II CSK 118/11

Sygn. akt II CSK 118/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

SSA Marek Machnij

w sprawie z powództwa E. C. i W. C.

przeciwko Międzyzakładowej Spółdzielni Mieszkaniowej „C.” w P.

o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowie wnosili między innymi o stwierdzenie nieważności uchwały

nr 4/07 zarządu pozwanej Spółdzielni z dnia 15 sierpnia 2007 r. ustanawiającej

odrębną własność lokali zarzucając, że uchwała jest niezgodna z prawem:

przepisami ustawy o własności lokali oraz krzywdząca dla członków Spółdzielni,

powołali się także na art. 42 § 3 Pr. spółdz., jako na jedną z podstaw prawnych

roszczenia.

Wyrokiem z dnia 4 marca 2008 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo a Sąd

Okręgowy wyrokiem z dnia 26 czerwca 2008 r. oddalił apelację powodów

stwierdzając, że ponieważ żądali oni uznania uchwały za nieważną z powodu jej

sprzeczności z dobrymi obyczajami i naruszenia ich interesu, przysługiwało im

roszczenie o uchylenie uchwały, a nie roszczenie o stwierdzenie jej nieważności.

W wyniku skargi kasacyjnej powodów Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

15 stycznia 2010r. I CSK 203/09 uchylił wyroki Sądów obu instancji i zniósł

postępowanie w sprawie z powodu jego nieważności. Wskazał, że powodowie

domagali się stwierdzenia nieważności uchwały zarządu pozwanej Spółdzielni

wnosząc alternatywnie także o uchylenie tej uchwały, a zatem sądem właściwym

rzeczowo do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji był, zgodnie z art. 17 pkt 42

k.p.c., sąd okręgowy a nie sąd rejonowy.

W toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Okręgowy w dniu 25 lutego

2010 r. wezwał powodów do jednoznacznego określenia żądania z jakim

występują, a na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2010 r. pouczył ich, że istotne

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma prawidłowe sformułowanie żądania,

wobec czego zasadne byłoby by skorzystali z pomocy radcy prawnego lub

adwokata. Powodowie poparli żądanie stwierdzenia nieważności przedmiotowej

uchwały zarządu i prosili o odroczenie rozprawy celem skonsultowania się

z prawnikiem, a następnie w piśmie z dnia 10 maja 2010 r. wskazali, że

w wykonaniu zobowiązania Sądu do sprecyzowania roszczenia, prostują żądania

w ten sposób, że wnoszą o uchylenie przedmiotowej uchwały zarządu z uwagi na

3

jej niezgodność z dobrymi obyczajami oraz dlatego, że ma ona na celu

pokrzywdzenie powodów jako członków Spółdzielni.

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Stwierdził, że zarzuty powodów dotyczące zaskarżonej uchwały są uzasadnione

bowiem jest ona sprzeczna z przepisami art. 42 ust. 3 u.s.m. i art. 3 ust. 2 u.w.l.,

jednakże powództwo nie mogło być uwzględnione, gdyż zostało błędnie

sformułowane. Stwierdzone uchybienia powodują bowiem, że zaskarżona uchwała

jest sprzeczna z prawem, a zatem powodom przysługiwało jedynie roszczenie o

stwierdzenie nieważności uchwały, tymczasem wnosili oni o jej uchylenie, a Sąd nie

jest uprawniony do orzeczenia ponad żądanie.

