II UK 65/11

Sygn. akt II UK 65/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSA Jolanta Frańczak

w sprawie z wniosku M. Z.

przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu w W.

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 21 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 października 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 26 października 2010 r. oddalił apelację

skarżącej M. Z. od wyroku Sądu Okręgowego w W. z 15 marca 2010 r., którym

oddalono jej odwołanie od decyzji pozwanego Wojskowego Biura Emerytalnego z 7

września 2009 r., odmawiającej jej renty rodzinnej wobec stwierdzenia, że jej syn P.

2

Z. bezpośrednio przed śmiercią nie przyczyniał się do jej utrzymania. Podstawę

prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 71 pkt 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm. – dalej: jako „ustawa o emeryturach i

rentach”) w związku z art. 23 ust. 1 pkt 1 i art. 24 ustawy z 10 grudnia 1993 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U.

z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm. – dalej: „jako ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych”).

Występując o rentę rodzinną wnioskodawczyni M. Z. twierdziła, że jej syn

(zmarły 26 czerwca 2009 r.) bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do jej

utrzymania. Złożyła oświadczenie o pobieraniu środków pieniężnych z rachunku

bankowego syna oraz wydruki historii operacji bankowych. Ustalono, że

wnioskodawczyni oraz jej mąż mają własne źródła utrzymania (odpowiednio

emeryturę - 1.554,48 zł i świadczenie przedemerytalne - 804,02 zł).

Wnioskodawczyni jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,78 ha

(0,59 ha przeliczeniowego) z miesięcznym dochodem 207 zł ustalonym w oparciu o

ustawę z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Łączny dochód (netto)

małżonków wynosi 2.121,34 zł. Syn P. Z. był zatrudniony jako żołnierz. Wydruk

bankowy z jego konta potwierdza realizację stałego zlecenia tytułem spłat rat

dwóch kredytów. Wypłaty z rachunku bankowego były dokonywane przy pomocy

karty bankomatowej i brak jest możliwości stwierdzenia kto i w jakim celu

dokonywał transakcji. Na podstawie tych ustaleń Sąd Okręgowy oddalił odwołanie

wnioskodawczyni. Wskazał, że renta rodzina (w tym wojskowa) ma w przypadku

rodziców zapewnić im możliwość samodzielnego utrzymania. Sytuacja materialna

wnioskodawczyni i jej małżonka wskazuje na brak konieczności pomocy finansowej

ze strony syna w bieżącym utrzymaniu rodziców. Wnioskodawczyni pobiera

emeryturę i jest właścicielem gospodarstwa rolnego. Natomiast miesięczny dochód

zmarłego kształtował się na poziomie 2.160 zł (netto). Był obciążony ratami

kredytów. Dysproporcja pomiędzy dochodami w gospodarstwie domowym matki

i syna nie była aż tak duża by mogła stanowić podstawowe kryterium do

stwierdzenia, że zmarły syn przyczyniał się do utrzymania wnioskodawczyni.

Również fakt wspólnego zamieszkiwania i pomocy w gospodarstwie rolnym nie jest

3

przesłanką do ustalenia uprawnień do wojskowej renty rodzinnej. W takiej sytuacji

nie był spełniony warunek przyczyniania się do utrzymania rodziców z art. 71 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach.

Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia apelacji wnioskodawczyni

stwierdził, że przyczynianie się zmarłego do utrzymania rodziców musi być

rozpatrywane w kontekście oceny czy sytuacja materialna rodziców wymagała

wspomagania. Osoba ubiegająca się o rentę rodzinną powinna wykazać, poza

faktem przyczyniania się, także czy chociażby częściowo była na utrzymaniu

zmarłego. Oznacza to, że osoba uprawniona do renty rodzinnej powinna wykazać,

iż otrzymywane od zamarłego środki były konieczne jej do utrzymania.

