II KK 149/11

WYROK Z DNIA 30 LISTOPADA 2011 R.

II KK 149/11

1. W sytuacji gdy wobec tej samej osoby zapadły dwa prawomocne

wyroki łączne, w których węzłem kary łącznej objęto tylko te same skazania,

które objęte były tym węzłem w wyroku, który uprawomocnił się wcześniej,

drugi z tych wyroków dotknięty jest w tym zakresie rażącym naruszeniem

prawa, zaliczanym do tzw. bezwzględnych przyczyn uchylenia orzeczenia,

przewidzianym w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., określanym jako naruszenie powagi

rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.).

2. Prawomocne postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu

braku warunków do wydania wyroku łącznego (art. 572 k.p.k.) powoduje

powagę rzeczy osądzonej i stanowi ujemną przesłankę procesową,

przewidzianą w przepisie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., do wydawania kolejnego

orzeczenia w tym przedmiocie w przypadku, gdyby w orzeczeniu wydawanym

później miało dojść do rozstrzygnięcia tego, czy dokładnie te same skazania

za czyny jednostkowe spełniają warunki do objęcia ich węzłem kary łącznej w

wyroku łącznym.

3. Wydanie nowego wyroku łącznego wbrew przesłance powagi rzeczy

osądzonej nie powoduje utraty mocy przez poprzedni wyrok łączny, albowiem

skutek, o którym mowa w art. 575 § 1 in fine k.p.k. może nastąpić tylko

wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w tym przepisie, a zatem gdy

zachodzi realna potrzeba wydania nowego wyroku łącznego. W wypadku

uchylenia wyroku wydanego z naruszeniem art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. wykonaniu

podlega poprzedni wyrok łączny, gdyż nie utracił on mocy na podstawie art.

575 § 1 k.p.k.

2

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: D. Świecki, W. Wróbel.

Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Tabor.

Sąd Najwyższy w sprawie Sebastiana U., w przedmiocie wyroku

łącznego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 30 listopada

2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść od

wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 22 kwietnia 2011 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punktach 1-3 i u m o r z y ł postępowanie w

tym zakresie na podstawie art. 17 § 1 pkt. 7 k.p.k. (...)

U Z A S A D N I E N I E

W dniu 28 kwietnia 2010 r. do Sądu Rejonowego w O. wpłynął wniosek

skazanego Sebastiana U. o „wydanie wyroku łącznego z całej jego

dotychczasowej karalności”.

Rozpoznając powyższy wniosek Sąd Rejonowy w O. ustalił, że

Sebastian U. został skazany następującymi prawomocnymi wyrokami Sądu

Rejonowego w O.:

I. z dnia 30 czerwca 2005 r., za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k.,

popełnione w dniu 3 kwietnia 2005 r., na karę 4 miesięcy pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 3 lat próby, a

której wykonanie zarządzono następnie postanowieniem Sądu Rejonowego w

O. z dnia 20 marca 2006 r.

3

II. z dnia 17 sierpnia 2005 r., za przestępstwa: z art. 278 § 1 k.k.

popełnione w dniu 25 lutego 2005 r. na karę 3 miesięcy pozbawienia wolności

i z art. 279 § 1 k.k., popełnione w dniu 29 maja 2005 r., na karę 6 miesięcy

pozbawienia wolności, które to kary sprowadzono do kary łącznej 6 miesięcy

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 3

lat próby, a której wykonanie zarządzono następnie postanowieniem Sądu

Rejonowego w O. z dnia 26 kwietnia 2006 r.

III. z dnia 5 maja 2006 r., za przestępstwo z art. 62 ust. 1 ustawy z dnia

29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. Nr 179, poz. 1485),

popełnione w dniu 3 lutego 2006 r., której wykonanie zawieszono na okres 5

lat próby, a której wykonanie zarządzono następnie postanowieniem Sądu

Rejonowego w O. z dnia 13 sierpnia 2009 r.

IV. z dnia 17 września 2008 r., za przestępstwo z art. 288 § 1 k.k. w zw.

z art. 64 § 1 k.k., popełnione w dniu 1 stycznia 2008 r., na karę 8 miesięcy

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 4

lat próby, a której wykonanie zarządzono następnie postanowieniem Sądu

Rejonowego w O. z dnia 15 grudnia 2009 r.

