I UK 167/11

Sygn. akt I UK 167/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania "S." Transport i Spedycja - Wacław F.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych Mirosława M. i in. , o ustalenie podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 października 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 18 października 2010 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych Wydział III oddalił apelację płatnika składek

(wnioskodawcy) Wacława F. - „S.” Transport i Spedycja od wyroku Sądu

Okręgowego w N. - IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 lutego

2010 r., wydanego przy udziale zainteresowanych pracowników: Krzysztofa P.,

Stanisława P. i Mirosława M., oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w N. z dnia 10 sierpnia 2009 r.,

ustalających podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i

ubezpieczenie zdrowotne dla zainteresowanych pracowników z uwzględnieniem

składek za diety i ryczałty za noclegi.

W sprawie tej ustalono, że zainteresowani są zatrudnieni w firmie

transportowej wnioskodawcy „S." Transport i Spedycja - Wacława F. odpowiednio:

Stanisław P. od 1 stycznia 2008 r., Mirosław M. od 1 września 2006 r. i Krzysztof P.

od 15 października 2007 r. na stanowiskach kierowców w transporcie

międzynarodowym na podstawie umów o pracę na czas nieokreślony w pełnym

wymiarze czasu pracy. W umowach o pracę nie wskazano miejsca jej

wykonywania, a przed ich zawarciem pracodawca poinformował zainteresowanych,

że praca będzie wykonywana na terenie Polski i całej Europy. W związku z tym

zainteresowani wykonują pracę kierowców w transporcie międzynarodowym na

obszarze Europy. Wacław F. nie wystawia kierowcom na piśmie poleceń wyjazdu, a

jedynie ustnie zleca im trasy. Po powrocie kierowcy sporządzają oświadczenia,

które stanowią podstawę do wypłaty diet i ryczałtów za noclegi. Poza okresami

urlopów wypoczynkowych, kierowcy nie mieli przerw w pracy, w czasie których

czekaliby na wyjazdy. Przeprowadzona przez ZUS kontrola, obejmująca okres od 1

stycznia 2006 r. do 31 grudnia 2008 r., wykazała, że kierowcom zatrudnionym u

wnioskodawcy wypłacano z tytułu wyjazdów „dodatkowe wynagrodzenia” w postaci

diet i ryczałtów za noclegi, od których nie odprowadzano składek na ubezpieczenia

społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych wobec kwalifikowania tych świadczeń jako należności z

tytułu podróży służbowych.

Na gruncie takich ustaleń Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego oraz organu rentowego, że zagraniczne wyjazdy pracowników

3

wnioskodawcy (zainteresowanych) nie nosiły cech podróży służbowej w rozumieniu

art. 775

k.p. Nie było zatem podstaw do wypłacania im diet za podróże służbowe

oraz ryczałtów za noclegi. Przeciwnie wypłacane zainteresowanym świadczenia

należało uznać za przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy z dnia

13 października 1998 r. w systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr

11, poz. 74, ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), który na podstawie art.

18 ust. 1 tej ustawy systemowej oraz § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz. U. Nr 161,

poz. 1106 ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem MPiPS z 18 grudnia 1998 r.),

stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

ubezpieczonych będących pracownikami.

Sąd Apelacyjny wskazał, że przy interpretacji pojęcia podróży służbowej

w przypadku kierowców transportu drogowego miał zastosowanie art. 775

§ 1 k.p.,

który w okresie objętym zaskarżonymi decyzjami zawierał jedyną legalną definicję

podróży służbowej. Z orzecznictwa Sądu Najwyższego, w tym powołanej przez Sąd

pierwszej instancji uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2008 r.,

II PZP 11/08 (OSNP 2009 Nr 13-14, poz. 166), wynika, że kierowca transportu

międzynarodowego odbywający podróże w ramach wykonywania umówionej pracy

i określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy nie jest

w podróży służbowej w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. W uchwale tej stwierdzono, że

z tego przepisu wynika wprost, że podróż służbowa ma charakter incydentalny, jej

podstawę formalną stanowi polecenie wyjazdu, które powinno określać zadanie

oraz termin i miejsce jego realizacji, przy czym zlecone zadanie nie może mieć

charakteru generalnego. Nie jest podróżą służbową wykonywanie pracy w różnych

miejscowościach, gdy przedmiotem zobowiązania pracownika jest stałe

wykonywanie pracy w tych miejscowościach. Sąd Najwyższy przyjął też, że

wykonywanie zadania służbowego w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. nie jest

wykonywaniem pracy określonego rodzaju, wynikającej z charakteru zatrudnienia.