Wnioskodawczyni nie udowodniła przyczyniania się syna do utrzymania jej i jej

męża. Przedstawione dowody wypłat środków z rachunku bankowego zmarłego nie

wskazują kto pobierał środki oraz komu one były przekazywane. Nawet jeżeli

wnioskodawczyni była upoważniona do pobierania środków z konta syna, to była to

jego dyspozycja i sposób wspólnego gospodarowania. Natomiast umowy zakupu

sprzętu AGD na raty i spłata tych rat przez zmarłego nie świadczą o przyczynianiu

się do utrzymania wnioskodawczyni oraz jej męża. Wnioskodawczyni wraz

z mężem i synem zamieszkiwali wspólnie, prowadzili razem gospodarstwo domowe

o określonym standardzie. Skoro syn zamieszkiwał z rodzicami to dokonywał

zakupu sprzętu, na który było go stać i z którego korzystali. Wyższy standard życia,

kiedy wnioskodawczyni zamieszkiwała z synem, nie jest tożsamy z przyczynianiem

się do jej utrzymania. Wnioskodawczyni posiada własne źródło utrzymania

w wysokości odpowiadającej emerytom i rencistom w aktualnych realiach

społecznych. Kwestia przyczyniania się do utrzymania nie może być utożsamiana

z zapewnieniem odpowiednio wysokiego standardu życia wynikającego ze

wspólnego zamieszkiwania, bowiem wówczas ta ostatnia przesłanka decydowałaby

o nabyciu prawa do renty rodzinnej przez rodziców. Jednocześnie sytuacja

materialna wnioskodawczyni i jej męża nie uzasadniała konieczności pomocy

zmarłego w ich utrzymaniu. Dochody wnioskodawczyni i jej męża pozwalały na

utrzymanie bez konieczności pomocy syna. Nie została zatem spełniona

przesłanka z art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach.

Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie:

4

1) prawa materialnego przez błędną wykładnię:

a) art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach w związku z art. 23 ust. 1 pkt 1 i

art. 24 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i art. 91 § 1

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Kro), polegającą na przyjęciu i uzależnieniu

przyznania prawa do renty od sytuacji finansowej, możliwości zarobkowych

i dochodów wnioskodawcy w sytuacji, kiedy żaden przepis nie uzależnia przyznania

prawa do renty od wysokości osiąganych dochodów i od innych czynników

ekonomicznych wnioskodawcy – w żadnym razie przepisy nie uzasadniają

przyjęcia, że renta rodzinna może być ustanowiona tylko po dokonaniu oceny czy

warunki materialne uprawnionych do renty rodzinnej wymagały takiego wsparcia

(przyczyniania się). Przepis art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach należy

„czytać literalnie”, jego znaczenie jest jasne i wystarczy do interpretacji posłużenie

się wykładnią językową i logiczną. Natomiast przyjęcie wykładni celowościowej nie

wyjaśniło istoty sprawy, czyli co należy rozumieć przez bezpośrednie przyczynianie

się do utrzymania. Błędną jest również wykładnia, że dla spełnienia przesłanki

przyczynienia się do utrzymania wnioskodawczyni musiałaby istnieć taka sytuacja

materialna, która wskazywałaby na konieczność pomocy finansowej ze strony syna

i tylko ona przesądza o przyznaniu prawa do renty, w sytuacji kiedy

wnioskodawczyni oświadczeniem, o którym mowa w § 13 i § 19 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia

emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń wykazała, iż zmarły syn

przyczyniał się do utrzymania jej i jej męża w sytuacji kiedy żaden przepis nie

uzależnia przyznania prawa do renty od wysokości osiąganych dochodów czy od

innych czynników ekonomicznych wnioskodawcy – w żadnym razie przepisy nie

uzasadniają przyjęcia, że renta rodzinna może być ustanowiona tylko na rzecz

osoby ubogiej czy znajdującej się w niedostatku. Ponadto powinność syna

(dziecka) przyczyniania się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, jeżeli

mieszka on u rodziców, wynika wprost z art. 91 § 1 Kro, i już z tej samej tylko

oczywistej okoliczności, że są to rodzice zmarłego, którzy wspólnie z nimi przed

śmiercią zamieszkiwali, winna zostać przyznana rodzicom zmarłego dziecka renta

rodzinna.

