawiera odesłanie do zasad ogólnych przez co należy

rozumieć odesłanie do zasad ogólnych dotyczących bezpodstawnego

wzbogacenia. Fakt popełnienia czynu nieuczciwej konkurencji zastępuje przesłankę

braku podstawy prawnej przewidzianą w art. 405 k.c. Rodzajem bezpodstawnego

wzbogacenia jest nienależne świadczenie, o którym jest mowa art. 410 k.c.

W przepisie tym określono przesłanki powstania roszczenia o zwrot nienależnego

świadczenia (art. 410 § 2 k.c.). W skardze kasacyjnej nie kwestionuje się, że art.

10

410 k.c. został w ogóle w sprawie zastosowany, lecz jedynie, iż został on

niewłaściwie zastosowany przez nieuwzględnienie rzeczywistej wartości zubożenia

powoda. Tak skonstruowany zarzut odwołuje się więc do ogólnych przesłanek

bezpodstawnego wzbogacenia, wyprowadzanych z art. 405 k.c., do których zalicza

się uzyskanie korzyści przez wzbogaconego oraz doznanie straty przez

zubożonego. W takim też przypadku przyjmuje się, że jeżeli stanowią one różne

wartości, przedmiotem obowiązku zwrotu jest pozycja mniejsza (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 24 października 1974 r., II CR 542/74, OSPiKA 1976, nr 6,

poz. 115 oraz z dnia 17 kwietnia 2000 r., V CKN 32/00, Lex nr 52429). Jak jednak

trafnie podnosi się w doktrynie, ogólne przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia

należy rozumieć specyficznie w przypadku nienależnego świadczenia. Sam fakt

spełnienia nienależnego świadczenia uzasadnia roszczenie kondykcyjne. W takim

też przypadku nie zachodzi potrzeba badania, czy i w jakim zakresie spełnione

świadczenie wzbogaciło osobę, na rzecz której świadczenie zostało spełnione

(accipiensa), jak również, czy majątek spełniającego świadczenie (solvensa) uległ

zmniejszeniu. Uzyskanie nienależnego świadczenia wypełnia bowiem przesłankę

powstania wzbogacenia, a spełnienie tego świadczenia przesłankę zubożenia.

Z chwilą też spełnienia świadczenia nienależnego powstaje roszczenie kondykcyjne

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2001 r., V CKN 769/00, OSNC

2001, nr 11, poz. 166), którego treścią jest obowiązek dokonania czynności

faktycznej lub prawnej, stanowiącej świadczenie przeciwne do spełnionego.

Powód spełnił wobec pozwanego świadczenia o łącznej wartości

odpowiadającej kwocie, co do której uwzględniono powództwo. Wartość uzyskanej

w ten sposób przez pozwanego korzyści majątkowej – z cywilistycznego punktu

widzenia - obejmowała także zawarty w cenie świadczeń (opłat) podatek od

towarów i usług. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r.

o cenach (Dz.U. Nr 97, poz. 1050 ze zm.), cena oznacza wartość wyrażoną

w jednostkach pieniężnych, którą kupujący jest obowiązany zapłacić przedsiębiorcy

za towar i usługę; w cenie uwzględnia się podatek od towarów i usług, jeżeli na

podstawie odrębnych przepisów sprzedaż towaru (usługi) podlega obciążeniu tym

podatkiem. Uwzględniając tę regulację, wartość świadczeń spełnionych przez

powoda obejmowała także wartość podatku od towarów i usług określaną jako

11

wartość brutto. W razie niespełnienia przez powoda dobrowolnie świadczeń

zawierających w swojej cenie podatek od towarów i usług – gdyby oczywiście nie

zachodziły przesłanki określone w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. oraz art. 5 ustawy

o terminach zapłaty w transakcjach handlowych – pozwanemu przysługiwałoby

roszczenie o ich spełnienie łącznie z wartością podatku od towarów i usług

naliczonego od ceny „netto” tych usług (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22

marca 2002 r., I CKN 1344/99, OSNC 2003, nr 4, poz. 52). Uzasadnia to wniosek,

że wartość spełnionych świadczeń, łącznie z naliczonym od nich podatkiem od

towarów i usług, określała wartość uzyskanej przez pozwanego korzyści

majątkowej, a jednocześnie wartość zubożenia pozwanego. Uwzględniając

powyższe, z chwilą spełnienia przez powoda świadczeń, zakwalifikowanych przez

Sąd Apelacyjny jako świadczenia nienależne, powstało roszczenie kondykcyjne

obejmujące obowiązek zwrotu wartości uzyskanych świadczeń łącznie z zawartym

w cenie tych świadczeń podatkiem od towarów i usług. Dodać należy,

iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 27 lutego 2004 r., V CK

293/03, OSNC 2005, nr 3, poz. 51) przyjęto możliwość dochodzenia roszczenia

kondykcyjnego w części obejmującej także podatek od towarów i usług.