Odnosząc się do pojęć „stałego miejsca pracy" i „miejsca wykonywania pracy",

zawartego w 29 § 1 k.p., wskazał, że pracownicy mobilni (kierowcy transportu

międzynarodowego) nie wykonują incydentalnie zadania związanego

4

z delegowaniem poza miejsce pracy, lecz charakter ich pracy wymusza nieustanne

przebywanie w trasie, nie ma zatem do nich zastosowania ani hipoteza, ani

dyspozycja normy prawnej zawartej w art. 775

§ 1 k.p.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę na

zróżnicowanie pomiędzy charakterem pracy pracowników wnioskodawcy

zatrudnionych w celu odbywania przejazdów w transporcie międzynarodowych,

wykonujących stale pracę w ramach wyjazdów poza granice kraju, a charakterem

pracy kierowców zatrudnionych w centrali ZUS czy w Ministerstwie Finansów,

których wyjazdy poza miejsce siedziby pracodawcy (poza stałe miejsce pracy),

mają charakter sporadyczny i odbywają się w ramach służbowego polecenia

wyjazdu, co odpowiada definicji podróży służbowej z art. 775

§ 1 k.p. i prowadzi do

nabycia prawa do diet i należności za noclegi. Ponadto w przypadku pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców „granicę poniżej której,

niezależnie od wysokości naliczonej wartości diet, podstawa wymiaru składki nie

może być niższa stanowi kwota przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia

w gospodarce narodowej” (§ 2 pkt 16 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.).

Takich ograniczeń nie ma w przypadku osób zatrudnionych w kraju i wykonujących

pracę w ramach podróży służbowych. W konsekwencji „nieuprawnione przyjęcie, iż

podróż służbowa stale towarzyszy wykonywaniu obowiązków przez pracownika

powoduje, że proporcje pomiędzy świadczeniami za pracę a zwrotem kosztów

takich podróży ulegają odwróceniu, bowiem w przypadku należności z tytułu

podróży służbowych, jak w przypadku zainteresowanych, wielokrotnie przekraczają

kwotę wypłaconego pracownikowi wynagrodzenia za pracę, nie są zatem w istocie

zwrotem zwiększonych kosztów utrzymania poza domem, ale znaczącą częścią

miesięcznego zarobku pracownika”, który podlega obowiązkowi składkowemu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: 1/ art. 775

k.p.,

art. 18 ust. 1 ustawy systemowej oraz § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z

18 grudnia 1998 r. przez uznanie, że kwoty wypłacane pracownikom z tytułu

podwyższonych kosztów utrzymania w podróży służbowej stanowiły podstawę do

naliczenia składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, 2/ art. 2 pkt 7 i art. 21a

ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. Nr 92, poz.

5

879, ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 3 kwietnia 2010 r. oraz art. 7

ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o transporcie drogowym oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 246, zwanej dalej nowelizacją z dnia

12 lutego 2010 r.) przez ich niezastosowanie w sprawie.

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania oparty został na występującym w

sprawie istotnym zagadnieniu prawnym, a także potrzebie wykładni przepisów

budzących poważne wątpliwości tj. art. 775

k.p., art. 18 ust. 1 ustawy systemowej, §

2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r. oraz art. 2 pkt 7, art. 21a

ustawy o czasie pracy kierowców a także art. 7 nowelizacji z dnia 12 lutego 2010 r.

Zdaniem skarżącego, wobec dokonanej przez ustawodawcę zmiany przepisów

o czasie pracy kierowców, kwestia przysługujących tym pracownikom świadczeń

z tytułu podróży służbowych winna być przedmiotem ponownej analizy przez Sąd

Najwyższy.