V. z dnia 21 maja 2009 r., za przestępstwa: z art. 278 § 1 k.k. w zw. z

art. 64 § 1 k.k. i z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełnione w dniu 8

października 2008 r., na karę łączną 5 miesięcy pozbawienia wolności.

VI. z dnia 12 lutego 2010 r., za przestępstwo z art. 297 § 1 k.k. i art. 13 §

1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. w zw.

z art. 64 § 1 k.k., popełnione w dniu 10 sierpnia 2009 r., na karę roku

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 4

lat próby.

4

VII. z dnia 17 września 2010 r., za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. w zw.

z art. 12 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełnione w okresie od połowy lipca

2009 r. do połowy września 2009 r., na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Wyrokiem łącznym z dnia 22 kwietnia 2011 r., Sąd Rejonowy w O.:

1. Rozwiązał karę łączną pozbawienia wolności orzeczoną wobec

skazanego Sebastiana U. wyrokiem Sądu Rejonowego w O. opisanym w

punkcie II.

2. Na zasadzie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w miejsce kar pozbawienia

wolności orzeczonych wobec skazanego Sebastiana U. wyrokami Sądu

Rejonowego w O. opisanymi w punktach I i II orzekł wobec skazanego karę

łączną 7 miesięcy pozbawienia wolności, uznając tę karę za już wykonaną w

całości.

3. Stwierdził, że w zakresie nieobjętym rozstrzygnięciem z pkt. 2

poszczególne wyroki podlegają odrębnemu wykonaniu.

4. na zasadzie art. 572 k.p.k. w pozostałym zakresie postępowanie

umorzył.

Od powyższego wyroku kasację na niekorzyść skazanego Sebastiana

U. wywiódł przed upływem 6 miesięcy od daty jego uprawomocnienia się

(warunki art. 524 § 3 k.p.k. zachowane) Prokurator Generalny, zarzucając

rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa

procesowego, a mianowicie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegające na orzeczeniu

kary łącznej pozbawienia wolności, obejmującej skazania Sebastiana U.

prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego w O. z dnia 30 czerwca 2005 r.

oraz z dnia 17 sierpnia 2005 r., pomimo istnienia ujemnej przesłanki

procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej, albowiem skazania te zostały

już wcześniej objęte prawomocnym wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w

5

O. z dnia 8 kwietnia 2011 r. – co stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą

określoną w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k.

W konkluzji kasacji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie pkt. 1-3

zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania w tym zakresie na podstawie

art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Rozpoznając kasację Prokuratora Generalnego, Sąd Najwyższy zważył,

co następuje.

Porównanie treści wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 22 kwietnia

2011 r., z treścią wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r.,

wskazuje, że poza sporem pozostaje to, iż w orzeczeniu zaskarżonym

kasacją, to jest w wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 22 kwietnia 2011 r.

oraz we wcześniejszym wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia

2011 r., dokonano połączenia węzłem kary łącznej tych samych kar

jednostkowych, wymierzonych Sebastianowi U. prawomocnymi wyrokami

Sądu Rejonowego w O. z dnia 30 czerwca 2005 r. oraz z dnia 17 sierpnia

2005 r. Bezsporne jest także i to, że w postępowaniu zakończonym wyrokiem

z dnia 8 kwietnia 2011 r. przedmiotem rozważań Sądu w aspekcie

ewentualnego połączenia węzłem kary łącznej pozostawały nadto także kary

jednostkowe wymierzone za czyny jednostkowe przypisane Sebastianowi U. w

czterech innych prawomocnych orzeczeniach Sądu Rejonowego w O. (a to w

wyrokach z dni: 5 maja 2006 r., 17 września 2008 r., 21 maja 2009 r. i 12

lutego 2010 r.) i że w tym zakresie Sąd umorzył postępowanie na podstawie

art. 572 k.p.k., natomiast w postępowaniu, w wyniku którego wydane zostało

orzeczenie zaskarżone kasacją, przedmiotem rozważań Sądu w aspekcie

ewentualnego połączenia węzłem kary łącznej pozostawały również kary

jednostkowe wymierzone za czyny jednostkowe przypisane Sebastianowi U. w

wymienionych już czterech innych prawomocnych wyrokach Sądu

6

Rejonowego w O. (a to w wyrokach z dni: 5 maja 2006 r., 17 września 2008 r.,

21 maja 2009 r. i 12 lutego 2010 r.), a nadto także i kary jednostkowe

wymierzone w jeszcze jednym prawomocnym orzeczeniu tego Sądu (a to w

wyroku z dnia 17 września 2010 r.) oraz to, że w odniesieniu do wszystkich

wyżej wymienionych pięciu orzeczeń Sąd umorzył postępowanie na podstawie

art. 572 k.p.k.