Z tych względów zarzut naruszenia art. 18 u.z.n.k. w zw. z art. 410 k.c.

uzasadniony nieuwzględnieniem wysokości zubożenia powoda był nieuzasadniony

przy uwzględnieniu stanu faktycznego ustalonego przez Sąd drugiej instancji.

Niezależnie od powyższego, w przypadku, gdy dochodzi do świadczenia

„usługi” opodatkowanej podatkiem od towarów i usług pomiędzy stronami stosunku

prawnego stanowiącego podstawę tego świadczenia oraz pomiędzy tymi stronami,

będącymi jednocześnie podatnikami podatku od towarów i usług, i Skarbem

Państwa (fiskusem) powstaje złożony układ prawny. Stosunek obligacyjny łączący

strony pomiędzy, którymi dochodzi do spełnienia świadczenia, poddany jest

regulacji norm prawa cywilnego. Ze stosunku tego wynika obowiązek spełnienia

świadczenia przez nabywcę usługi mieszczącego w sobie także wartość

naliczonego podatku od towarów i usług. Jednocześnie wystawienie faktury VAT,

obejmującej to zdarzenie gospodarcze, przez podatnika podatku od towarów

i usług, będącego usługodawcą, powoduje powstanie zobowiązania podatkowego

tego podmiotu obejmującego obowiązek zapłaty naliczonego w fakturze podatku od

12

towaru i usług. W razie wykonania zobowiązania cywilnoprawnego „usługobiorcy”

wobec „usługodawcy” nabywca usługi jest tym podmiotem, który ponosi

gospodarczy ciężar zapłaty podatku od towarów i usług, gdyż „usługodawca”

odzyskuje wartość uiszczonego podatku w postaci świadczenia usługobiorcy.

Nadto beneficjentem, któremu ostatecznie przypada korzyść równa wartości

naliczonego podatku od towarów i usług jest Skarb Państwa (fiskus). Jednakże,

z uwagi na obowiązującą w odniesieniu do podatku od towarów i usług zasadę

neutralności tego podatku, „usługobiorca”, będący jednocześnie podatnikiem tego

podatku, nabywa uprawnienie do „odzyskania” wartości naliczonego podatku

poprzez odliczenie podatku naliczonego od podatku należnego (art. 86 ust. 1

ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (jedn. tekst: Dz.U.

z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 ze zm., dalej” „u.p.t.u.”). Realizacja tego uprawnienia

przez podatnika podatku od towarów i usług prowadzi do efektu gospodarczego

analogicznego w skutkach ze zwrotem części uiszczonego świadczenia

(co skarżący ujmuje jako obniżenie zubożenia), z tym że następuje to kosztem

należności Skarbu Państwa, za pomocą instytucji prawa podatkowego i w ramach

stosunku podatkowego łączącego nabywcę towaru lub usługi, będącego

podatnikiem podatku od towarów i usług, ze Skarbem Państwa (fiskusem).

Należy mieć jednak na uwadze, że zaistnienie okoliczności, z którymi prawo

cywilne łączy obowiązek zwrotu otrzymanego świadczenia, nie jest obojętne także

w dziedzinie prawa podatkowego, w szczególności może powodować utratę przez

podatnika prawa do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego.

Ogólnie rzecz ujmując, zależy to od przyczyny, która spowodowała konieczność

zwrotu świadczenia. Podatek naliczony jest bowiem związany z faktycznie

dokonanymi zdarzeniami gospodarczymi, z którymi ustawa wiąże obowiązek

naliczenia podatku od towarów i usług. W przeciwnym wypadku, na podstawie

przewidzianej w prawie podatkowym (por. art. 88 ust. 3a u.p.t.u.), zostają

zniwelowane korzyści majątkowe wynikające ze skorzystania przez podatnika

z prawa do odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego. Dotyczy to także