W ocenie skarżącego z art. 775

§ 1 k.p. jednoznacznie wynika, że diety i inne

należności są zwrotem zwiększonych kosztów utrzymania. Czas pracy kierowcy

przeznaczony na wykonywanie - w terminie i w państwie określonym przez

pracodawcę - zadań wymagających ponoszenia przez pracownika dodatkowych

kosztów (wyżywienia lub noclegów), z natury rzeczy kwalifikuje się jako odbywanie

pracowniczych zagranicznych podróży służbowych, które wymagają

zrekompensowania przez pracodawcę uzasadnionych kosztów poniesionych przez

pracownika. Charakter pracy każdego pracownika zatrudnionego na stanowisku

kierowcy jest taki sam, niezależnie od tego czy praca świadczona jest na terenie

jednego miasta, na terenie kraju, czy też w transporcie międzynarodowym. Praca

każdego z tych pracowników wykonywana jest poza siedzibą pracodawcy i zawsze

polega na stałym przemieszczaniu się. Dlatego bez znaczenia jest obszar na jakim

przemieszcza się kierowca-pracownik. Skarżący nie zgodził się interpretacją

zawartego w art. 775

§ 1 k.p pojęcia „zadanie służbowego", dokonanej w powołanej

przez Sąd Apelacyjny uchwale II PZP 11/08. Jego zdaniem określenie to oznacza

czynność wykraczającą poza zakres czynności pracownika, a intencją

ustawodawcy było wskazanie, że podróżą służbową jest tylko podróż związana ze

świadczoną pracą, a nie, że zlecona pracownikowi wyjątkowo, poza zakresem jego

podstawowych obowiązków. Przy czym ustawodawca użył w tym przepisie

6

alternatywy łącznej posługując się spójnikiem „lub”. Z interpretacji zawartej

w uchwale wynika natomiast, że Sąd Najwyższy posłużył się koniunkcją skoro

uznał, że podróż służbowa musi być wykonywana poza stałym miejscem pracy,

a nie tylko poza siedzibą pracodawcy.

Skarżący podkreślił też, że do dnia podjęcia wskazanej tj. do dnia

19 listopada 2008 r., fakt zobowiązania pracodawcy do wypłacania pracownikom

świadczącym pracę kierowcy w transporcie międzynarodowym diet i innych

należności z tytułu pozostawania w podróży służbowej, nie budził żadnych

wątpliwości. Dopiero powołana uchwała spowodowała, że organ rentowy

potraktował należności wypłacane kierowcom w transporcie międzynarodowym

jako podlegające obowiązkowi odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne

i zdrowotne. Zaistniały stan niepewności rozwiązuje nowelizacja z dnia 12 lutego

2010 r., która od dnia 3 kwietnia 2010 r. wprowadziła w art. 2 pkt 7 do ustawy

o czasie pracy kierowców definicję podróży służbowej, według którego jest nią

każde zadanie służbowe polegające na wykonywaniu, na polecenie pracodawcy:

przewozu drogowego poza miejscowość, będącą siedzibą pracodawcy, na rzecz

którego kierowca wykonuje swoje obowiązki, oraz inne miejsce prowadzenia

działalności przez pracodawcę, w szczególności filie, przedstawicielstwa i oddziały,

lub wyjazdu poza tę miejscowość, w celu wykonywania przewozu drogowego oraz

art. 21a stanowiący, że za tak określone podróże służbowe kierowcom przysługują

świadczenia na zasadach określonych w art. 775

§ 3 - 5 k.p. Zdaniem skarżącego,

z art. 7 nowelizacji jednoznacznie wynika, że zmienione przepisy należy także

stosować do sytuacji przed wejściem w życie ustawy, maja one więc zastosowanie

w sprawie.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy i zasądzenie kosztów postępowania według norm

prawem przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

7

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, albowiem w zaskarżonym wyroku Sąd

Apelacyjny w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych odwołał się do

interpretacyjnych wywodów zawartych w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, (OSNP 2009 nr 13-14, poz.

