III CZP 64/11

Uchwała z dnia 25 listopada 2011 r., III CZP 64/11

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Marta Romańska

Sąd Najwyższy w sprawach z powództwa Andrzeja M. przeciwko "M." S.A. w

Ł. o stwierdzenie nieważności uchwały oraz z powództwa "I." sp. z o.o. w W.

przeciwko "M." S.A. w Ł. o ustalenie nieważności uchwały, z powództwa Andrzeja

M. przeciwko "M." S.A. w Ł. o stwierdzenie nieważności uchwał oraz z powództwa

"I." sp. z o.o. w W. przeciwko "M." S.A. w Ł. o stwierdzenie nieważności uchwał, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 25 listopada 2011 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie

postanowieniem z dnia 7 marca 2011 r.:

"1. Czy w wypadku ustanowienia zarządcy na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c.

legitymację czynną do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy

zagrażającej możliwości uzyskania zaspokojenia z zajętych w toku postępowania

egzekucyjnego akcji dłużnika posiada wyłącznie wierzyciel, czy też legitymacja taka

przysługuje zarówno wierzycielowi jak i zarządcy?

2. Czy wierzyciel lub zarządca, których uprawnienie do zaskarżenia uchwał

walnego zgromadzenia akcjonariuszy wynika z art. 9102

k.p.c. są związani

terminami z art. 425 § 2 i 3 k.s.h.?

3. Czy zawarte w art. 425 § 1 k.s.h. wyłączenie stosowania art. 189 k.p.c.

dotyczy także podmiotów nie wymienionych w art. 425 § 1 k.s.h., które mają interes

prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności uchwały walnego zgromadzenia

akcjonariuszy lub których uprawnienie do zaskarżenia takiej uchwały wynika z

innych przepisów?

4. Czy sześciotygodniowy termin przed planowanym dniem powzięcia uchwały

o podziale wymagany dla zawiadomienia o zamiarze dokonania podziału spółki

dzielonej i przeniesienia jej majątku na spółki nowo zawiązane wskazany w art. 539

§ 1 k.s.h. biegnie od pierwszego czy od drugiego zawiadomienia dokonanego

zgodnie z wymogami określonymi w art. 539 § 2 k.s.h.?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel akcjonariusza spółki akcyjnej ma legitymację do zaskarżenia

uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy zagrażającej możliwości

zaspokojenia z zajętych w toku egzekucji akcji (art. 9102

§ 1 k.p.c.) także

wtedy, gdy ustanowiono zarządcę na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c. Do

wierzyciela i zarządcy ma zastosowanie art. 425 § 1–3 k.s.h.;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Przedmiotem czterech spraw połączonych w toku postępowania apelacyjnego

do wspólnego rozpoznania było stwierdzenie nieważności uchwały nadzwyczajnego

walnego zgromadzenia akcjonariuszy z dnia 28 kwietnia 2008 r. w sprawie zmiany

statutu pozwanej "M." S.A. oraz stwierdzenie nieważności uchwał nadzwyczajnego

walnego zgromadzenia akcjonariuszy z dnia 31 sierpnia 2009 r., dotyczących

podziału spółki przez wydzielenie z niej nowego podmiotu i obniżenia kapitału

zakładowego w wyniku umorzenia wszystkich akcji serii B na okaziciela. Uchwały te

były kwestionowane przez ustanowionego na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c.

zarządcą w związku z egzekucją z zajętych akcji, a także przez egzekwującego

wierzyciela – "I." spółkę z o.o. Spółka ta była wierzycielem jednego z akcjonariuszy

pozwanej spółki akcyjnej i spowodowała egzekucyjne zajęcie akcji tego

akcjonariusza. Zarządca jako podstawę powództwa wskazywał art. 422 i 425 k.s.h.

Wierzyciel akcjonariusza w odniesieniu do uchwały z 28 kwietnia 2008 r. powoływał

się na art. 189 k.c. i wskazywał, że jego interes w zaskarżeniu tej uchwały wynika z

art. 9102

§ 1 k.p.c., natomiast jako podstawę prawną zaskarżenia uchwał z dnia 31

sierpnia 2009 r. podawał art. 422 i 425 k.s.h. Sąd Okręgowy stwierdził nieważność

obu uchwał z dnia 31 sierpnia 2009 r., natomiast oddalił powództwo zarządcy i

powództwo "I." spółki z o.o. Powodowie kwestionowali w apelacji zasadność

oddalenia ich powództw, a pozwana spółka akcyjna zasadność uznania za

nieważne obu uchwał z dnia 31 sierpnia 2009 r.

