I UK 180/11

Sygn. akt I UK 180/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Wacława F. - "S." Transport i Spedycja przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: Aleksandra B. i in. , o ustalenie podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 29 września 2010 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych Wydział III oddalił apelację wnioskodawcy (płatnika

składek) Wacława F. – „S.” Transport i Spedycja od wyroku Sądu Okręgowego

Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 1 lutego 2010 r., wydanego w

sprawie przy udziale zainteresowanych pracowników: Aleksandra B., Tomasza B. i

Antoniego Ć., oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 sierpnia 2009 r., ustalających podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne dla

zainteresowanych z uwzględnieniem wypłacanych przez płatnika składek diet oraz

ryczałtów za noclegi w transporcie międzynarodowym.

W sprawie tej ustalono, że zainteresowani Aleksander B. i Antoni Ć. są

zatrudnieni w firmie transportowej wnioskodawcy „S." Transport i Spedycja od dnia

1 października 2004 r., a zainteresowany Tomasz B. od dnia 1 sierpnia 2007 r., na

stanowiskach kierowców - mechaników. Wszyscy zainteresowani są zatrudnieni na

podstawie umów o pracę na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy na

stanowiskach kierowców w transporcie międzynarodowym. W umowach o pracę nie

wskazano miejsca jej wykonywania, a przed ich zawarciem pracodawca

poinformował zainteresowanych, że praca będzie wykonywana na terenie Polski i

całej Europy. W związku z tym zainteresowani wykonują pracę kierowców w

transporcie międzynarodowym na obszarze Europy. Wacław F. nie wystawia na

piśmie poleceń wyjazdu, a jedynie ustnie zleca pracownikom trasy wyjazdów. Po

powrocie kierowcy sporządzali oświadczenia, które były podstawa wypłaty diet i

ryczałtów za noclegi. Poza okresami urlopów wypoczynkowych, kierowcy nie mieli

przerw w pracy, w czasie których czekaliby na wyjazd. Sporadycznie, gdy zjeżdżają

do bazy, pomagają przy wykonywaniu niewielkich napraw samochodów. W razie

poważniejszych awarii samochody oddawane są do serwisu. Przeprowadzona

przez ZUS kontrola, obejmująca okres od 1 stycznia 2006 r. do 31 grudnia 2008 r.,

wykazała, że kierowcom zatrudnionym u wnioskodawcy wypłacano diety i ryczałty

za noclegi, od których nie odprowadzano składek na ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych wobec zakwalifikowania tych świadczeń jako należnych z tytułu

podróży służbowych. Na gruncie takich ustaleń Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko

3

Sądu Okręgowego oraz organu rentowego, że zagraniczne wyjazdy pracowników

wnioskodawcy (zainteresowanych) nie były podróżami służbowymi w rozumieniu

art. 775

k.p. W konsekwencji nie było podstaw do wypłaty diet i ryczałtów za noclegi

w odniesieniu do zagranicznych wyjazdów. Przeciwnie, wypłacone

zainteresowanym świadczenia należało uznać za przychód, o którym mowa w art. 4

pkt 9 ustawy z dnia 13 października 1998 r. w systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), który na

podstawie art. 18 ust. 1 ustawy systemowej oraz § 1 rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe

(Dz. U. Nr 161, poz. 1106, ze zm., zwanego dalej rozporządzeniem MPiPS z 18

grudnia 1998 r.), który stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe ubezpieczonych będących pracownikami.

Sąd Apelacyjny przyjął, że zainteresowani nie odbywali podróży służbowych

w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. W tym zakresie odwołał się do judykatury Sądu

Najwyższego, który w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2008 r.,

II PZP 11/08 (OSNP 2009 Nr 13-14, poz. 166), uznał, że „kierowca transportu

międzynarodowego odbywający podróże w ramach wykonywania umówionej pracy

i określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy nie jest w

podróży służbowej w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p.". W uzasadnieniu tej uchwały

stwierdzono, że z przepisu tego wynika „wprost, że podróż służbowa ma charakter

incydentalny, jej podstawę formalną stanowi polecenie wyjazdu, które winno

określać zadanie oraz termin i miejsce jego realizacji, przy czym zadanie nie może

