IV CSK 142/11

Sygn. akt IV CSK 142/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 listopada 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa B. C.

przeciwko P. G. i „P.” Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 listopada 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej „P.” Spółki z o.o.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z

pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

W pozwie przeciwko P. G. i Zakładowi Pracy Chronionej „P.” Spółka z o.o.

powód B. C. domagał się zasądzenia solidarnie kwoty 251.084,52 złotych z

odsetkami i kosztami procesu.

Jak zostało ustalone w sprawie, powód prowadził sklep zajmujący się

sprzedażą sprzętu AGD. Podobną działalność gospodarczą prowadził pozwany

P. G. w dwóch sklepach, w których jako ajent Spółki „P.” sprzedawał wyłącznie

towar należący do tej Spółki, pobierając część marży handlowej. Towary

znajdowały się w sklepach P. G. na podstawie dokumentów ich „przesunięcia”, co

odnotowywane było w programie komputerowym SKLEP, łączącym Spółkę oraz

współpracujące z nią sklepy w sieć; sprzedaż odnotowywana była w kasie fiskalnej

i „zdjęciem” towaru w ewidencji komputerowej. Poza taką procedurą pozwany P. G.

sprzedawał towary również z pominięciem rejestracji w kasie fiskalnej. Pieniądze

uzyskiwane z marży nie wystarczały na pokrycie wynikłych stąd braków, przez co

pozwany zaczął mieć zaległości w płatnościach na rzecz „P”. W wyniku kontroli

pracownika Spółki stwierdzone zostały niedobory na kwotę ponad 300 tysięcy

złotych. Pozwany tłumaczył braki tym, że sprzęt jest u powoda i ustalił z prezesem

zarządu „P.”, że powód ten towar zakupi. Tak też umówił się z powodem, ustalając

sprzedaż po cenach hurtowych i zamiar następnie odkupienia tego towaru od

powoda za uzyskany kredyt bankowy po wyższych cenach. Faktycznie towar nie

miał być wydany powodowi, a transakcja polegałaby na przefakturowaniu, najpierw

ze Spółki „P.” na powoda, potem z powoda na pozwanego, a to dałoby zarobek na

różnicy cen. Powód, przekonany, że towar znajduje się w sklepie P. G. wyraził

zgodę na propozycję, zobowiązując się na prośbę pozwanego zachować

w tajemnicy przyczyny transakcji. W umówionym czasie pozwany P. G. nie zapłacił

należności powodowi, tłumacząc to trudnościami z uzyskaniem kredytu i uzyskując

od powoda fikcyjne potwierdzenie dokonania zapłaty oraz wydając mu pisemne

oświadczenie, że tej zapłaty nie dokonano. Potem jednak powód rozmyślił się,

poinformował dyrektora banku, w którym pozwany starał się o kredyt o fikcyjności

zapłaty, do której ostatecznie nie doszło. Spółka „P.” wystąpiła przeciwko powodowi

o zapłatę za sprzęt AGD, uzyskując w toku instancji prawomocny wyrok na swoją

3

rzecz, a kasacja powoda nie została przez Sąd Najwyższy przyjęta (w sprawie o

sygn. akt IV CSK 323/03). Ponadto powód oraz pozwana Spółka „P.” zawarli ugodę

pozasądową co do spłaty dalszej kwoty należnej Spółce. Z kolei, pozwany P. G.

został skazany w sprawie karnej za popełnienie oszustwa na szkodę powoda.

Kierując się ustaleniami sądu w sprawie karnej i zgodnie z art. 11 k.p.c. Sąd

Okręgowy w O. w wyroku z dnia 19 kwietnia 2010 r. uznał winę pozwanego P. G. i

na podstawie art. 415 k.c. uwzględnił powództwo przeciwko niemu do kwoty

przyjętej w wyroku karnym. Nie uznał odpowiedzialności pozwanej Spółki, ze

względu na niespełnienie przesłanek jej odpowiedzialności za pomocnictwo w

popełnieniu czynu niedozwolonego na podstawie art. 422 k.c. i powództwo wobec

„P.” oddalił. W wyniku apelacji powoda Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 9 listopada

2010 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził od

pozwanych P. G. i „P.” Spółki z o.o. w O. solidarnie na rzecz powoda dochodzoną

kwotę wraz z zasądzeniem kosztów postępowania za obie instancje. W

uzasadnieniu Sąd podzielił zarzuty apelacji co do współuczestnictwa w

wyrządzeniu szkody pozwanej Spółki i związanie pod tym względem sądu

cywilnego ustaleniami wyroku sądu karnego wraz z jego uzasadnieniem.