5

b) § 11, § 13 i § 19 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie

postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń

przez uznanie, że z treści tych przepisów wynika obowiązek udokumentowania

prawa do renty rodzinnej w celu wykazania przez osobę uprawnioną do renty jej

sytuacji materialnej i pozostawania w niedostatku czy ubóstwie, poprzez złożenie

dokumentów niewymienionych w tych przepisach, podczas gdy przepisy

rozporządzenia ściśle i enumeratywnie określają, jakie dokumenty winna złożyć

osoba ubiegająca się o przyznanie renty rodzinnej.

2) przepisów postępowania przez całkowite pominięcie środków dowodowych

w postaci składanych przez wnioskodawczynię oświadczeń co do okoliczności

potwierdzających przyczynianie się zmarłego syna do utrzymania rodziców,

o których mowa w § 13 ust. 1 pkt 2 i § 19 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych

świadczeń, w sytuacji kiedy wnioskodawczyni, mając na uwadze te przepisy,

udowodniła i wykazała przyczynianie się zmarłego syna do utrzymania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

istotne zagadnienie prawne – czy w świetle art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach

i rentach w związku z art. 23 ust. 1 pkt 1 i art. 24 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych i art. 91 § 1 Kro przyznanie prawa do renty

rodzinnej uzależnione jest od sytuacji finansowej, majątkowej, możliwości

zarobkowych i dochodów osoby uprawnionej do jej otrzymania (rodziców),

w sytuacji, kiedy żaden przepis nie uzależnia przyznania prawa do renty od

wysokości osiąganych dochodów czy od innych czynników ekonomicznych osoby

uprawnionej do jej otrzymania ani nie uzasadnia przyjęcie, że renta rodzinna może

być ustanowiona tylko na rzecz osoby ubogiej czy znajdującej się w niedostatku; -

czy ścisłe i enumeratywnie wymienienie w § 11, § 13 i § 19 ust. 1 pkt 3

rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia

emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń dokumentów i oświadczeń,

które winna złożyć osoba ubiegająca się o przyznanie renty rodzinnej, uzasadnia

żądanie dodatkowo od niej przez organ rentowy i sąd – oprócz tych dokumentów –

innych dokumentów i oświadczeń potwierdzających uprawnienie do renty, jej

sytuację materialną i pozostawanie w niedostatku czy ubóstwie i udowodnienia

6

przyczyniania się zmarłego do utrzymania uprawnionego. Wskazano także na

potrzebę wykładni art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach w związku z art. 24

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i art. 91 § 1 Kro przez

wyjaśnienie istoty bezpośredniego przed śmiercią przyczyniania się zmarłego do

utrzymania rodziców, czym jest przyczynianie się do utrzymania i jakie kryteria

stosować do jego ustalenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego została

oddalona.

1. Skarga kasacyjna przysługuje od orzeczenia Sądu drugiej instancji i jej

podstawy nie mogą być dowolne (art. 3981

§ 1 k.p.c., art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.),

dlatego nie można stwierdzić iżby zostały naruszone przepisy § 11, § 13, § 19 ust.

1 pkt 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia

emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń. Nie są to przepisy, które

mogły stanowić zasadne oparcie dla zarzutów podstaw kasacyjnych. Pierwszej

z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., czyli materialnej, dlatego że nie mogą być uznane za

przepisy prawa materialnego, gdyż nie jest w nich zawarte (uregulowane) prawo do

świadczenia z ubezpieczenia społecznego (w tym przypadku renty rodzinnej).