mieć charakteru generalnego, zatem nie jest podróżą służbową wykonywanie pracy

w różnych miejscowościach, gdy przedmiotem zobowiązania pracownika jest stałe

wykonywanie pracy w tych miejscowościach”. W tej interpretacji, wykonywanie

zadania służbowego w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. nie jest wykonywaniem pracy

określonego rodzaju, wynikającej z charakteru zatrudnienia, co oznacza, że

„wykonywanie w ramach poniekąd ‘ruchomego’ miejsca pracy (stanowiska

roboczego) nie stanowi podróży służbowej”. Odnosząc się do pojęć „stałego

miejsca pracy" i „miejsca wykonywania pracy", zawartego w 29 § 1 k.p., w uchwale

wskazano, że pracownicy mobilni (kierowcy transportu międzynarodowego) nie

4

wykonują incydentalnie zadania związanego z delegowaniem poza miejsce pracy,

lecz ich charakter pracy wymusza nieustanne przebywanie w trasie, nie ma zatem

do nich zastosowania ani hipoteza, ani dyspozycja normy prawnej zawartej w art.

775

§ 1 k.p. „Na marginesie” Są Najwyższy zwrócił uwagę, że od diet nie są

uiszczane składki na ubezpieczenie społeczne i nie są odprowadzane podatki.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stanowisko zawarte w opisanej uchwale ma

zastosowanie w rozpoznawanej sprawie nawet wtedy, gdy „odpowiednie organy”

nie kwestionowały praktyki nieodprowadzania składek od wypłacanych

zainteresowanym pracownikom diet ani podatku dochodowego od osób fizycznych.

Ponadto Sąd pierwszej instancji trafne dokonał „zróżnicowania” pomiędzy

charakterem pracy pracowników wnioskodawcy zatrudnionych w celu odbywania

przejazdów w transporcie międzynarodowych, wykonujących stale pracę w ramach

wyjazdów poza granice kraju „a charakterem pracy kierowców zatrudnionych w

centrali ZUS czy w Ministerstwie Finansów, których wyjazdy poza miejsce siedziby

pracodawcy (poza stałe miejsce pracy), mające charakter sporadyczny i

odbywające się w ramach służbowego polecenia wyjazdu, odpowiadały definicji

podróży służbowej z art. 775

§ 1 k.p., co skutkowało nabyciem przez tych ostatnich

prawa do diet”.

Nieuprawnione przyjęcie, że podróż służbowa stale towarzyszy wykonywaniu

obowiązków przez pracownika powoduje, że proporcje pomiędzy świadczeniami za

pracę a zwrotem kosztów takich podróży ulegają odwróceniu, gdyż należności z

podróży służbowych w przypadku zainteresowanych, wielokrotnie przekraczają

kwoty wypłacanych wynagrodzeń za pracę, które otrzymywali w wysokości

zbliżonej do wynagrodzenia minimalnego. Należności te nie były zatem w istocie

zwrotem zwiększonych kosztów utrzymania poza domem, ale znaczącą częścią

miesięcznego zarobku pracownika. Taki sposób ustalania wynagrodzenia pozwalał

na „doraźne” pomijanie diet i ryczałtów za noclegi dla celów podatkowych i

składkowych, co w konsekwencji „prowadzi do niższych świadczeń na wypadek

zdarzenia losowego czy też zaniżenia wysokości świadczeń emerytalno-rentowych.

Statuując prawo do diet i innych należności na pokrycie kosztów związanych z

podróżą służbową ustawodawca przewidywał, iż tego rodzaju należności będą

miały charakter marginalny w stosunku do wynagrodzenia osiąganego przez

5

pracownika i stanowić będą rzeczywistą rekompensatę zwiększonych wydatków

ponoszonych w ciągu krótkiego czasu odbywania podróży służbowej a nie źródło

przychodu pracownika nie objętego żadnymi obciążeniami publicznoprawnymi”.