W skardze kasacyjnej pozwana „P.” Spółka z o.o. zarzuciła zaskarżonemu

wyrokowi naruszenie przepisów prawa procesowego i z ostrożności procesowej, jak

to określono w skardze, także prawa materialnego. Naruszenie przepisów

postępowania cywilnego dotyczy art. 11 k.p.c. w zakresie, w jakim Sąd drugiej

instancji uznał związanie ustaleniami sądu karnego co do dopuszczenia się

oszustwa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej również dla pozwanej Spółki; art.

382 k.p.c. przez oparcie się przez Sąd w zaskarżonym wyroku wyłącznie na

materiale dowodowym zebranym w postępowaniu karnym; art. 382 k.p.c. w kwestii

możliwej straty skarżącego, gdyby nie działanie pozwanego P. G., bezkrytycznym

przyjęciu i wadliwym ocenieniu zeznań prezesa pozwanej Spółki; art. 328 § 2 i art.

325 k.p.c. poprzez nienależyte objaśnienie podstawy prawnej wyroku oraz

nieprzytoczenie w uzasadnieniu wyroku zastosowanych przepisów prawa

materialnego. Naruszenie prawa materialnego dotyczy art. 422 k.c. poprzez jego

niewłaściwe zastosowanie oraz art. 362 k.c. poprzez jego niezastosowanie, mimo

podniesienia przyczynienia poszkodowanego powoda do powstania szkody

4

w odpowiedzi na apelację. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z zasądzeniem

kosztów postępowania. W odpowiedzi powoda na skargę kasacyjną wniesiono

o oddalenie skargi z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadne jest zarzucenie w skardze kasacyjnej naruszenia art. 382 k.p.c.

przez Sąd drugiej instancji. Wprawdzie przepis stanowi, że sąd może się oprzeć na

materiale dowodowym zebranym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji,

ale tylko wtedy, gdy nie musi przeprowadzić własnego postępowania dowodowego

w tym samym zakresie. Może także wykorzystać dowody zgromadzone w aktach

sprawy karnej, dotyczącej jednego z pozwanych i na nich oprzeć swoje

rozstrzygnięcie. Jednak uprzednio winien uzyskać stanowisko stron postępowania

co do tego, czy nie wnoszą o przeprowadzenie tych dowodów w postępowaniu

cywilnym. Jest to szczególnie istotne w postępowaniu apelacyjnym wtedy, gdy

ustalenia sądu prowadzą do zmiany orzeczenia i uwzględnienia powództwa

przeciwko osobie, uwolnionej od odpowiedzialności przez sąd pierwszo-

instancyjny. Jeżeli strony nie wnosiły o przeprowadzenie ponownego postępowania

dowodowego, to sąd mógł dowody przeprowadzone w postępowaniu karnym

zaliczyć do materiału dowodowego w sprawie cywilnej. Jak jednak wskazuje się

trafnie w orzecznictwie, powinien w toku sprawy cywilnej ujawnić treść dokumentów

z akt karnych, które uznaje za dowody w prowadzonej sprawie cywilnej, aby

umożliwić stronom zajęcie stanowiska co do każdego z tych dokumentów.

Dokumentem w rozumieniu art. 244 k.p.c. nie są akta karne w całości, lecz

poszczególne protokoły przesłuchań świadków, biegłych, oskarżonych, opinie

biegłych itp. zawarte w aktach karnych. Globalne zaliczenie na rozprawie w poczet

dowodów obszernych akt innego postępowania, nie przewidziane przepisami k.p.c.

może postawić strony w sytuacji zaskoczenia, gdyż nie mogą one przewidzieć,

które z dokumentów sąd weźmie pod uwagę przy wydawaniu wyroku (wyrok SN

z dnia 11 grudnia 1967 r., II PR 155/67, Lex nr 5258). Nieuzyskanie akceptacji

stron powoduje naruszenie zasady bezpośredniości postępowania, która

stanowi, że sąd orzekający powinien bezpośrednio zetknąć się z materiałem

5

dowodowym, a strony postępowania powinny mieć możliwość uczestniczenia

w przeprowadzeniu dowodów.