Na tle takiej konfiguracji należy udzielić odpowiedzi na trzy pytania. Po

pierwsze, czy w postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego w

ogóle obowiązują regulacje procesowe określone w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., to

jest dotyczące barier orzekania związanych z – jak w sprawie niniejszej – tzw.

rzeczą osądzoną oraz, już abstrahując od układu procesowego występującego

w rozpatrywanej sprawie, ewentualnie z zawisłością sprawy. Po drugie, w

wypadku pozytywnej odpowiedzi na to pierwsze pytanie, w jakich sytuacjach

związanych z wydawaniem wyroku łącznego mamy do czynienia z idem,

uniemożliwiającym wydanie ponownego orzeczenia w tym samym

przedmiocie, a w jakim z tożsamością prowadzonego postępowania

skutkującą konieczność przyjęcia tzw. litispendencji. Po trzecie wreszcie, czy i

jakie konsekwencje dla orzekania w takiej konfiguracji procesowej, jaka miała

miejsce w niniejszej sprawie, w tym w szczególności dla modelu orzeczenia

następczego, należałoby wywodzić z treści przepisu art. 575 § 1 k.p.k.

Odnośnie do pierwszej z podniesionych kwestii, wskazać należy, że co

do zasady zakaz ponownego postępowania odnosi się co do tego samego

„czynu tej samej osoby”, a zatem nie można bez ograniczeń rozciągać go na

wszystkie możliwe inne postępowania, w tym mające charakter incydentalny.

Niektóre z nich wywołują, co prawda, skutek w postaci zakazu ponownego

procedowania. W wielu jednak orzeczeniach incydentalnych Sąd rozstrzyga w

formule rebus sic stantibus, co powoduje, iż w nowych okolicznościach

7

ponowne orzekanie w tej samej kwestii, nawet w bezpośrednim następstwie

czasowym, jest nie tylko dopuszczalne ale nawet niezbędne (por. np. P.

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Warszawa 2011, t. I, s. 189). Postępowanie i wydawane w jego następstwie

orzeczenie w przedmiocie wyroku łącznego nie ma jednak charakteru

incydentalnego i dlatego w judykaturze (do orzeczeń tych czynione będą

nawiązania w dalszej części uzasadnienia) oraz w piśmiennictwie (zob. M.

Rogalski: Przesłanka powagi rzeczy osądzonej w procesie karnym, Kraków

2005, s. 519-524 i przytoczoną tam dalszą literaturę zagadnienia; tak też we

wszystkich komentarzach do Kodeksu postępowania karnego) jednolicie i

zasadnie przyjmuje się, że w określonych warunkach w odniesieniu do

procedowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego stosować należy

zarówno barierę związaną z zasadą ne bis in idem, jak i związaną z zakazem

orzekania w sytuacji zawisłości wcześniej wszczętej sprawy.

Bardziej skomplikowany jest drugi z przedstawionych wyżej problemów.

W wypadku, gdy zostaną wszczęte odrębne postępowania w przedmiocie

wydania wyroku łącznego (czy to ze względu na złożenie dwóch wniosków w

tym przedmiocie, czy po wszczęciu, na skutek braku należytej komunikacji,

przez różne sądy dwóch postępowań z urzędu) i konfiguracja skazań za czyny

jednostkowe nie jest identyczna w obu postępowaniach, brak jest podstaw do

stwierdzenia stanu zawisłości sprawy (z konsekwencjami określonymi w art.