W tym kontekście Sąd Apelacyjny zauważył, że w przypadku pracowników

zatrudnionych za granicą u polskich pracodawców „granicę poniżej której,

niezależnie od wysokości naliczonej wartości diet, podstawa wymiaru składki nie

może być niższa stanowi kwota przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w

gospodarce narodowej” (§ 2 pkt 16 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.),

tyle że w przypadku osób zatrudnionych w kraju i wykonujących w ramach podróży

służbowych „brak jest takich ograniczeń”. Sąd ten uznał, że legislacyjne zmiany

ustawy o czasie pracy kierowców, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 12 lutego

2011 r. o zmianie ustawy o transporcie drogowym oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 43, poz. 246), obowiązują począwszy od 3 kwietnia 2010 r. W

szczególności przyjęta definicja podróży służbowej kierowców, która pozwala

„rozciągnąć” to pojecie na każde zadanie służbowe polegające na wykonywaniu

przewozu drogowego poza siedzibę pracodawcy, „nie może być traktowana jako

wyjaśnienie przez ustawodawcę dotychczasowych wątpliwości interpretacyjnych

związanych ze stosowaniem art. 771

k.p. w stosunku do kierowców, ale stanowi

nową regulację, która nie może odnosić się do stanów faktycznych zaistniałych

przed wejściem w życie omawianej zmiany”. Podstawy ani uzasadnienia do

wstecznego uwzględnienia nowej definicji podróży służbowej kierowców nie

zawierają przepisy wprowadzające, a w szczególności art. 7 ustawy zmieniającej,

który nie ma zastosowania w odniesieniu do niewymienionych w nim

postępowaniach w sprawach cywilnych z zakresu ubezpieczeń społecznych. „W

niniejszej sprawie nie było natomiast kwestia sporną, czy z tytułu podróży

służbowej, przysługują określone świadczenia, a jedynie, czy zainteresowani takie

podróże służbowe odbywali”.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie: 1/ art. 775

k.p.,

art. 18 ust. 1 ustawy systemowej oraz § 2 ust. 1 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z

18 grudnia 1998 r. przez uznanie, że kwoty wypłacane pracownikom z tytułu

podwyższonych kosztów utrzymania w podróży służbowej stanowiły podstawę do

6

naliczenia składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, 2/ art. 2 pkt 7 i art. 21a

ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. Nr 92, poz.

879, ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 3 kwietnia 2010 r. oraz art. 7

ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o transporcie drogowym oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 246, zwanej dalej nowelizacją z dnia

12 lutego 2010 r.) przez ich niezastosowanie w sprawie.

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania oparty został na występującym w

sprawie istotnym zagadnieniu prawnym i potrzebie wykładni przepisów budzących

poważne wątpliwości, tj. art. 775

k.p., art. 18 ust. 1 ustawy systemowej, § 2 ust. 1

pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r. oraz art. 2 pkt 7, art. 21a ustawy

o czasie pracy kierowców, a także art. 7 nowelizacji z dnia 12 lutego 2010 r.

Zdaniem skarżącego, wobec dokonanej przez ustawodawcę zmiany przepisów

o czasie pracy kierowców, kwestia przysługujących tym pracownikom świadczeń

z tytułu podróży służbowych powinna być przedmiotem ponownej analizy przez Sąd

Najwyższy. Ponadto z art. 775

§ 1 k.p. jednoznacznie wynika, że diety i inne

należności są zwrotem zwiększonych kosztów utrzymania. Czas pracy kierowcy

przeznaczony na wykonywanie - w terminie i w państwie określonym przez

pracodawcę - zadań wymagających ponoszenia przez pracownika dodatkowych

kosztów (wyżywienia lub noclegów), z natury rzeczy kwalifikuje się jako odbywanie

pracowniczych zagranicznych podróży służbowych, które wymagają

zrekompensowania przez pracodawcę uzasadnionych kosztów poniesionych przez

pracownika. Charakter pracy każdego pracownika zatrudnionego na stanowisku

kierowcy jest taki sam, niezależnie od tego czy praca świadczona jest na terenie

jednego miasta, na terenie kraju, czy też w transporcie międzynarodowym. Praca

każdego z tych pracowników wykonywana jest poza siedzibą pracodawcy i zawsze

polega na stałym przemieszczaniu się. Dlatego bez znaczenia jest obszar na jakim

przemieszcza się kierowca-pracownik. Skarżący podkreślił też, że do dnia podjęcia

uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, tj. do

dnia 19 listopada 2008 r., zobowiązanie pracodawcy do wypłacania pracownikom

świadczącym pracę kierowcy w transporcie międzynarodowym diet i innych

należności z tytułu pozostawania w podróży służbowej nie budził żadnych

wątpliwości. Dopiero powołana uchwała spowodowała, że organ rentowy

7

potraktował należności wypłacane kierowcom w transporcie międzynarodowym

jako podlegające obowiązkowi odprowadzenia składek na ubezpieczenia społeczne

i zdrowotne. Zaistniały stan niepewności rozwiązała nowelizacja z dnia 12 lutego

2010 r., a jej art. 7 jednoznacznie wynika, że zmienione przepisy należy także

stosować do sytuacji sprzed wejścia w życie ustawy, maja one zatem zastosowanie

w sprawie.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy i zasądzenie kosztów postępowania według norm

prawem przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, albowiem w zaskarżonym wyroku Sąd

Apelacyjny w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych odwołał się do

interpretacyjnych wywodów zawartych w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, (OSNP 2009 nr 13-14, poz.