166), która została wydana w sprawie ze stosunku pracy o wynagrodzenie za pracę

w godzinach nadliczbowych i należności z tytułu diet i ryczałtów za noclegi. W tej

innej sprawie pracowniczej skład powiększony wypowiedział pogląd, że kierowca

transportu międzynarodowego odbywający podróże w ramach umówionej pracy

i na określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy nie jest

w podroży służbowej. Stanowisko to nie było adekwatne do osądzenia sprawy

z zakresu ubezpieczeń społecznych „o ustalenie podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i zdrowotne”, skoro wymieniona uchwała powiększonego

składu Sądu Najwyższego nie jest źródłem prawa i była wiążąca tylko w poddanej

osądowi sprawie pracowniczej, która była w tej „danej” sprawie podłożem tej

wypowiedzi interpretacyjnej najwyższej instancji sądowej (art. 39817

k.p.c.).

Oznacza to, że zawarte w wymienionej uchwale składu powiększonego stanowisko

nie mogło eo ipso ani de iure w rozpoznawanej sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych o ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

zdrowotne prowadzić do przypisania wypłaconym zainteresowanym kierowcom

dietom i innych należnościom z tytułu noclegów za okresy przebyte w transporcie

międzynarodowym charakteru prawnego przychodu w rozumieniu przepisów o

podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez pracowników u

pracodawcy z tytułu zatrudnienia, który stanowiłby podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne (§ 1 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1988 r.).

Tymczasem Sądy obu instancji odmówiły tego typu niespornym pomiędzy stronami

stosunków pracy należnościom charakteru prawnego świadczeń z tytułu

zagranicznych wyjazdów służbowych w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p., chociaż taki ich

charakter (diet i kosztów noclegów za granicą) był uzgodniony i realizowany przez

strony stosunku pracy, które tych pracowniczych należności nie kontestowały ani

na gruncie prawa pracy, ani na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych. W

konsekwencji pracodawca nie płacił od tych należności składek na pracownicze

ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne. To, że wypłacane przez pracodawcę i

8

przyjmowane przez pracowników diety i inne należności z tytułu odbywanych

zagranicznych wyjazdów służbowych bywają niekiedy przy orzekaniu o

pracowniczych roszczeniach z tytułu wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych oceniane i uwzględniane w kontekście „zaniżenia"” podstawy

wymiaru dodatku za pracę nadliczbową, wynikającej z praktyki uzgadniania płacy

zasadniczej oscylującej w granicach minimalnego wynagrodzenia za pracę, którą

mają „rekompensować” tego typu należności z tytułu odbywanych w transporcie

międzynarodowym zagranicznych podróży służbowych, nie uprawnia do

automatycznego przypisania tym niespornym między stronami stosunku pracy

należnościom innej natury prawnej, a w szczególności traktowania ich jako

składniki wynagrodzenia za pracę i przychód ze stosunku pracy, od którego istnieje

obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne. Sprzeciwia się temu

imperatywna regulacja prawa ubezpieczeń społecznych, która wyraźnie stanowi, że

diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości

określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza jego

granicami (§ 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.). Ponadto z art.