17 § 1 in princ. k.p.k.). W tym układzie procesowym nawet pokrywanie się w

dużym zakresie wyroków jednostkowych, których połączenie węzłem

łączności jest rozważane, nie upoważnia do stwierdzenia stanu zawisłości

sprawy i umorzenia postępowania później wszczętego. Jeżeli w którymkolwiek

z tych postępowań rozważane jest objęcie węzłem kary łącznej choćby

jednego „dodatkowego” skazania za czyn jednostkowy, przedmiot

8

rozpoznawania nie jest w takiej sytuacji w obu sprawach ten sam i w aspekcie

litispendencji nie można stwierdzić istnienia idem. Dlatego też słuszna jest

teza wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2005 r., V KK 151/05,

Lex Nr 157208, w której stwierdzono, że „ukonstytuowany w art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k. bezwzględny zakaz równoległego prowadzenia postępowań karnych

dotyczących tego samego przedmiotu procesu, w stosunku do tej samej

osoby, ma pełne odniesienie do postępowań w przedmiocie wydania wyroku

łącznego. Warunkiem zachowania wymaganej w takim wypadku tożsamości

podmiotowo-przedmiotowej, poza tą samą osobą skazanego, jest to, aby

równolegle prowadzone postępowania odnosiły się do tych samych wyroków

jednostkowych, a więc orzeczeń obejmujących te same czyny tej samej

osoby”. Podobne założenie, ale tylko do etapu orzekania, należy przyjąć w

konfiguracji procesowej, gdy już po wydaniu prawomocnego wyroku łącznego

na wokandę sądu trafia kolejna sprawa w przedmiocie wydania wyroku

łącznego (także i w tym wypadku: czy to z uwagi na złożenie nowego wniosku,

czy też z tej przyczyny, iż sąd z urzędu dostrzegł potrzebę zbadania

warunków do wydania nowego wyroku łącznego z tego powodu, iż w

poprzedniej sprawie przedmiotem rozważań nie były wszystkie jednostkowe,

prawomocne skazania tego samego oskarżonego). Jeśli w tej nowej sprawie

przedmiotem rozpoznawania – w aspekcie istnienia lub nieistnienia nie tylko

warunków formalnoprawnych, ale także i materialnoprawnych, do wydania

kary łącznej w warunkach wyroku łącznego – jest choćby jedno dodatkowe

orzeczenie skazujące za czyn jednostkowy, brak jest warunków do

stwierdzenia idem z przedmiotem poprzedniego rozstrzygnięcia, skoro na tym

etapie postępowania nie jest jeszcze wiadome to, czy sąd nie stwierdzi

zasadności połączenia węzłem kary łącznej nie tylko orzeczeń jednostkowych

objętych poprzednim wyrokiem, ale także i skazania za ów, choćby jeden,

9

dodatkowy czyn jednostkowy. Bez wątpienia zatem przedmiotem

rozpoznawania jest na tym etapie coś „więcej” niż to, co stanowi przedmiot

rozstrzygnięcia we wcześniej wydanym prawomocnym wyroku łącznym.

Sytuacja ta może jednak ulec zmianie w finalnej fazie procesu, to jest na tym

etapie postępowania, jaki stanowi orzekanie. Sąd może bowiem dojść do

wniosku, że brak jest warunków do połączenia węzłem wyroku łącznego

owego dodatkowego skazania (-ań) za czyn(-y) jednostkowy(-e) z czynami

objętymi poprzednim prawomocnym wyrokiem łącznym i że warunki określone

w art. 85 k.k. (zarówno temporalne, jak i związane z rodzajem kary) spełniają

tylko te z czynów jednostkowych, co do których cechę tę stwierdzono już w

prawomocnym orzeczeniu i co do których zastosowano zatem reguły łączenia

kar przewidziane w art. 86 k.k. Jeśli na tym etapie postępowania przystąpiłby

zatem do ponownego orzekania o połączeniu kar wymierzonych za czyny

związane już węzłem kary łącznej w poprzednim wyroku, nie bacząc na to, iż

co do tej samej kwestii prawomocnie orzeczono, orzekałby co do „tego

samego”, to jest co do tej samej kwestii dotyczącej tej samej osoby, a więc z

naruszeniem „idem”, które oceniać należy na tym etapie postępowania w

relacji już nie do przedmiotu rozpoznawania, ale do przedmiotu orzekania.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt realiów sprawy, w której wniesiona

została skarga kasacyjna, zauważyć należy, że w punktach 1-3 zaskarżonego

wyroku łącznego Sądu Rejonowego w O. rozstrzygnięto dokładnie o tym

samym, o czym prawomocnie orzeczono już w wyroku tego samego Sądu z

dnia 8 kwietnia 2011 r., a więc o tym, że zachodzą warunki określone w art. 85

k.k. do połączenia węzłem wyroku łącznego tych samych kar jednostkowych,

wymierzonych Sebastianowi U. prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego w

O. z dnia 30 czerwca 2005 r. oraz z dnia 17 sierpnia 2005 r. oraz o sposobie

połączenia kar wymierzonych tymi wyrokami.