Sąd Apelacyjny, podzielając powyższą ocenę, zaskarżonym wyrokiem z dnia

4 listopada 2010 r. oddalił apelację powodów. Stwierdził, że zgodnie z art. 187 § 1

k.p.c. na powodach ciążył obowiązek dokładnego określenia żądania i wskazania

uzasadniających je okoliczności faktycznych, co wyznaczało zakres żądania, który,

zgodnie z art. 383 k.p.c., nie mógł być rozszerzony ani uzupełniony o nowe

roszczenia w postępowaniu apelacyjnym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pomiędzy

żądaniami stwierdzenia nieważności uchwały, ustalenia nieistnienia uchwały oraz

uchylenia uchwały istnieją różnice uniemożliwiające przyjęcie, że roszczenia te

mogą być objęte łącznym żądaniem i wywodzić się z tożsamego stanu

faktycznego. Nie może też, w ocenie Sądu, dojść do ewentualnego, czy

alternatywnego zgłoszenia tych roszczeń. Wyklucza to możliwość uchylenia

uchwały w wyniku stwierdzenia jej nieważności. Wskazał, że unormowanie zawarte

w art. 43 u.s.m. stanowi lex specialis w stosunku do ogólnych zasad zaskarżania

uchwał przewidzianych w Prawie spółdzielczym. Powództwo o uchylenie uchwały

przysługuje wtedy, gdy opiera się na sprzeczności uchwały z postanowieniami

statutu, bądź dobrymi obyczajami albo gdy uchwała miała na celu pokrzywdzenie

członka spółdzielni, natomiast w razie sprzeczności uchwały z prawem, przysługuje

roszczenie oparte na art. 189 k.p.c. o stwierdzenie nieważności uchwały. Ponieważ

powodowie sprecyzowali roszczenie jako żądanie uchylenia uchwały z uwagi na jej

niezgodność z dobrymi obyczajami oraz to, że ma na celu pokrzywdzenie powodów

jako członków spółdzielni, niewątpliwie wchodzi w grę roszczenie wynikające z art.

4

42 § 3 Pr. spółdz., które nie mogło być uwzględnione, jeżeli uchwała jest sprzeczna

z prawem.

Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny oddalił apelację, nie rozpoznając jej

zarzutów i argumentów dotyczących kwestii merytorycznych.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, w ramach pierwszej

podstawy powodowie zarzucili naruszenie art. 43 ust. 5 ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119,

poz. 1116 ze zm. – dalej: „u.s.m.”) i art. 42 § 2-4 ustawy z dnia 16 września 1982 r.

Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1484 ze zm. – dalej:

„Pr. spółdz.”) przez ich niewłaściwe zastosowanie, a w ramach drugiej podstawy

naruszenie art. 321, art. 187 § 1, art. 193 § 1 i art. 383 k.p.c. przez pominiecie, że

powodowie wystąpili z roszczeniami zarówno o stwierdzenie nieważności jak

i o uchylenie przedmiotowej uchwały, wskazując, że jest ona sprzeczna z prawem

i dobrymi obyczajami oraz ma na celu pokrzywdzenie powodów; naruszenie

art. 386 § 1 k.p.c. przez oddalenie uzasadnionej apelacji powodów oraz art. 378

§ 1 k.p.c. przez nie odniesienie się do wszystkich zarzutów tej apelacji i nie

rozpoznanie istoty sprawy.

Wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów procesu za obie instancje

i postępowanie kasacyjne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powodowie zaskarżyli uchwałę zarządu pozwanej Spółdzielni określającą

przedmiot odrębnej własności wszystkich lokali mieszkalnych i użytkowych, a wiec

uchwałę, o której mowa w art. 42 u.s.m. Tryb podejmowania i zaskarżania takich

uchwał reguluje art. 43 tej ustawy, który w ustępie 5 przewiduje dla osób

uprawnionych możliwość zaskarżenia uchwały do sądu z powodu jej niezgodności

z prawem lub jeśli uchwała narusza interes prawny lub uprawnienia tych osób

wskazując, że przyczyną nieważności uchwały nie może być niepodjęcie przez

osoby zainteresowane wysłanych przez zarząd powiadomień, o których mowa

w ust. 1 i 4. Choć to ostatnie stwierdzenie może sugerować, że przedmiotem

powództwa przewidzianego w art. 43 ust. 5 u.s.m. jest roszczenie o ustalenie

5

nieważności uchwały zarządu, to w istocie przepis ten nie określa wyraźnie rodzaju

przysługującego roszczenia.