Przepisy te stanowią, że rodzice ubiegający się o rentę rodzinną powinni

przedstawić określone dokumenty, w tym między innymi oświadczenie na

okoliczność, że pracownik, emeryt lub rencista bezpośrednio przed śmiercią

przyczyniał się do ich utrzymania, a także że nie są zatrudnieni w pełnym wymiarze

czasu pracy (§ 11 i § 13). Zgodnie z § 19.1. pkt 3 tego rozporządzenia

oświadczenia zainteresowanych stanowią środek dowodowy do stwierdzenia

pozostawania rodziców na utrzymaniu zmarłego przed jego śmiercią. Z samego

jednak oświadczenia rodzica, że dziecko przed śmiercią przyczyniało się do jego

utrzymania nie wynika prawo (podstawa materialna) do przyznania renty rodzinnej.

Ta podstawa zawarta jest w art. 71 ustawy o emeryturach i rentach oraz w art. 23

i art. 24 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych. Przepisy

rozporządzenia nie mogą być również uznane za przepisy, które ma na uwadze

7

podstawa procesowa skargi z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Chodzi w niej o naruszenie

przepisów „postępowania”, a więc dotyczących „postępowania sądowego”

w rozumieniu art. 1 k.p.c., a nie postępowania przedsądowego przed organem

rentowym. Postępowanie określone w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. ma

charakter pragmatyczny. Jednak oświadczenie zainteresowanych stanowi tylko

środek dowodowy niewiążący bezwzględnie organu rentowego, który może

zakwestionować jego znaczenie, treść lub wartość jako dowodu i wydać decyzję na

podstawie innego stanu faktycznego. Reguły dotyczące postępowania

dowodowego i ustaleń faktycznych wynikają z procedury administracyjnej

określonej w ustawie z 14 czerwca 1960 Kodeks postepowania administracyjnego

(jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zatem rozporządzenie jest

aktem niższej rangi. Natomiast przed sądem ubezpieczeń społecznych obowiązują

przepisy procedury cywilnej (Kodeksu postępowania cywilnego) i reguła, że to

zainteresowany prawem do świadczenia (renty rodzinnej) ma udowodnić

przesłanki, w tym podstawy faktyczne dochodzonego prawa. Innymi słowy Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną od wyroku sądu drugiej instancji, dlatego

w podstawie procesowej można zarzucać naruszenie przepisów postępowania

przed tym sądem (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 3981

§ 1 k.p.c.), a nie

na wcześniejszym etapie postępowania, zwłaszcza przedsądowym

(administracyjnym).

2. Druga kwestia wymaga należytego rozróżnienia (dostrzeżenia) podstawy

faktycznej i prawnej zaskarżonego wyroku. W zakresie pierwszej nie ustalono

wszak, iżby syn przed śmiercią przyczyniał się do utrzymania skarżącej i jest to

zasadnicze ustalenie w tej sprawie, którego skarga kasacyjna nie podważa – nie

ma podstawy (procesowej) skierowanej do takiego ustalenia. Sąd Najwyższy

w rozpoznaniu skargi związany jest stanem faktycznym stanowiącym podstawę

zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.), w której stwierdzono, iż w sprawie nie

udowodniono, że syn przyczyniał się do utrzymania rodziców. Wskazano wszak, iż

samo oświadczenie skarżącej o takim przyczynianiu się nie było wystarczające

w konfrontacji, z tym że dochody syna nie były istotnie większe od dochodów

rodziców, przy tym były obciążone spłatą kredytów i na podstawie wypłat

z rachunków nie można było potwierdzić, że dysponowała nimi wnioskodawczyni

8

i dokonywała wypłat z przeznaczeniem na swoje utrzymanie. Po wtóre

w zaskarżonym wyroku ustalono, że „dochody uzyskiwane przez

wnioskodawczynię wraz z małżonkiem pozwalały na ich utrzymanie bez

konieczności pomocy zmarłego syna”. Występuje tu więc ustalenie faktyczne dalej

idące niż dotyczące przyczyniania się do utrzymania, gdyż stwierdzające, że

rodzice nie wymagali utrzymania ze strony syna. Sąd zastosował tu więc określoną

normą o samodzielnym utrzymaniu się rodziców ze swoich dochodów.