10

Ujmując zagadnienie od nieco innej strony wskazać trzeba, że z punktu

widzenia ocen związanych z zasadą ne bis in idem nie można utożsamiać

przedmiotu rozpoznawania sprawy z przedmiotem rozstrzygnięcia wydanego

w tej sprawie. O ile dla oceny zaistnienia negatywnej przesłanki procesowej w

postaci stanu zawisłości sprawy istotne jest jedynie porównanie przedmiotów

rozpoznawania w obu sprawach, o tyle dla oceny zaistnienia negatywnej

przesłanki procesowej w postaci rzeczy osądzonej relewantne jest porównanie

przedmiotów rozstrzygnięcia wydanego w odniesieniu do tej samej osoby w

obu sprawach. W postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku łącznego sąd

rozstrzyga o dwóch następujących kwestiach. Po pierwsze o tym, czy, a jeśli

tak to w jakim zakresie skazania jednostkowe spełniają warunki określone w

art. 85 k.k. Po drugie – ale w tej materii orzeczenie wydawane jest już jedynie

w wypadku udzielenia, choćby w części, odpowiedzi pozytywnej na pierwsze z

pytań – o tym, jak należy połączyć węzłem kary łącznej skazania jednostkowe,

czyli o tym, jak należy ukształtować wymiar kary łącznej (jak „surowa” powinna

być kara łączna, jak ukształtować jej wymiar w ramach przewidzianych w art.

86 k.k.). Oczywiście, zasadne jest spostrzeżenie, iż rozstrzygnięciu o tym, w

jakim zakresie skazania jednostkowe spełniają warunki określone w art. 85

k.k., immanentnie towarzyszy rozstrzygnięcie o tym, w jakim zakresie

skazania jednostkowe warunków tych nie spełniają. Znajduje ono wyraz w

umorzeniu postępowania na podstawie art. 572 k.p.k. w określonym zakresie

lub w całości. Rozstrzygnięcie w tym ostatnim przedmiocie też korzysta z

powagi rzeczy osądzonej. Przenosząc to ostatnie, z kolei, spostrzeżenie na

grunt układu procesowego niniejszej sprawy, wskazać należy, że gdyby

Prokurator Generalny kierował zarzut rzeczy osądzonej w odniesieniu do

całego wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 22 kwietnia 2011 r., nie byłby to

zarzut w pełni słuszny, albowiem bez wątpienia chybiony byłby w odniesieniu

11

do części rozstrzygnięcia figurującej w jego punkcie 4. W tym zakresie nie

można mówić o tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia zawartego w wyroku

zaskarżonym kasacją w zestawieniu z treścią prawomocnego wyroku tego

Sądu z dnia 8 kwietnia 2011 r., albowiem w tym ostatnim wyroku stwierdzono

brak warunków połączenia węzłem kary łącznej z pozostałymi wyrokami tylko

czterech innych skazań jednostkowych, zaś w wyroku z dnia 22 kwietnia 2011

r. nadto także i skazania jednostkowego objętego piątym wyrokiem (z dnia 17

września 2010 r.). W tej jednak części wyrok z dnia 22 kwietnia 2011 r. nie

został objęty polem zaskarżenia kasacyjnego i nie do tej jego części

odniesiony został zarzut sformułowany w kasacji. Zarzut ten odniesiony został

jedynie do tej części wyroku łącznego, która rozstrzyga dokładnie o tym

samym, o czym rozstrzygnięto już prawomocnie w punktach 1-3 wyroku Sądu

Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r. i dlatego też kasację należało

uznać za zasadną.