166), która została wydana w sprawie ze stosunku pracy o wynagrodzenie za pracę

w godzinach nadliczbowych i należności z tytułu diet i ryczałtów za noclegi. W tej

innej sprawie pracowniczej skład powiększony wypowiedział pogląd, że kierowca

transportu międzynarodowego odbywający podróże w ramach umówionej pracy i

na określonym w umowie obszarze jako miejsce świadczenia pracy nie jest w

podroży służbowej. Stanowisko to nie było adekwatne do osądzenia sprawy z

zakresu ubezpieczeń społecznych „o ustalenie podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i zdrowotne”, skoro wymieniona uchwała powiększonego

składu Sądu Najwyższego nie jest źródłem prawa i była wiążąca tylko w poddanej

osądowi sprawie pracowniczej, która była w tej „danej” sprawie podłożem tej

wypowiedzi interpretacyjnej najwyższej instancji sądowej (art. 39817

k.p.c.).

Oznacza to, że zawarte w wymienionej uchwale składu powiększonego stanowisko

nie mogło eo ipso ani de iure w rozpoznawanej sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych o ustalenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i

8

zdrowotne prowadzić do przypisania wypłaconym zainteresowanym kierowcom

dietom i innych należnościom z tytułu noclegów za okresy przebyte w transporcie

międzynarodowym charakteru prawnego przychodu w rozumieniu przepisów

o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez pracowników

u pracodawcy z tytułu zatrudnienia, który stanowiłby podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne (§ 1 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1988 r.).

Tymczasem Sądy obu instancji odmówiły tego typu niespornym pomiędzy stronami

stosunków pracy należnościom charakteru prawnego świadczeń z tytułu

zagranicznych wyjazdów służbowych w rozumieniu art. 775 §

1 k.p., chociaż taki ich

charakter (diet i kosztów noclegów za granicą) był uzgodniony i realizowany przez

strony stosunku pracy, które tych pracowniczych należności nie kontestowały ani

na gruncie prawa pracy, ani na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych.

W konsekwencji pracodawca nie płacił od tych należności składek na pracownicze

ubezpieczenia społeczne lub zdrowotne. To, że wypłacane przez pracodawcę

i przyjmowane przez pracowników diety i inne należności z tytułu odbywanych

zagranicznych wyjazdów służbowych bywają niekiedy przy orzekaniu

o pracowniczych roszczeniach z tytułu wynagrodzenia za pracę w godzinach

nadliczbowych oceniane i uwzględniane w kontekście „zaniżenia"” podstawy

wymiaru dodatku za pracę nadliczbową, wynikającej z praktyki uzgadniania płacy

zasadniczej oscylującej w granicach minimalnego wynagrodzenia za pracę, którą

mają „rekompensować” tego typu należności z tytułu odbywanych w transporcie

międzynarodowym zagranicznych podróży służbowych, nie uprawnia do

automatycznego przypisania tym niespornym między stronami stosunku pracy

należnościom innej natury prawnej, a w szczególności traktowania ich jako

składniki wynagrodzenia za pracę i przychód ze stosunku pracy, od którego istnieje

obowiązek zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne. Sprzeciwia się temu

imperatywna regulacja prawa ubezpieczeń społecznych, która wyraźnie stanowi, że

diety i inne należności z tytułu podróży służbowej pracownika - do wysokości

określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności

przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej

jednostce budżetowej, z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju oraz poza jego

granicami (§ 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.). Ponadto z art.