Analizując judykaturę Sądu Najwyższego i wypowiedzi w literaturze dotyczące

skutków prawnych egzekucyjnego zajęcia akcji w sferze możliwości wykonywania

uprawnień majątkowych i korporacyjnych dłużnika (akcjonariusza) przez inne

podmioty, tj. wierzyciela i zarządcy ustanowionego na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c.,

Sąd Apelacyjny powziął poważne wątpliwości, czy w razie ustanowienia zarządcy

na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c. wierzyciel akcjonariusza jest legitymowany do

zaskarżenia uchwał walnego zgromadzenia akcjonariuszy pozwanej spółki akcyjnej,

czy zarządcę i wierzyciela obowiązuje przewidziany w art. 425 k.s.h., ogólny reżim

zaskarżania takich uchwał, czy ewentualnie reżim odpowiednio zmodyfikowany w

zakresie m.in. podstaw i terminów zaskarżania, skoro są to podmioty

niewymienione w art. 422 § 2 k.s.h., a za modyfikacją reżimu zaskarżania mogą

przemawiać także względy ochrony zajętego prawa dłużnika (jego akcji) i interesów

egzekwującego wierzyciela.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń Sądów meriti wynika, że w toku postępowania egzekucyjnego

obejmującego zajęte akcje dłużnika w pozwanej spółce akcyjnej ustanowiony został

zarządca na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c. Zarządcę ustanawia się, gdy zachodzi

potrzeba realizacji innych uprawnień wynikających z zajętego prawa niż

wymienione w art. 9102

§ 1 k.p.c. Do zarządcy stosuje się odpowiednio przepisy o

zarządzie w egzekucji z nieruchomości (por. art. 935 i nast. k.p.c.). Zarządca może

zatem wykonywać tzw. uprawnienia korporacyjne dłużnika wynikające z zajętego

prawa i w związku z ich wykonywaniem mógłby występować z odpowiednim

powództwem lub być pozywany (art. 935 k.p.c.).

Zarządca i wierzyciel akcjonariusza wystąpili niezależnie od siebie o

stwierdzenie nieważności tych samych uchwał walnego zgromadzenia

akcjonariuszy pozwanej spółki akcyjnej. Powstał w związku z tym problem

wzajemnej relacji podjętych środków prawnych obu tych podmiotów, skoro

zasadniczo zmierzały one do osiągnięcia tego samego celu, a pozwana spółka

akcyjna kwestionowała legitymację czynną obu powodów. Czas wytoczenia

powództwa i zawarta w pozwie motywacja prawna zgłoszonych żądań może

świadczyć o skoordynowanej akcji ochronnej przeciwko pozwanej spółce.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i w literaturze odróżnia się uprawnienia

majątkowe i korporacyjne (organizacyjne) w ramach ogólnego typu prawa

podmiotowego wynikającego z udziału wspólnika w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością i posiadacza akcji emitowanych przez spółkę akcyjną.

Uprawnienia te stanowią zasadnicze komponenty tych kategorii praw podmiotowych

i zarazem determinują ich strukturę prawną. Odróżnienie uprawnień majątkowych i

korporacyjnych wynikających m.in. z akcji ma istotne znaczenie w związku z

dokonaniem egzekucyjnego zajęcia prawa podmiotowego – udziału w spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością lub akcji – i upoważnieniem ex lege innych

podmiotów niż uprawniony do wykonywania wspomnianych uprawnień w

postępowaniu egzekucyjnym.

W art. 9102

§ 1 k.p.c. przewidziano możliwość wykonywania przez wierzyciela

wszelkich uprawnień majątkowych dłużnika wynikających m.in. z zajętych akcji z

zastrzeżeniem, że muszą być one niezbędne do zaspokojenia wierzyciela w drodze

egzekucji. Ustanowiony na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c. zarządca jest uprawniony

do realizacji innych uprawnień wynikających z zajętego prawa, a więc właśnie

uprawnień o charakterze korporacyjnym. Należy podzielić stanowisko Sądu

Najwyższego, że wierzyciel nie może wykonywać po egzekucyjnym zajęciu udziału

w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością uprawnień korporacyjnych dłużnika, np.

uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników lub głosować nad uchwałami (por. wyroki

z dnia 8 listopada 1935 r., C.II. 1364/35, Zb.Urz. 1936, poz. 237 i z dnia 3 grudnia

2004 r., IV CK 330/04, nie publ. oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14

września 2005 r., III CZP 57/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 116).

Stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w uchwale z dnia 14 września 2005 r.,

III CZP 57/05, należy uogólnić i odnieść do egzekucyjnego zajęcia akcji. Oznacza

to, że wszelkie uprawnienia majątkowe wynikające z zajętych akcji, które są

niezbędne do zaspokojenia wierzyciela, mogą być wykonywane przez wierzyciela

egzekucyjnego, natomiast uprawnienia o charakterze korporacyjnym związane z

tym papierami wartościowymi wykonywać może tylko zarządca (art. 9102

k.p.c.).