775

§ 1 k.p. wynika, że za wykonywanie na polecenie pracodawcy zadania

służbowego poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub

poza stałym miejscem pracy, które nie jest „mobilnym” miejscem wykonywania

zatrudnienia, pracownikom obligatoryjnie przysługują należności z tytułu podróży

służbowej wtedy, gdy niemożliwe jest wykonanie obowiązków pracowniczych bez

konieczności lub potrzeby korzystania z „nomadycznego” wyżywienia i noclegów,

z których pracownik nie może korzystać w miejscu stałego zamieszkania lub

pobytu, w którym wskutek polecenia pracodawcy nie realizuje ponadto prawa do

pracowniczego lub rodzinnego odpoczynku. W tym kontekście kontrowersyjna jest

taka interpretacja jednostronnie bezwzględnie obowiązujących przepisów Kodeksu

pracy o należnościach z tytułu podróży, która ze względu na możliwe niekiedy

pokrzywdzenie pracowników wskutek ustalania zaniżonych wynagrodzeń

zasadniczych kierowców zatrudnionych w transporcie międzynarodowym, mających

im „wyrównywać” wysokie diety i koszty zagranicznych noclegów, nie może ich

9

pozbawiać lub uszczuplać przysługujących i wypłacanych im należności

koniecznych do pokrycia oczywiście zwiększonych wydatków na wyżywienie lub

noclegi poza stałym miejscem zamieszkania lub pobytu pracownika w ramach

odbywanych służbowych przejazdów międzynarodowych. Przeciwnie, należności

na pokrycie takich zwiększonych potrzeb przysługują pracownikom nawet wtedy,

gdy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę nie

zawierają adekwatnych postanowień, bo w takich sytuacjach z mocy samego prawa

(art. 775

§ 5 k.p.) pracownikowi przysługują należności na podstawie odpowiednio

stosowanych przepisów, o których mowa w art. 775

§ 2 k.p. Z wydanego

z upoważnienia ustawowego zawartego w tym przepisie rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz

warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu

w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju (Dz. U. Nr 236, poz. 1991 ze zm.) wynika, że

pracownikom odbywającym podróże służbowe poza granicami kraju w terminie i w

państwie określonym przez pracodawcę przysługują: 1) diety; 2) zwrot kosztów:

a)przejazdów i dojazdów, b)noclegów, c) innych wydatków, określonych przez

pracodawcę odpowiednio do uzasadnionych (§ 2), a każdorazowy czas pobytu

pracownika poza granicami kraju liczy się przy podróży odbywanej środkami

komunikacji lądowej - od chwili przekroczenia granicy polskiej w drodze za granicę

do chwili przekroczenia granicy polskiej w drodze powrotnej do kraju. Oznacza to,

że wywołująca kontrowersje jurysdykcyjne praktyka ustalania przez pracodawców

niskich wynagrodzeń zasadniczych kierowcom pracującym w transporcie

międzynarodowym może i powinna być korygowana w ramach prawidłowego

stosowania i odpowiedniej wykładni przepisów Kodeksu pracy normujących zasady

ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracę (art. 78 k.p.) oraz przepisów

o wynagrodzeniu za wykonywanie pracy w godzinach nadliczbowych (art. 151

i nast. k.p.), bez możliwości sądowego przypisywania należnościom otrzymywanym

z tytułu odbywanych zagranicznych wyjazdów służbowych innego charakteru

prawnego niż uzgodniony przez strony stosunku pracy, a w szczególności

uznawania tych należności za wynagrodzenie za pracę, stanowiące przychód

z wykonywanego zatrudnienia dla celów wymiaru składek na ubezpieczenia

10

społeczne, skoro także zagraniczne diety i inne należności przysługujące z tytułu

podróży służbowej pracownika z mocy wyraźnego przepisu prawa ubezpieczeń

społecznych nie stanowią, a zatem nie mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia

MPiPS z 18 grudnia 1998 r.). Oznacza to, że diety i inne należności wypłacane

kierowcom zatrudnionym w transporcie międzynarodowym, które służą

zaspokojeniu zwiększonych wydatków na wyżywienie, noclegi lub inne

usprawiedliwione potrzeby związane z odbywaniem transportu międzynarodowego,

gdy niemożliwe jest realizowanie obowiązków pracowniczych bez pozbawiania

pracownika prawa do wyżywienia, noclegu i odpoczynku w miejscu jego stałego

zamieszkania lub pobytu, nie mają charakteru wynagrodzenia za pracę wykonaną

w ramach stosunku pracy, a przez to nie stanowią przychodu w rozumieniu

przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez

pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy ani

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia

MPiPS z 18 grudnia 1998 r.).

Taki kierunek wykładni potwierdza ustawa z dnia 12 lutego 2010 r.

zmieniająca między innymi ustawę z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy

kierowców (Dz. U. Nr 92, poz. 879 ze zm.), w której dodano art. 2 pkt 7 i art. 21a.