9

775

§ 1 k.p. wynika, że za wykonywanie na polecenie pracodawcy zadania

służbowego poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub

poza stałym miejscem pracy, które nie jest „mobilnym” miejscem wykonywania

zatrudnienia, pracownikom obligatoryjnie przysługują należności z tytułu podróży

służbowej wtedy, gdy niemożliwe jest wykonanie obowiązków pracowniczych bez

konieczności lub potrzeby korzystania z „nomadycznego” wyżywienia i noclegów,

z których pracownik nie może skorzystać w miejscu stałego zamieszkania lub

pobytu, w którym wskutek polecenia pracodawcy nie realizuje ponadto prawa do

pracowniczego lub rodzinnego odpoczynku. W tym kontekście kontrowersyjna jest

taka interpretacja jednostronnie bezwzględnie obowiązujących przepisów Kodeksu

pracy o należnościach z tytułu podróży, która ze względu na możliwe niekiedy

pokrzywdzenie pracowników wskutek ustalania zaniżonych wynagrodzeń

zasadniczych kierowców zatrudnionych w transporcie międzynarodowym, które

mają im „wyrównywać” wysokie diety i koszty zagranicznych noclegów, nie może

ich pozbawiać lub uszczuplać przysługujących i wypłacanych im należności

koniecznych do pokrycia oczywiście zwiększonych wydatków na wyżywienie lub

noclegi poza stałym miejscem zamieszkania lub pobytu pracownika w ramach

odbywanych służbowych przejazdów międzynarodowych. Przeciwnie, należności

na pokrycie takich zwiększonych potrzeb przysługują pracownikom nawet wtedy,

gdy układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę nie

zawierają adekwatnych postanowień, bo w takich sytuacjach z mocy samego prawa

(art. 775

§ 5 k.p.) pracownikowi przysługują należności na podstawie odpowiednio

stosowanych przepisów, o których mowa w art. 775

§ 2 k.p. Z wydanego

z upoważnienia ustawowego zawartego w tym przepisie rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz

warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w

państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży

służbowej poza granicami kraju (Dz. U. Nr 236, poz. 1991 ze zm.) wynika, że

pracownikom odbywającym podróże służbowe poza granicami kraju w terminie i w

państwie określonym przez pracodawcę przysługują: 1) diety; 2) zwrot kosztów:

a)przejazdów i dojazdów, b)noclegów, c) innych wydatków, określonych przez

pracodawcę odpowiednio do uzasadnionych (§ 2), a każdorazowy czas pobytu

10

pracownika poza granicami kraju liczy się przy podróży odbywanej środkami

komunikacji lądowej - od chwili przekroczenia granicy polskiej w drodze za granicę

do chwili przekroczenia granicy polskiej w drodze powrotnej do kraju. Oznacza to,

że wywołująca kontrowersje jurysdykcyjne praktyka ustalania przez pracodawców

niskich wynagrodzeń zasadniczych kierowcom pracującym w transporcie

międzynarodowym może i powinna być korygowana w ramach prawidłowego

stosowania i odpowiedniej wykładni przepisów Kodeksu pracy normujących zasady

ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracę (art. 78 k.p.) oraz przepisów

o wynagrodzeniu za wykonywanie pracy w godzinach nadliczbowych (art. 151 i

nast. k.p.), bez możliwości sądowego przypisywania należnościom otrzymywanym

z tytułu odbywanych zagranicznych wyjazdów służbowych innego charakteru

prawnego, niż uzgodniony przez strony stosunku pracy, a w szczególności

uznawania tych należności za wynagrodzenie za pracę, stanowiące przychód

z wykonywanego zatrudnienia dla celów wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne, skoro także zagraniczne diety i inne należności przysługujące z tytułu

podróży służbowej pracownika z mocy wyraźnego przepisu prawa ubezpieczeń

społecznych nie stanowią, a zatem nie mogą być brane pod uwagę przy ustalaniu

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia

MPiPS z 18 grudnia 1998 r.). Oznacza to, że diety i inne należności wypłacane

kierowcom zatrudnionym w transporcie międzynarodowym, które służą

zaspokojeniu zwiększonych wydatków na wyżywienie, noclegi lub inne

usprawiedliwione potrzeby związane z odbywaniem transportu międzynarodowego,

gdy niemożliwe jest realizowanie obowiązków pracowniczych bez pozbawiania

pracownika prawa do wyżywienia, noclegu i odpoczynku w miejscu jego stałego

zamieszkania lub pobytu, nie mają charakteru wynagrodzenia za pracę wykonaną

w ramach stosunku pracy, a przez to nie stanowią przychodu w rozumieniu

przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez

pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy ani

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia

MPiPS z 18 grudnia 1998 r.).