Sąd drugiej instancji winien także odnieść się do materiału dowodowego

zebranego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, w tym do dokumentów

zgromadzonych w sprawach sygn. akt V GC …/02 Sądu Okręgowego w O. i sygn.

akt II K …/03 Sądu Rejonowego w. Dotyczy to również oceny zeznań świadków i

przesłuchania stron w tych sprawach, w szczególności przez wyjaśnienie, dlaczego

dał wiarę zeznaniom prezesa zarządu pozwanej Spółki w postępowaniu karnym, a

odmówił wiary zeznaniom tej samej osoby i innym dowodom w postępowaniu w

niniejszej sprawie. Zastrzeżenia musi budzić oparcie ocen na wrażeniach z zeznań

świadka, a nie na ustaleniach, co jest zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku. Sąd rozpoznający apelację winien rozważyć wszechstronnie cały zebrany

w sprawie materiał dowodowy, zarówno pochodzący z postępowania przed sądem

pierwszej instancji, jak i będący wynikiem własnego postępowania dowodowego i

dopiero na takiej pełnej podstawie faktycznej dokonywać ocen prawnych.

Uchybienie w tym zakresie stanowi o naruszeniu przez sąd drugiej instancji art.

233 § 1 i art. 382 k.p.c. W szczególności art. 233 § 1 k.p.c. wyjątkowo może

stanowić podstawę uwzględnienia skargi kasacyjnej. Jak jednak przyjmuje się w

orzecznictwie Sądu Najwyższego może to nastąpić, zwłaszcza wtedy, gdy ze

względu na wady wiązania wniosków z zebranymi w sprawie dowodami ocena tych

dowodów może być skutecznie podważona (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

27 września 2002 r., II CKN 817/00, Lex nr 56906). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego jest także utrwalony pogląd, że w systemie apelacyjnym

postępowanie prowadzone przez sąd drugiej instancji – pozostając postępowaniem

odwoławczym i kontrolnym – zachowuje walor postępowania rozpoznawczego

pełnego, co oznacza, że sąd ten ma z jednej strony pełną, ograniczoną jedynie

granicami zaskarżenia swobodę jurysdykcyjną, z drugiej natomiast ciąży na nim

obowiązek rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków

(wyrok SN z dnia 23 lutego 2006 r., II CSK 132/05, Lex nr 189904). Na aprobatę

zasługuje pogląd, że jeśli nawet sąd drugiej instancji rezygnuje z powtórnego

przeprowadzania dowodów i dokonuje ponownej, odmiennej oceny dowodów już

przeprowadzonych, to powinien uczynić to ze szczególną wnikliwością i

6

ostrożnością. Konieczne jest także, aby sąd drugiej instancji nie tylko wskazał,

dlaczego konkretne dowody ocenia odmiennie niż sąd pierwszej instancji, ale także

uzasadnił, którym dowodom i dlaczego dał wiarę i dlaczego odmówił wiary innym

dowodom oraz jaką moc dowodową im przypisuje. Jest to szczególnie istotne w

odniesieniu do osobowych środków dowodowych, z którymi sąd się nie zetknął

bezpośrednio, jak z dokumentami. Ma to dodatkowe znaczenie w sytuacji, gdy od

oceny tych dowodów zależy ocena zasadności żądania oraz prawdziwości leżących

u jego podstaw twierdzeń faktycznych strony (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11

kwietnia 2003 r., III CKN 1466/00, Lex nr 448047; wyrok SN z dnia 9 maja 2002 r.,

II CKN 615/00, Lex nr 55097).

Zasadny jest również zarzut skargi o naruszeniu przez zaskarżony wyrok art.