3. Konsekwentnie skoro skarga w podstawie procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.) nie podważa zasadniczych ustaleń o nieprzyczynianiu się syna do

utrzymania rodziców a nawet ustalenia, że mieli samodzielne utrzymanie

z własnych dochodów i nie było konieczności udzielania im pomocy materialnej, to

traciłyby na znaczeniu zarzuty materialne skargi kasacyjnej. Jednak skarga

podważa wartość tych ustaleń pośrednio z pozycji prawa materialnego, gdyż nie

zgadza się aby Sąd oparł rozstrzygnięcie na prawidłowej normie prawnej.

Z zarzutów skargi wynika, że zasadniczo kwestionuje założenie, iżby pojęcie

„utrzymania” rodziców z art. 71 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach miało

określone granice. Zdaniem skarżącej interpretacja pojęcia „utrzymanie” nie może

być redukowana do wykładni literalnej, gdyż przepis ten dotyczy wszelkiej pomocy

dla rodziców ze strony dziecka, a więc także korzystanie przez nich z wyższego

standardu życia, choćby z racji wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem

i partycypowania w ten sposób przez nie w prowadzeniu wspólnego gospodarstwa

domowego. Równocześnie i konsekwentnie skarżąca przyjmuje, że prawo do renty

rodzinnej nie może być zależne od badania sytuacji finansowej, możliwości

zarobkowych i dochodów rodzica dochodzącego renty rodzinnej, bo żaden przepis

nie uzależnia przyznania renty rodzinnej od wysokości osiąganych przez niego

dochodów i innych czynników ekonomicznych wnioskodawcy. Założenie to jest

błędne, gdyż zakłada, że sytuacja materialna rodziców w ocenie prawa do renty

rodzinnej jest obojętna i wystarczy iżby przed śmiercią dziecka korzystali z jego

majątku, co podwyższało ich standard życia.

4. Kluczowa staje się wykładania pojęcia „utrzymania” rodziców albowiem jeśli

mają zapewnione własne utrzymanie, to nie spełnia się przesłanka z art. 71 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach, czyli przyczyniania się do ich utrzymania. Błędne

9

byłoby założenie, że pojęcie „utrzymanie” nie miałoby granic i dlatego wszelka

pomoc dzieci może być uznana za przyczynianie się do utrzymania rodziców.

Synonimy słowa „utrzymanie” – to słowa takie jak: „chleb, zarobek, środki do życia,

praca, wyżywienie, wikt, wikt i opierunek, życia, byt, egzystencja”. Według Słownika

Języka Polskiego (pod redakcją prof. M. Szymczaka, PWN 1996 r.) utrzymanie to

środki do życia, koszt egzystencji, a być na czyimś utrzymaniu, to korzystać

z czyichś środków do życia; mieć kogoś na utrzymaniu, to ponosić koszty związane

z czyimś wyżywieniem, mieszkaniem i innymi potrzebami. W zakresie

normatywnym i semantycznym znaczenie słowa utrzymanie nie może być więc

dowolnie (szeroko) interpretowane, gdyż ustawodawca posługuje się nim w kilku

innych regulacjach ustawy o emeryturach i rentach o podobnym znaczeniu. Chodzi

mianowicie o następujące przepisy: art. 68 i art. 77 dotyczące osób przyjętych na

wychowywanie i utrzymanie w zakresie uprawnienia do renty rodzinnej lub zasiłku

pogrzebowego; art. 70 ust. 4, w którym wdowa niespełniająca warunków do renty

rodzinnej i niemająca niezbędnych źródeł utrzymania ma prawo do okresowej renty

rodzinnej; art. 83 uzależniającego uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku od