Wszystkich przedstawionych wyżej uwarunkowań, a w szczególności

tego, iż przy badaniu stanu zawisłości sprawy idem oceniać należy przez

pryzmat tego, co stanowi przedmiot rozpoznawania w obu porównywanych

sprawach, natomiast przy badaniu stanu rzeczy osądzonej idem należy

oceniać pod kątem tego, o czym rozstrzygnięto w określonych częściach

porównywanych orzeczeń, nie uwzględniają ani motywy postanowienia Sądu

Apelacyjnego w Lublinie z dnia 28 grudnia 2005 r., II AKz 308/05, OSA 2007,

z. 6, poz. 25 [w którym wyrażono zapatrywanie, że „powaga rzeczy osądzonej

(art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.) w postępowaniu w przedmiocie wydania wyroku

łącznego stanowi przeszkodę do wydania wyroku łącznego tylko wówczas,

gdy przedmiotem takiego wcześniejszego postępowania były wszystkie

tożsame wyroki, co do których zapadło prawomocne orzeczenie

rozstrzygające kwestie orzeczenia kary (kar) łącznej. Jeżeli wyroki te, w

12

różnym układzie, były przedmiotem dwóch, lub więcej, postępowań o wydanie

wyroku łącznego, ale w żadnym z tych postępowań zakresem orzekania nie

były objęte wszystkie wydane wobec skazanego wyroki, to oczywiste jest, że

nie można mówić o istnieniu przeszkody ujętej w treści art. 17 § 1 pkt 7

k.p.k.”], ani motywy postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2007

r., II KK 381/06, OSNKW 207, z. 4, poz. 34 [w którym sformułowano pogląd

uogólniający, iż „w układzie procesowym, w którym sąd uprawniony do

wydania wyroku łącznego rozważał możliwość orzeczenia kary łącznej za

przestępstwa popełnione w warunkach temporalnych, określonych w art. 85

k.k. (a więc pozwalających na wymierzenie kary łącznej) i połączył – węzłem

kary łącznej – kary wymierzone za niektóre z tych przestępstw, zaś odmówił

połączenia kar wymierzonych za inne przestępstwa pozostające w zbiegu

realnym, co znalazło wyraz w częściowym umorzeniu postępowania na

podstawie art. 572 k.p.k., nie dochodzi do naruszenia zasady ne bis in idem

także w sytuacji, gdy wymierzona kara łączna obejmuje skazania jedynie za te

przestępstwa, które zostały już objęte wyrokiem łącznym uprzednio wydanym.

W takiej sytuacji procesowej przedmiotem rozważań, a następnie

przedmiotem rozstrzygnięcia sądu nie była ta sama kwestia, która została już

uprzednio prawomocnie rozstrzygnięta”].

Sytuacja, w której na etapie rozpoznawania sprawy sąd nie jest jeszcze

w stanie przesądzić, czy ma do czynienia z idem, i do wniosku w tym

przedmiocie dochodzi dopiero na finalnym etapie orzekania nie jest zresztą

charakterystyczna jedynie dla postępowania w przedmiocie wydania wyroku

łącznego. Może ona wystąpić także w klasycznym układzie, dotyczącym

postępowania karnego „co do tego samego czynu tej samej osoby”.

Najczęściej decyzję w tym przedmiocie sąd będzie mógł podjąć na

posiedzeniu, odbywanym w trybie art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k., gdy opis czynu

13

zawartego w akcie oskarżenia i osoba przeciwko której oskarżenie zostało

wysunięte w oczywisty sposób pokrywać się będzie z osobą i czynem, co do

którego wydano już orzeczenie w innej sprawie. Czasem jednak do wniosku,

że w obu sprawach zachodzi nie tylko tożsamość osoby oskarżonej, ale także

i tożsamość czynu obligująca do zastosowania reguły ne bis in idem, sąd

dochodzi dopiero po przeprowadzeniu rozprawy i decyzja o umorzeniu

postępowania na rozważanej tu podstawie prawnej zawarta jest wówczas w

orzeczeniu wydawanym w trybie art. 414 § 1 k.p.k.

Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że Sąd

Najwyższy w składzie wydającym niniejsze orzeczenie podziela pogląd

wyrażony poprzednio, w nieco odmiennych słowach, przez inny skład tego

Sądu (por. wyrok z dnia 9 września 2010 r., III KO 80/09, Lex Nr 843498),

zgodnie z którym w sytuacji gdy wobec tej samej osoby zapadły dwa

prawomocne wyroki łączne, w których węzłem kary łącznej objęto tylko te

same skazania, które objęte były tym węzłem w wyroku, który uprawomocnił

się wcześniej, drugi z tych wyroków dotknięty jest w tym zakresie rażącym

naruszeniem prawa, zaliczanym do tzw. bezwzględnych przyczyn uchylenia

orzeczenia, przewidzianym w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., określanym jako

naruszenie powagi rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.).