Taki kierunek wykładni potwierdza ustawa z dnia 12 lutego 2010 r.

zmieniająca między innymi ustawę z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy

11

kierowców (Dz. U. Nr 92, poz. 879 ze zm.), w której dodano art. 2 pkt 7 i art. 21a.

W uzasadnieniu projektu tej ustawy nowelizującej wyraźnie podkreślono, że

„proponowana zmiana, regulując kwestie diet dla kierowców porządkuje sprawy

związane z czasem pracy kierowców, stosownie do orzeczenia Sądu Najwyższego

z dnia 19 listopada 2008 r. (Sygn. akt II PZP 11/08), na mocy którego pracownicy

zatrudnieni na stanowisku kierowcy zostali pozbawieni świadczeń z tytułu podróży

służbowej w ramach wykonywanej pracy. Proponowane rozwiązanie umożliwi

jednoznaczna kwalifikację podróży służbowej. Tym samym przedsiębiorcy nie

poniosą dodatkowych kosztów z tytułu kosztów osobowych zatrudnionych

pracowników”. Oznaczało to, że ustawodawca inaczej ocenił kierunek wykładni

ustalony w wymienionej uchwale składu powiększonego Sądu Najwyższego z dnia

19 listopada 2008 r., II PZP 11/08, w zakresie odmiennej oceny należności z tytułu

podróży służbowych kierowców i „uporządkował” kontrowersje dotyczące czasu

pracy kierowców, wprowadzając ustawową definicję podróży służbowej kierowców.

Zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców, pod pojęciem podróży

służbowej należy rozumieć każde zadanie służbowe polegające na wykonywaniu

na polecenie pracodawcy przewozu drogowego lub wyjazdu poza miejscowość

stanowiącą siedzibę pracodawcy. Definicja ta ostatecznie przesądza, że stałym

miejscem pracy kierowców jest siedziba pracodawcy lub inne miejsce prowadzenia

przezeń działalności przewozowej, w szczególności filie, przedstawicielstwa i

oddziały, a nie obszar, na którym pracodawca prowadzi działalność, a kierowcy

wykonują usługi przewozowe. Takie interpretacyjne przesłanie wynika z dodanego

art. 21a ustawy o czasie pracy kierowców, który potwierdza, że kierowcy w

podróży służbowej przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z

wykonywaniem tego zadania służbowego, ustalane na zasadach określonych w

przepisach art. 775

§ 3-5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. To

ustawowe doprecyzowanie definicji podróży służbowej pracowników zatrudnionych

na stanowiskach kierowców i przysługiwania im należności z tytułu podróży

służbowej, odbywanej na polecenie pracodawcy w czasie wyjazdów poza siedzibę

pracodawcy, wynikało z przekonującego założenia, że należności z tytułu

zagranicznych przejazdów służbowych nie mogli być pozbawieni zatrudnieni w

transporcie międzynarodowym kierowcy, którzy rzeczywiście korzystali

12

z wypłacanych im przez pracodawców świadczeń związanych z wyżywieniem,

noclegami i pracowniczym odpoczynkiem w oderwaniu od rodziny lub miejsca

stałego zamieszkania lub pobytu, gdy imperatywne brzmienie regulacji prawa

ubezpieczeń społecznych wyłącza tego typu należności z podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS

z 18 grudnia 1998 r.). W ocenie składu orzekającego porządkujący charakter

zmienionych przepisów o czasie pracy kierowców ma znaczenie normatywne tylko

o tyle, że aktualnie z przepisów art. 21a oraz art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy

kierowców jednoznacznie wynika, iż w ramach odbywanych wyjazdów

zagranicznych kierowcom przysługują należności na pokrycie kosztów związanych

z realizacją zleconych im zadań służbowych poza siedzibą pracodawcy, których

kierowcy nie mogli wykonać w granicach umówionej dniówki pracy oraz bez

ograniczenia możliwości wyżywienia i rodzinnego lub pracowniczego odpoczynku w

miejscu stałego zamieszkania lub pobytu.