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego słusznie zwrócono na to

uwagę, stwierdzając, że przepis powyższy nie reguluje wyczerpująco materii w nim

przewidzianej, nie wskazując, jakie powództwo służy osobie uprawnionej, która

chce zaskarżyć do sądu uchwałę zarządu, o której mowa w art. 42 i art. 43 ust. 5

u.s.m. Zawiera zatem lukę w tym przedmiocie, a ponieważ reguluje materię bardzo

podobną do uregulowanej w art. 42 Pr. spółdz., istnieją podstawy, by lukę tę

wypełnić, stosując w drodze analogii art. 42 Pr. spółdz. W konsekwencji należy

przyjąć, że uprawnionemu zaskarżającemu na podstawie art. 43 ust. 5 u.s.m.

uchwałę zarządu przysługuje roszczenie o stwierdzenie nieważności tej uchwały,

gdy zarzuca, że jest ona niezgodna z prawem, co, w razie uwzględnienia

powództwa, prowadzi do wydania wyroku deklaratoryjnego, lub roszczenie

o uchylenie uchwały, gdy zarzuca, że narusza ona interes prawny lub uprawnienia

osoby zainteresowanej, co w razie uwzględnienia powództwa prowadzi do wydania

wyroku konstytutywnego, prawokształtującego.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 listopada 2010 r. IV CSK

269/10 (niepubl.) w przepisie art. 42 ust. 5 u.s.m. przewidziane są trzy różne

podstawy zaskarżenia uchwały zarządu określającej przedmiot odrębnej własności

lokali: 1) niezgodność z prawem, 2) naruszenie interesu prawnego osoby

uprawnionej, 3) naruszenie jej uprawnień. Zakładając racjonalność ustawodawcy

trzeba przyjąć, że treść tych przesłanek nie pokrywa się. Zgodnie z art. 42 § 2

Pr. spółdz. uchwała sprzeczna z prawem jest nieważna ex lege, co może być

przedmiotem powództwa o ustalenie jej nieważności, natomiast żądanie uchylenia

takiej uchwały jest bezprzedmiotowe. Naruszenie przez uchwałę zarządu interesu

prawnego lub uprawnienia osób, na rzecz których spółdzielnia obowiązana jest

przenieść, po ustanowieniu, odrębną własność lokali, uzasadnia wystąpienie

z żądaniem uchylenia uchwały zarządu na podstawie art. 42 § 2 Pr. spółdz. w zw.

z art. 43 ust. 5 u.s.m. Sprzeczność z prawem uchwały określającej przedmiot

odrębnej własności lokali zachodzi w przypadku naruszenia przez jej wydanie

przepisów prawa materialnego (np. w razie naruszenia art. 2 ust. 4 u.w.l. i art. 42

ust. 3 pkt.2 u.s.m. przez nie zaliczenie piwnicy jako pomieszczenia przynależnego

6

do lokalu mieszkalnego w sytuacji, gdy piwnica przyporządkowana jest do tego

lokalu i pozostaje w użytkowaniu osoby, której przysługuje spółdzielcze prawo do

tego lokalu – porównaj uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2009 r.

III CZP 14/09, OSNC 2010/1/5) lub wymogów proceduralnych, gdy miało to wpływ

na treść uchwały. Są to przesłanki powództwa przewidzianego w art. 43 ust. 5

u.s.m. o stwierdzenie nieważności uchwały.

Natomiast przesłankami powództwa wytoczonego na podstawie art. 43 ust. 5

u.s.m. o uchylenie uchwały zarządu są zarzuty, że uchwała narusza interes prawny

osoby uprawnionej, co oznacza każdy interes członka spółdzielni, który w świetle

przepisów korzysta z ochrony prawnej, lub że narusza jej uprawnienia, co oznacza

naruszenie interesów skarżącego o charakterze ekonomicznym i socjalnym.