W uzasadnieniu projektu tej ustawy nowelizującej wyraźnie podkreślono, że

„proponowana zmiana, regulując kwestie diet dla kierowców porządkuje sprawy

związane z czasem pracy kierowców, stosownie do orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 19 listopada 2008 r. (Sygn. akt II PZP 11/08), na mocy którego pracownicy

zatrudnieni na stanowisku kierowcy zostali pozbawieni świadczeń z tytułu podróży

służbowej w ramach wykonywanej pracy. Proponowane rozwiązanie umożliwi

jednoznaczna kwalifikację podróży służbowej. Tym samym przedsiębiorcy nie

poniosą dodatkowych kosztów z tytułu kosztów osobowych zatrudnionych

pracowników”. Oznaczało to, że ustawodawca inaczej ocenił kierunek wykładni

ustalony w wymienionej uchwale składu powiększonego Sądu Najwyższego z dnia

19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, w zakresie odmiennej oceny należności z tytułu

podróży służbowych kierowców i „uporządkował” kontrowersje dotyczące czasu

pracy kierowców, wprowadzając ustawową definicję podróży służbowej kierowców.

11

Zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców, pod pojęciem podróży

służbowej należy rozumieć każde zadanie służbowe polegające na wykonywaniu

na polecenie pracodawcy przewozu drogowego lub wyjazdu poza miejscowość

stanowiącą siedzibę pracodawcy. Definicja ta ostatecznie przesądza, że stałym

miejscem pracy kierowców jest siedziba pracodawcy lub inne miejsce prowadzenia

przezeń działalności przewozowej, w szczególności filie, przedstawicielstwa

i oddziały, a nie obszar, na którym pracodawca prowadzi działalność, a kierowcy

wykonują usługi przewozowe. Takie interpretacyjne przesłanie wynika z dodanego

art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców, który potwierdza, że kierowcy

w podróży służbowej przysługują należności na pokrycie kosztów związanych

z wykonywaniem tego zadania służbowego, ustalane na zasadach określonych

w przepisach art. 775

§ 3-5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. To

ustawowe doprecyzowanie definicji podróży służbowej pracowników zatrudnionych

na stanowiskach kierowców i przysługiwania im należności z tytułu podróży

służbowej, odbywanej na polecenie pracodawcy w czasie wyjazdów poza siedzibę

pracodawcy, wynikało z przekonującego założenia, że należności z tytułu

zagranicznych przejazdów służbowych nie mogli być pozbawieni zatrudnieni

w transporcie międzynarodowym kierowcy, którzy rzeczywiście korzystali

z wypłacanych im przez pracodawców świadczeń związanych z żywieniem,

noclegami i pracowniczym odpoczynkiem w oderwaniu od rodziny lub miejsca

stałego zamieszkania lub pobytu, gdy imperatywne brzmienie regulacji prawa

ubezpieczeń społecznych wyłącza tego typu należności z podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z

18 grudnia 1998 r.). W ocenie składu orzekającego porządkujący charakter

zmienionych przepisów o czasie pracy kierowców ma znaczenie normatywne tylko

o tyle, że aktualnie z przepisów art. 21a oraz art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy

kierowców jednoznacznie wynika, iż w ramach odbywanych wyjazdów

zagranicznych kierowcom przysługują należności na pokrycie kosztów związanych

z realizacją zleconych im zadań służbowych poza siedzibą pracodawcy, których

kierowcy nie mogli wykonać w granicach umówionej dniówki pracy oraz bez

ograniczenia możliwości wyżywienia i rodzinnego lub pracowniczego odpoczynku

w miejscu stałego zamieszkania lub pobytu.