To, że obejmująca wymienione przepisy nowelizacja ustawy o czasie pracy

kierowców weszła w życie w dniu 3 kwietnia 2010 r., a zatem przed wydaniem

zaskarżonego wyroku, nie wyklucza uwzględniania wymowy art. 21a w związku

z art. 2 pkt 7 przy osądzaniu trwających („zastanych”) spraw z zakresu ubezpieczeń

społecznych, także na gruncie art. 7 ustawy nowelizującej, który stanowi, że przepis

art. 21a ustawy zmienianej w art. 4, w brzmieniu nadanym ustawą nowelizującą

stosuje się w sprawach administracyjnych, postępowań podatkowych,

o wykroczenia, karnych lub w karnych skarbowych wszczętych i niezakończonych

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Na brak takich przeszkód zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja 2011 r., II UK 349/10 (dotychczas

niepublikowany), argumentując, że wprawdzie z art. 7 ustawy nowelizującej wynika

zasada działania nowej ustawy tylko w odniesieniu do postępowań wymienionych

w tym przepisie, ale regulacja ta nie sprzeciwia się uwzględnieniu normatywnej

zawartości porządkujących problematykę czasu pracy kierowców przepisów art.

21a w związku z art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców już z powinności

wyrokowania według stanu prawnego z chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 k.p.c.).

Sąd Najwyższy podkreślił też, że odmienne rozumienie art. 7 ustawy nowelizującej,

które prowadziłoby do nałożenia obowiązku stosowania art. 21a w związku z art. 2

13

pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców na podstawie decyzji organu rentowego

sprzecznej z § 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r. byłoby

konstytucyjnie i jurysdykcyjnie wątpliwe, gdyż kolidowałoby z konstytucyjną zasadą

równości oraz z zasadą równego traktowania i niedyskryminacji płatników składek,

a przede wszystkim z czytelnie wyrażonym w przebiegu procesu legislacyjnego

„porządkującym” zamysłem ustawodawcy, który jednoznacznie potwierdził, że nie

ma podstaw prawnych ani uzasadnienia do ustalania podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne od diet i innych należności z tytułu podróży służbowych,

które z mocy przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych nie są

opodatkowane, a na podstawie § 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia

1998 r. nie stanowią podstawy wymiaru takich składek. Skoro w rozumieniu

przepisów podatkowych należności te nigdy nie stanowiły przychodów ze stosunku

pracy oraz były i nadal są wolne od podatku dochodowego, przeto nie mogły być

one w opozycji do przepisów prawa podatkowego odmiennie kwalifikowane jako

składniki wynagrodzenia za pracę wykonaną dla celów ustalenia podstawy wymiaru

składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne, bo tę ustala się wyłącznie od

przychodu w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych,

osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach

stosunku pracy (§ 1 wymienionego rozporządzenia). Żadna metoda wykładni

sądowej nie mogła zatem prowadzić ani wymusić legalności uznawania

nieopodatkowanych należności przeznaczonych na pokrycie oczywiście

zwiększonych kosztów utrzymania i noclegów za granicą za elementy

wynagrodzenia za pracę wykonaną, stanowiące koszty uzyskania przychodów z

tytułu wykonywanego zatrudnienia, bo diety i inne należności z tytułu wyjazdów

służbowych nie są przychodem ze stosunku pracy w rozumieniu przepisów prawa

podatkowego, a w konsekwencji nie stanowią podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne (§ 2 pkt 15 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.).

Mając powyższe na uwadze skład orzekający uznał, że diety i inne należności

wypłacane kierowcom zatrudnionym w transporcie międzynarodowym tytułem

rekompensaty ponoszonych zwiększonych wydatków na wyżywienie, noclegi lub

inne usprawiedliwione potrzeby związane z odbywaniem zagranicznych wyjazdów

służbowych, które nie mogły być zrealizowane bez oderwania od centrum

14

realizowania spraw życiowych pracownika lub ograniczenia możliwości wyżywienia,

pracowniczego lub rodzinnego wypoczynku oraz noclegów w stałym miejscu

zamieszkania lub pobytu, nie mają natury prawnej wynagrodzenia za pracę

wykonaną i nie są przychodem w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od

osób fizycznych, osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu

zatrudnienia (§ 1 rozporządzenia MPiPS z 18 grudnia 1998 r.), a w konsekwencji

nie stanowią podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne

(§ 2 pkt 15 tego rozporządzenia).

W takich okolicznościach Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.