braku środków utrzymania; art. 136 ust. 1 o wypłacie świadczeń po zmarłym

ubezpieczonym osobie na utrzymaniu której pozostawał. We wszystkich tych

przepisach słowo „utrzymanie” nie zostało użyte przypadkowo, gdyż odnosi się do

środków do życia w podstawowym zakresie. Oczywiście trudno tu o definicję

bardziej precyzyjną, gdyż nie dał jej ustawodawca a sytuacje ubezpieczonych są

zróżnicowane. Nie można jednak pomijać wykładni systemowej, z której wypływa

stwierdzenie, że chodzi o ochronę z ubezpieczenia społecznego (a nie

kapitałowego), a więc na wypadek ryzyka niemożności pracy ze względu na wiek,

niezdolność do pracy czy zdarzenie losowe (śmierć), przy czym wkład (składka)

i wysokość samego świadczenia są limitowane w ustawie. Pojęcie „utrzymania”

z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach nie jest więc zakresowo otwarte, bo skoro

składa się na regulację prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, to

musi pozostawać w określonej proporcji do świadczeń uzyskiwanych z tego

ubezpieczenia na wypadek niemożności zarobkowania (prowadzenia działalności).

Poziom utrzymania rodziców determinują więc w pierwszej kolejności świadczenia

z ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego, które sami wypracowali.

10

Oczywiście inna sytuacja zachodzi gdy rodzice będą się utrzymywać z własnej

pracy lub działalności, wówczas ich wydatki na utrzymanie mogą być większe ale

też dochód z pracy jest większy niż z ubezpieczenia społecznego. W ubezpieczeniu

społecznym chodzi o sytuacje zwykłe (przeciętne), stąd „utrzymanie” zawsze

będzie w określonej relacji do dochodów i odwrotnie. Granice „utrzymania”

rodziców wyznaczać będą więc własne dochody z pracy (działalności) a potem

z ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego. W przypadku rodziców naturalne

jest że mają oni wpierw dochody z pracy (działalności) a potem z ubezpieczenia

(zabezpieczenia) społecznego. W przypadku ubezpieczenia czy zabezpieczenia

społecznego dochody te są pochodne (zależne w określonej proporcji) od

otrzymywanych zarobków (składki) lub ubezpieczenia. Te dochody stanowią

podstawę do ustalenia renty rodzinnej dla dziecka po śmierci rodzica i proporcja ta

nie powinna być też bez znaczenia w ocenie czy rodzice mają zapewnione własne

(swoje) utrzymanie, gdy umiera ich dziecko. Renta rodzinna nie przysługuje

rodzicom zawsze po śmierci dziecka, lecz wtedy, gdy nie mogli zapewnić sobie

utrzymania i dziecko bezpośrednio przed śmiercią przyczyniało się do ich

utrzymania.

5. Renta rodzinna dla rodziców nie może wynikać z samej dysproporcji

i większych dochodów dziecka niż dochody rodziców. „Przyczynianie się do

utrzymania rodziców” nie może być też rozumiane tylko jako poprawa standardu

życia rodziców. Sytuacja taka może zachodzić, mimo że mają oni swoje

utrzymanie. Gdyby tak szeroko ujmować pojęcie „utrzymanie”, to renta rodzinna dla

rodziców miałaby charakter powszechny, jako że częstą i naturalną (zwykłą)

sytuacją jest pomoc materialna udzielana rodzicom przez dzieci, w tym

zwiększająca ich standard życia. Granicą (pułapem) badania przesłanki

przyczyniania się jest zatem niemożność utrzymania się przez rodziców z własnych

źródeł utrzymania w zakresie podstawowych potrzeb życiowych. Samo finansowe

wsparcie rodziców przez ich dzieci nie może być traktowane w każdej sytuacji –

czyli bez względu na sytuację rodziców, jak zdaje się zakładać skarżąca – jako

wystarczająca podstawa do przyznania renty rodzinnej rodzicom po śmierci

dziecka. Skoro występuje kategoria „utrzymania”, która warunkuje prawo do renty

rodzinnej dla rodziców, w tym znaczeniu, że renta przysługuje tylko wtedy gdy nie

11

mogą się samodzielnie utrzymać, to renta rodzinna nie przysługuje tym rodzicom,

którzy mają zapewnione swoje utrzymanie. Utrzymanie nie obejmuje wszelkich

wydatków rodziców, gdyż dotyczy jedzenia, mieszkania, ubrania, opłat, opieki

medycznej. Zapewnienie utrzymania oznacza więc nie tyle pomoc finansową

(choćby i regularną) lecz dostarczanie środków niezbędnych do zaspokojenia

podstawowych potrzeb życiowych.