12

To, że obejmująca wymienione przepisy nowelizacja ustawy o czasie pracy

kierowców weszła w życie w dniu 3 kwietnia 2010 r., a zatem przed wydaniem

zaskarżonego wyroku, nie wyklucza uwzględniania wymowy art. 21a w związku

z art. 2 pkt 7 przy osądzaniu trwających („zastanych”) spraw z zakresu ubezpieczeń

społecznych, także na gruncie art. 7 ustawy nowelizującej, który stanowi, że przepis

art. 21a ustawy zmienianej w art. 4, w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą

stosuje się w sprawach administracyjnych, postępowań podatkowych,

o wykroczenia, karnych lub w karnych skarbowych wszczętych i niezakończonych

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Na brak takich przeszkód zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja 2011 r., II UK 349/10 (dotychczas

niepublikowany), argumentując, że wprawdzie z art. 7 ustawy nowelizującej wynika

zasada działania nowej ustawy tylko w odniesieniu do postępowań wymienionych

w tym przepisie, ale regulacja ta nie sprzeciwia się uwzględnieniu normatywnej

zawartości porządkujących problematykę czasu pracy kierowców zawartej

w przepisach art. 21a w związku z art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców już

wedle powinności wyrokowania według stanu prawnego z chwili zamknięcia

rozprawy (art. 316 k.p.c.). Sąd Najwyższy podkreślił też, że odmienne rozumienie

art. 7 ustawy nowelizującej, które prowadziłoby do nałożenia obowiązku stosowania

art. 21a w związku z art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców na podstawie

decyzji organu rentowego sprzecznej z § 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z

18 grudnia 1998 r. byłoby konstytucyjnie i jurysdykcyjnie wątpliwe, gdyż

kolidowałoby z konstytucyjną zasadą równości oraz z zasadą równego traktowania

i niedyskryminacji płatników składek, a przede wszystkim z czytelnie wyrażonym

w przebiegu procesu legislacyjnego „porządkującym” zamysłem ustawodawcy,

który jednoznacznie potwierdził, że nie ma podstaw prawnych ani uzasadnienia do

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne od diet i innych

należności z tytułu podróży służbowych, które z mocy przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych nie są opodatkowane, a na podstawie § 2 pkt 15

rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r. nie stanowią podstawy wymiaru takich

składek. Skoro w rozumieniu przepisów podatkowych należności te nigdy nie

stanowiły przychodów ze stosunku pracy oraz były i nadal są wolne od podatku

dochodowego, przeto nie mogły być w opozycji do przepisów prawa podatkowego

13

odmiennie kwalifikowane jako składniki wynagrodzenia za pracę wykonaną dla

celów ustalenia podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia

społeczne, bo tę ustala się wyłącznie od przychodu w rozumieniu przepisów

o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez pracowników

u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy (§ 1 wymienionego

rozporządzenia). Żadna metoda wykładni sądowej nie mogła zatem prowadzić ani

wymusić legalności uznawania nieopodatkowanych należności przeznaczonych na

pokrycie oczywiście zwiększonych kosztów utrzymania i noclegów za granicą za

element wynagrodzenia za pracę wykonaną, stanowiący koszty uzyskania

przychodów z tytułu wykonywanego zatrudnienia, bo diety i inne należności z tytułu

wyjazdów służbowych nie są przychodem ze stosunku pracy w rozumieniu

przepisów prawa podatkowego, a w konsekwencji nie stanowią podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z

18 grudnia 1998 r.). Mając powyższe na uwadze skład orzekający uznał, że diety i

inne należności wypłacane kierowcom zatrudnionym w transporcie

międzynarodowym tytułem rekompensaty poniesionych zwiększonych wydatków na

wyżywienie, noclegi lub inne usprawiedliwione potrzeby związane z odbywaniem

zagranicznych wyjazdów służbowych, które nie mogły być zrealizowane bez

oderwania od centrum realizowania spraw życiowych pracownika lub ograniczenia

możliwości wyżywienia, pracowniczego lub rodzinnego wypoczynku oraz noclegów

w stałym miejscu zamieszkania lub pobytu, nie mają natury prawnej wynagrodzenia

za pracę wykonaną i nie są przychodem w rozumieniu przepisów o podatku

dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez pracowników u pracodawcy

z tytułu zatrudnienia (§ 1 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.), a w

konsekwencji nie stanowią podstawy wymiaru składek na pracownicze

ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 tego rozporządzenia).

W takich okolicznościach Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.