sytuacji, która miała miejsce między stronami, gdyż powód spełnił świadczenia

wobec pozwanego na podstawie nieważnego postanowienia umowy (co dotyczy

premii RFA) względnie na podstawie nieskutecznych postanowień umownych, gdyż

13

przewidujących opłaty przewyższające marżę handlową, którą pozwany mógł

otrzymać w zamian za przyjęcie towaru do sprzedaży. Oznacza to, że wystawione

przez pozwanego faktury przedstawiały zdarzenia wynikające z nieważnej

czynności prawnej względnie niezgodnie z rzeczywistością. Konsekwencją

zastosowania tego mechanizmu jest powstanie sytuacji analogicznej do tej, gdy

podatek od towarów i usług w ogóle był nienależny albo nie odpowiadał przepisom

prawa podatkowego. W takich sytuacjach, jak wynika z orzecznictwa Sądu

Najwyższego (por. wyrok z dnia 22 marca 2002 r., I CKN 1344/99, OSNC 2003,

nr 4, poz. 52 oraz z dnia 27 lutego 2004 r., IV CK 293/03), zapłacona przez

nabywcę, jako składnik ceny, kwota podatku jest świadczeniem nienależnym

w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Prowadzi to do wniosku, że nie tylko skorzystanie

przez podatnika podatku od towarów i usług z prawa do odliczenia podatku

naliczonego od podatku należnego, ale również zachowanie przez niego tego

uprawnienia, mimo istnienia materialnoprawnych podstaw do zwrotu nienależnego

świadczenia, powoduje nabycie trwałej korzyści majątkowej mogącej rzutować na

rozliczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia między stronami stosunku

prawnego, na podstawie którego spełniono to świadczenie. W skardze kasacyjnej

pozwany, odnosząc się do możliwości utraty korzyści uzyskanych przez powoda

z prawa do odliczenia, podkreślał, że konsekwencje te jeszcze nie nastąpiły w dniu

zamknięcia rozprawy, a sąd powinien wziąć pod uwagę, według art. 316 k.p.c., stan

istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Również i w tym przypadku podnieść

należy, iż wskutek zaniechania przedstawienia przez pozwanego w toku

postępowania istotnej – jego zdaniem – okoliczności, jakim było skorzystanie przez

powoda z prawa odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego, ta ostatnia

okoliczność nie była przedmiotem ustaleń Sądu odwoławczego, a wcześniej

przedmiotem twierdzeń powoda, który nie był zobowiązany do jej podniesienia

i dowodzenia, antycypując ewentualny zarzut pozwanego. Z ustalonej podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia nie wynika więc, czy w chwili zamknięcia rozprawy

powód nie utracił korzyści wynikającej ze skorzystania z prawa do odliczenia (jeżeli

z niej w ogóle korzystał). Ponadto nie tyle istotne było, czy te konsekwencje

podatkowe już nastąpiły, lecz to, czy są one nieuchronne, gdyż wynikają

14

z przepisów prawa podatkowego albo z wiążących powoda, jako podatnika,

rozstrzygnięć organów podatkowych.

Podobna sytuacja zachodzi w odniesieniu do korzyści majątkowej w postaci

obniżonej wysokości podatku dochodowego od osób prawnych uzyskanej

w związku z uwzględnieniem w rozliczeniu tego podatku kwoty nienależnego

świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r.

o podatku dochodowym od osób prawnych – jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r. Nr 74, poz.

397 ze zm.), zwrot nienależnego świadczenia powoduje konieczność jego ujęcia

w uzyskanych przychodach, co niweluje osiągniętą wcześniej korzyść majątkową

na skutek obniżenia podatku dochodowego na skutek uwzględnienia w rozliczeniu

podatkowym poniesionych kosztów w związku ze spełnieniem tego świadczenia.

Ponadto tego rodzaju korzyść majątkowa nie ma żadnego wpływu na zakres

roszczenia opartego na podstawie art. 410 k.c. (por. podobne stanowisko odnośnie

do zakresu roszczenia kondykcyjnego leasingobiorcy w wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 4 grudnia 2008 r., I CSK 224/08, Lex nr 484665) i nie może być także

uwzględniona na podstawie art. 405 k.c. Rozliczenie tak uzyskanej korzyści

podatkowej, w razie zwrotu nienależnego świadczenia, powinno nastąpić w ramach

stosunku podatkowego łączącego podatnika podatku dochodowego z organem

podatkowym i na podstawie przepisów prawa podatkowego, gdyż uzyskana

korzyść majątkowa – w postaci obniżenia kwoty podatku dochodowego - odbywa

się kosztem uszczuplenia należności podatkowych Skarbu Państwa, a nie kosztem

podmiotu, który otrzymał nienależne świadczenie.

Uwzględniając powyższe, skarga kasacyjna podstawie podlegała oddaleniu

na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 § 1 i 3, art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz

przepisów § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 6 pkt 7 i § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz.

1349 ze zm.).