328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c., gdyż Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił

podstawy prawnej wyroku, nie przytaczając przepisów prawa materialnego. Ma to

istotne znaczenie w szczególności w wyroku reformatoryjnym, w którym sąd drugiej

instancji zmienia wyrok sądu pierwszej instancji i, jak w niniejszej sprawie zasądza

roszczenie solidarnie także od pozwanej Spółki, co do której Sąd pierwszej instancji

oddalił powództwo. Przytoczenie przepisu, na którym ten nowy wyrok, zaskarżony

skargą kasacyjną został oparty oraz uzasadnienie spełnienia przesłanek

materialnoprawnych odpowiedzialności pozwanej Spółki spowodowałoby

odniesienie się do okoliczności za tym przemawiających. Wyjaśnienie podstawy

prawnej wyroku polega na wskazaniu nie tylko przepisów prawa, ale także na

wyjaśnieniu, w jaki sposób wpływają one na treść rozstrzygnięcia (wyrok SN z dnia

29 maja 2008 r., II CSK 39/08, Lex nr 420381; teza druga wyroku SN z dnia

29 stycznia 2008 r., IV CNP 182/07, Lex nr 371777). Naruszenie podniesionych

przepisów postępowania cywilnego mogło rzutować na prawidłowość przyjęcia

odpowiedzialności skarżącej w okolicznościach, na które wskazuje w skardze (por.

wyrok SN z dnia 19 grudnia 2000 r., II UKN 152/00, OSNP 2002, nr 16, poz. 393;

uzasadnienie wyroku SN z dnia 28 lipca 2004 r., III CK 302/03, Lex nr 174191).

Trafnie uważa się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że naruszenie prawa przez

niewłaściwe jego zastosowanie, to kwestia prawidłowego odniesienia normy prawa

materialnego do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, czyli skonfrontowanie

okoliczności stanu faktycznego z hipotezą normy prawnej i poddanie tego stanu

7

ocenie prawnej na podstawie treści tej normy (wyrok SN z dnia 18 września 2002 r.,

III CKN 1375/00, Lex nr 57222).

Należy się następnie odnieść do zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej

instancji art. 11 k.p.c. Przepis ten wiąże sąd w postępowaniu cywilnym

w przedmiocie ustaleń wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku

skazującego co do popełnienia przestępstwa. Jak trafnie wskazuje Sąd pierwszej

instancji w niniejszej sprawie, związanie sądu cywilnego, o którym mowa w art. 11

k.p.c. oznacza związanie ustaleniami sądu karnego w zakresie znamion

przestępstwa popełnionego przez pozwanego P. G. na szkodę powoda.

Rozpoznając skargę kasacyjną pozwanej Spółki należy jednak uznać, że ustalenia

sądu karnego nie wiążą w sprawie cywilnej przeciwko temu pozwanemu, który nie

był oskarżony i skazany w sprawie karnej. W stosunku do niego należy

przeprowadzić postępowanie dowodowe, z zachowaniem zasad i właściwych

przepisów tego postępowania, czego Sąd drugiej instancji, jak to zostało wykazane

należycie nie uczynił. Uzasadnienie wyroku sądu karnego stanowi jedynie dowód,

że sąd karny w określony sposób ustalił i ocenił fakty, nie stanowi zaś dowodu ich

istnienia, nie może więc w sprawie cywilnej zastąpić dokonania przez sąd

samodzielnych ustaleń (wyrok SN z dnia 11.12.1967 r., II PR 155/67, Lex nr 6258).

Związanie sądu cywilnego nie obejmuje uzasadnienia wyroku karnego, chociaż

wiąże także ustaleniami odnośnie do miejsca i sytuacji, w jakiej czyn przestępny

został popełniony (uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada

1967 r., III PZP 34/67, OSNC 1968, nr 6, poz. 94; wyrok SN z dnia 6 marca 1974 r.,

II CR 46/74, OSP 1975, nr 3, poz. 63; wyrok SN z dnia 18 lipca 1972 r., I R 343/71,

OSNC 1973, nr 4, poz. 65).

Mając to na uwadze należało uwzględnić skargę kasacyjną, nie rozpoznając

zarzutów materialnoprawnych, podniesionych przez skarżącą Spółkę, gdyż ze

względu na wagę naruszeń przepisów postępowania cywilnego, zaskarżony wyrok,

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. podlega uchyleniu i przekazaniu sprawy do

ponownego rozpoznania, z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego

na podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.

8

md