6. Należy rozróżnić pojęcia dochodu i „utrzymania” rodziców. Pojęcie

przyczyniania się z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach odnosi się do utrzymania

rodziców. Przyczynianie się do utrzymania rodziców nie wynika ze zwiększenia

dochodu rodziców, lecz z partycypowania w kosztach ich utrzymania, którego nie

mogą sobie sami zapewnić. Przyczynianie się do utrzymania rodziców nie może

być ujmowane jako wszelka pomoc rzeczowa lub finansowa udzielana przez

dziecko rodzicom, gdyż czym innym jest wykazanie choćby częściowego

pozostawania na utrzymaniu zmarłego i czym innym pomoc finansowa udzielana

rodzicom. Ta ostatnia jest zakresowo szersza niż choćby częściowe przyczynianie

się do ich utrzymania. Chodzi bowiem o to, że nie każda pomoc finansowa dziecka

stanowić będzie przyczynianie się do utrzymania rodziców. Przyczynianie się do

utrzymania nie może być zatem rozumiane jako „dodanie, przysporzenie” rodzicom

środków finansowych lub rzeczowych i przez to określenie ich statusu

materialnego, w sytuacji gdy mają zapewnione utrzymanie z własnych dochodów.

7. Czym innym jest regulacja z art. 91 § 1 Kro i czym innym regulacja z art. 71

ustawy o emeryturach i rentach. Pierwsza wynika z ogólnego obowiązku rodziców

i dzieci wzajemnego wspierania się (art. 87 Kro) i ma charakter szerszy, a na

pewno odrębny i samodzielny od regulacji z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach.

Nie w każdym przypadku realizacji przez dziecko powinności z art. 91 § 1 Kro

spełnia się sytuacja z art. 71 ustawy o emeryturach i rentach. W art. 91 § 1 mowa

jest o przyczynianiu się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny, natomiast

w art. 71 jest mowa o przyczynianiu się do utrzymywania rodziców bezpośrednio

przed śmiercią. Czym innym są koszty utrzymania rodziny i czym innym jest

utrzymanie rodziców. Przepis art. 91 § 1 Kro nie daje więc skarżącej żadnego

uprawnienia do renty rodzinnej na podstawie ustawy o emeryturach i rentach.

Skarżąca nie zarzuca naruszenia art. 128 Kro, art. 133 § 2 Kro czy art. 135 § 1 Kro,

12

gdyż nie został określony obowiązek alimentacyjny dziecka wobec rodziców (nie

ustalono w sprawie). Nie dochodzili więc alimentów od syna, co pozwalało sądzić,

iż nie znajdowali się w niedostatku i mieli środki utrzymania. Nawet jednak wyrok

alimentacyjny określający tytuł do alimentów dla rodziców od syna określałby inną

sytuacją, wymagającą dalszych rozważań w aspekcie art. 71. Procesowo nie

wiązałby wszak bezpośrednio w sprawie o rentę rodzinną na podstawie ustawy

o emeryturach i rentach, jako że pozwany nie jest stroną w sprawie o alimenty dla

rodziców od dziecka i przedmioty spraw o alimenty dla rodziców i rentę rodzinną dla

rodziców nie są tożsame (art. 365 i art. 366 k.p.c.). Innymi słowy sąd ubezpieczeń

społecznych samodzielnie – czyli bez odwoływania się do przepisów prawa

rodzinnego – rozstrzyga czy występowała przesłanka niemożności samodzielnego

utrzymania się rodziców z własnych dochodów.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.

/tp/