Podstawa faktyczna obu tych roszczeń może być taka sama lub różna,

a uchwała sprzeczna z prawem może też naruszać interes prawny lub uprawnienia

osoby zainteresowanej, która może dochodzić obu tych roszczeń kumulatywnie.

W świetle art. 191 k.p.c. kumulacja roszczeń jest bowiem dopuszczalna jeżeli

nadają się one do tego samego trybu postępowania oraz jeżeli sąd jest właściwy ze

względu na ogólną wartość roszczeń, a gdy są to roszczenia różnego rodzaju, o ile

dla któregokolwiek z nich nie jest przewidziane postępowanie odrębne ani też nie

zachodzi niewłaściwość sądu według przepisów o właściwości bez względu na

wartość przedmiotu sporu. Możliwość kumulacji roszczeń nie zależy zatem od

jakiegokolwiek związku faktycznego lub prawnego między nimi. Powód może także

dochodzić tych roszczeń jako ewentualnych, gdyż, jak wskazał Sąd Najwyższy

w orzeczeniu z dnia 5 czerwca 2007 r. I CSK 86/07 (niepubl.), pomiędzy

powództwem pierwszym i ewentualnym nie musi zachodzić związek. Mogą to być

także roszczenia wykluczające się nawzajem, gdyż istotą roszczenia ewentualnego

jest to, że obowiązek jego rozpoznania przez Sąd powstaje dopiero w razie

oddalenia pierwszego powództwa.

Należy zatem stwierdzić, że powodowie mogli dochodzić roszczenia

o ustalenie nieważności przedmiotowej uchwały zarządu oraz, jako ewentualnego

(alternatywnego), roszczenia o jej uchylenie, wskazując na to, że uchwała

z określonych przyczyn jest sprzeczna z przepisami prawa oraz narusza ich interes

7

prawny lub uprawnienia. W taki też sposób powodowie, działający przed Sądami

obu instancji bez zawodowego pełnomocnika, sformułowali roszczenia, na co

wskazał już Sąd Najwyższy w poprzednim wyroku z dnia 15 stycznia 2010 r. I CSK

203/09. Określili też w dostateczny sposób podstawę faktyczną obu roszczeń, które

powinny być w zgłoszonym kształcie rozpoznane przez Sąd pierwszej instancji. Nie

było zatem żadnych podstaw prawnych ani procesowych do żądania przez ten Sąd,

by powodowie sprecyzowali roszczenie. Należy więc uznać, że żądanie to, jako

bezprzedmiotowe i bezpodstawne, nie mogło wywołać dla powodów ujemnych

skutków procesowych, tym bardziej, że występowali w sprawie bez zawodowego

pełnomocnika. W istocie Sąd wprowadził ich w błąd, wskazując w toku procesu, że

źle sprecyzowali roszczenie i obligując do jego zmiany, choć następnie,

w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że ich pierwotne roszczenie było prawidłowe

i merytorycznie uzasadnione, lecz nie może być uwzględnione, bowiem drugie

roszczenie, sprecyzowane na żądanie Sądu, było wadliwe.

W tych okolicznościach także Sąd Apelacyjny obowiązany był rozpoznać

merytorycznie apelację w zakresie obu prawidłowo zgłoszonych roszczeń, nie było

bowiem podstaw do zastosowania art. 383 zd. 1 k.p.c., gdyż nie nastąpiła zmiana

ani rozszerzenie żądania w postępowaniu apelacyjnym. Uzasadniony jest zatem

kasacyjny zarzut naruszenia powyższego przepisu, jak również art. 187, art. 193

§ 1 i art. 321 k.p.c., które nie miały zastosowania w sprawie.

W konsekwencji naruszenia powyższych przepisów Sąd drugiej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy i nie odniósł się do merytorycznych zarzutów apelacji, co

uzasadnia także kasacyjny zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. Naruszony został

również art. 43 ust. 5 u.s.m. przez nie zastosowanie go i nie rozpoznanie

zgłoszonych na jego podstawie roszczeń.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c..).