Podmiotem samego prawa podmiotowego wynikającego z akcji pozostaje

zadłużony akcjonariusz, a wierzyciel i zarządca mogą jedynie wykonywać

poszczególne kategorie uprawnień, w zasadzie niezależnie od siebie, uzyskują

bowiem na podstawie art. 9102

k.p.c. własną legitymację czynną. Wykonywanie

takie może łączyć się z możliwością wytaczania odpowiednich, określonych

powództw w określonej sytuacji, np. wierzyciel może wytoczyć powództwo wobec

spółki o wypłatę dywidendy, a zarządca żądać stwierdzenia nieważności określonej

uchwały naruszającej prawa korporacyjne dłużnika – akcjonariusza.

Wątpliwości Sądu Apelacyjnego pojawiły się w związku z zaliczaniem w

literaturze prawa do zaskarżenia uchwał walnego zgromadzenia akcjonariuszy do

uprawnień korporacyjnych każdego akcjonariusza. Jeżeli takie uprawnienie może

wykonywać tylko zarządca (art. 9102

§ 2 k.p.c.), to powstaje – w ocenie tego Sądu –

kwestia, czy wierzyciel jest uprawniony również do zaskarżania uchwał w ramach

przyznanej mu ogólnej kompetencji do podejmowania wszelkich działań, które są

niezbędne do zachowania prawa (art. 9102

§ 1 zdanie drugie k.p.c.). Sąd

Apelacyjny dostrzegł w treści art. 9102

k.p.c. „brak ścisłego rozgraniczenia

kompetencji” wierzyciela i zarządcy w zakresie wykonywania wspomnianego

uprawnienia, co powoduje w literaturze rozbieżności co do tego, który z tych

podmiotów jest legitymowany do zaskarżenia uchwał walnego zgromadzenia

akcjonariuszy w określonej sytuacji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dokonywano prawnej charakterystyki

prawa do zaskarżania uchwał w związku z analizą tzw. czynności zachowawczych

przewidzianych w art. 9102

§ 1 k.p.c., przysługujących wierzycielowi po dokonaniu

egzekucyjnego zajęcia udziałów dłużnika w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością i podjęciu przez wspólników uchwał zagrażających uprawnieniu

wierzyciela do egzekucyjnego zaspokojenia się z zajętych udziałów. W

uzasadnieniu wyroku z dnia 30 stycznia 2009 r., II CSK 355/08 (OSNC-ZD 2009, nr

D, poz. 100) wyjaśniono, że wykonywanie praw korporacyjnych, do których odnosi

się art. 9102

§ 2 k.p.c., nie obejmuje czynności zachowawczych zastrzeżonych w

art. 9102

§ 1 k.p.c. na rzecz wierzyciela. W razie podjęcia uchwały zagrażającej

uprawnieniu wierzyciela do zaspokojenia się z zajętych udziałów dłużnika w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością jedynym skutecznym środkiem przeciwdziałania

temu niebezpieczeństwu (działaniem zachowawczym) pozostaje powództwo o

stwierdzenie nieważności uchwały. Rozwijając tę myśl należy podkreślić, że

uprawnienie do podejmowania czynności zachowawczych w rozumieniu art. 9102

k.p.c. służą tylko wierzycielowi poza przyznaną mu kompetencją do wykonywania

uprawnień majątkowych wynikających z akcji, natomiast zarządcy przysługuje tylko

uprawnienie do wykonywania uprawnień niemajątkowych z tych akcji.

Z uzasadnienia omawianego wyroku wynika istotna i przekonywająca

konstatacja, że osobnym zagadnieniem jest istnienie odpowiednich środków

prawnych, jakie mieszczą się w ogólnej kategorii wszelkich działań niezbędnych do

zachowania prawa w rozumieniu art. 9102

§ 1 k.p.c. po dokonaniu egzekucyjnego

zajęcia tego prawa, a czym innym wykonywanie poszczególnych kategorii

uprawnień (majątkowych i korporacyjnych) przez wierzyciela i zarządcę z mocy

prawa. Oznacza to, że rozdzielenie możliwości wykonywania kategorii uprawnień

majątkowych i korporacyjnych między oba podmioty i wyposażenie wierzyciela

dodatkowo jeszcze w tzw. czynności zachowawcze, służące zachowaniu zajętego

prawa podmiotowego jako całości, nie wyłącza możliwości przyjęcia podobnych

środków (instrumentów) prawnych niezbędnych do wykonywania zarówno tzw.

uprawnień zachowawczych, jak i uprawnień korporacyjnych. Żądanie stwierdzenia

nieważności określonej uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy może zatem

stanowić środek prawny zmierzający do ochrony wierzyciela w razie zagrożenia

jego uprawnieniom do zaspokojenia się z zajętych akcji i nie jest wówczas

przejawem wykonywania uprawnień korporacyjnych wynikających z takich akcji.

Powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały może natomiast stanowić właśnie

przejaw wykonywania przez zarządcę z mocy zajęcia uprawnień korporacyjnych

przysługujących dłużnikowi.

Należy przyjąć jurydyczną niezależność wspomnianych środków prawnych w

postaci powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały nawet wówczas, gdy

skierowane zostały wobec tej samej uchwały walnego zgromadzenia spółki

akcyjnej. Mimo prawnego podobieństwa akcji ochronnej wierzyciela i zarządcy,

należy wskazać jednak inne źródło uprawnienia do posłużenia się tym

instrumentem. Wierzyciel uzyskuje to uprawnienie ex lege na skutek zajęcia,

natomiast zarządca działa w ramach uprawnień korporacyjnych przysługujących

dłużnikowi – akcjonariuszowi. W art. 9102

k.p.c. nie wspomina się nawet pośrednio

o tym, że podjęcie akcji ochronnej zainicjowanej przez wierzyciela w ramach

uprawnienia do tzw. czynności zachowawczych pozostaje w jakiś sposób

uzależnione od braku aktywności zarządcy w tym zakresie. Należy też zwrócić

uwagę na różne, możliwe podstawy faktyczne i prawne zaskarżenia tej samej

uchwały przez wierzyciela i zarządcę, ponieważ ta sama kwestionowana uchwała

może zagrażać możliwości uzyskania zaspokojenia przez wierzyciela z zajętego

prawa i jednocześnie naruszać prawa korporacyjne akcjonariusza przewidziane

pierwotnie w statucie spółki. Uzyskując zatem korzystny wyrok, wierzyciel powoduje

w zasadzie przywrócenie status quo istniejącego przed pojęciem uchwały,

natomiast zarządca może w dalszym ciągu wykonywać uprawnienia korporacyjne

akcjonariusza aż do czasu zaspokojenia egzekwowanej należności z zajętych akcji.

Wierzyciel uzyskujący egzekucyjne zajęcie akcji dłużnika i zarządca

ustanowiony na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c. nie są podmiotami wymienionymi w

art. 422 § 2 k.s.h., przysługuje im jednak legitymacja do wytoczenia powództwa o

stwierdzenie nieważności uchwały spółki akcyjnej na podstawie szczególnego tytułu

prawnego. Wierzyciel nabywa tę legitymację na podstawie art. 9102

§ 1 k.p.c.,

natomiast zarządca działa w wykonaniu prawa podmiotowego akcjonariusza,

obejmującego jego uprawnienia korporacyjne. Nie przekonują przestawione w

uzasadnieniu zagadnienia prawnego racje mające przemawiać za tworzeniem

szczególnego reżimu prawnego zaskarżania uchwał w spółce akcyjnej, gdy

powództwo wnosi wierzyciel lub zarządca. Subrogacyjna pozycja zarządcy

eliminuje możliwość tworzenia jakiegoś szczególnego reżimu prawnego

zaskarżania uchwał spółki akcyjnej przez zarządcę, innego niż dla samego

uprawnionego akcjonariusza, także w sferze podstaw zaskarżania i terminów

wnoszenia powództwa. Nie ma też racjonalnych powodów do tworzenia

szczególnego reżimu zaskarżania uchwał także w odniesieniu do wierzyciela

wykonującego tzw. uprawnienia zachowawcze na podstawie art. 9102

§ 1 k.p.c.; de

lege lata nie przewidziano wprost lub pośrednio takiej modyfikacji trybu

zaskarżania, nie przemawia też za nią sama funkcja tzw. uprawnień

zachowawczych. Nasuwa się też refleksja, że system egzekucyjnej ochrony

wierzyciela nie może iść dalej niż ochrona przyznana samego akcjonariuszowi –

dłużnikowi. Należy też stwierdzić, że w toku postępowania egzekucyjnego zajęcia

akcji nie jest wyłączona odpowiednia współpraca informacyjna wierzyciela z

zarządcą, pozwalająca na zachowanie przez wierzyciela terminów zawitych

przewidzianych w art. 422 § 2 i § 3 k.s.h.

W konsekwencji należy stwierdzić, że wierzyciel akcjonariusza spółki akcyjnej

ma legitymację do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia akcjonariuszy

zagrażającej możliwości zaspokojenia z zajętych w toku egzekucji akcji (art. 9102

§

1 k.p.c.) także wtedy, gdy ustanowiono zarządcę na podstawie art. 9102

§ 2 k.p.c.

Do wierzyciela i zarządcy mają zastosowanie przepisy art. 425 § 1–3 k.s.h.

Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi w pozostałym zakresie,

ponieważ z uzasadnienia nie wynika wniosek, że budzi ono poważne wątpliwości w

rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390

k.p.c.).