Aby dokonywane podsumowanie nie obejmowało tylko jednej strony

zagadnienia należy też, finalizując tę część rozważań, wskazać nadto, że

prawomocne postanowienie o umorzeniu postępowania z powodu braku

warunków do wydania wyroku łącznego (art. 572 k.p.k.) powoduje powagę

rzeczy osądzonej i stanowi ujemną przesłankę procesową przewidzianą w

przepisie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. do wydawania kolejnego orzeczenia w tym

przedmiocie w przypadku, gdyby w orzeczeniu wydawanym później miało

dojść do rozstrzygnięcia tego, czy dokładnie te same skazania za czyny

14

jednostkowe spełniają warunki do objęcia ich węzłem kary łącznej w wyroku

łącznym.

Podzielając zasadność zarzutu sformułowanego w kasacji wniesionej

przez Prokuratora Generalnego, rozważyć z kolei należało, czy autor skargi

właściwie sformułował wniosek co do zakresu niezbędnego rozstrzygnięcia

kasatoryjnego i co do tzw. orzeczenia następczego. Zgodnie z postulatem

Prokuratora Generalnego, po uchyleniu zaskarżonego wyroku w zakresie pkt.

1-3. nastąpić miałoby umorzenie postępowania w tym zakresie na podstawie

art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Już samemu zakresowi postulowanego uchylenia poświęcić należy parę

zdań komentarza. Uchylenie zaskarżonego orzeczenia w jego punkcie 2. i

umorzenie postępowania w tym zakresie na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.,

dezaktualizowałoby rozstrzygnięcia zawarte w punktach 1. i 3. tego wyroku,

immanentnie związane z rozstrzygnięciem zawartym w punkcie 2. Sąd

Najwyższy doszedł jednak do wniosku, że klarowności wyroku kasatoryjnego

sprzyjać będzie objęcie zakresem uchylenia także punktów 1. i 3.

zaskarżonego orzeczenia, zaproponowane przez Prokuratora Generalnego.

Już zupełnie na marginesie zauważyć też wypada, iż to w obu wyrokach,

stanowiących w niniejszej sprawie punkt odniesienia do analizy, czy

naruszono powagę rzeczy osądzonej, w punktach pierwszych tych orzeczeń

doszło do wydania rozstrzygnięć stanowiących swoisty „naddatek”, a to ze

względu na treść art. 575 § 1 k.p.k. Jeśli bowiem sądy orzekające stwierdzały

warunki do połączenia węzłem kary łącznej skazań jednostkowych objętych

wyrokiem Sądu Rejonowego w O. z dnia 17 sierpnia 2005 r. i warunki takie

istotnie, a tak było w niniejszej sprawie, zachodziły, to zbędne było orzekanie

o „rozwiązaniu kary łącznej” orzeczonej tym wyrokiem, bowiem do rozwiązania

takiego dochodziło ex lege z chwilą wydania nowego wyroku łącznego.

15

Znacznie szerszego omówienia wymaga charakter zaproponowanego w

skardze i przyjętego ostatecznie przez Sąd Najwyższy tzw. orzeczenia

następczego. O ile w klasycznym układzie procesowym stwierdzania stanu

rzeczy osądzonej, a więc w wypadku odnoszenia tego uchybienia do

orzeczenia wydanego w przedmiocie odpowiedzialności karnej tej samej

osoby za ten sam czyn, wniosek o wydanie orzeczenia następczego

polegającego na umorzeniu – w zakresie uchylonym – postępowania, byłby

całkowicie bezdyskusyjny, o tyle w szczególnej konfiguracji procesowej jaka

powstaje po wydaniu kolejnego wyroku łącznego wobec tej samej osoby, w

świetle poglądów wyrażanych dotąd w orzecznictwie i piśmiennictwie wniosek

taki nasuwał pewne wątpliwości, a w każdym bądź razie wymagał pogłębionej

analizy, uwzględniającej treść art. 575 § 1 k.p.k. W kontekście dalszych

rozważań, należy w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z art. 575 § 1 k.p.k.,

jeżeli po wydaniu wyroku łącznego zachodzi potrzeba wydania nowego

wyroku łącznego, z chwilą jego wydania poprzedni wyrok łączny traci moc.

Odwołując się do treści tego ostatniego przepisu, Sąd Najwyższy w wyroku z

dnia 4 czerwca 2004 r., II KK 394/03, LEX Nr 126659, stwierdził, że: „wyrok

łączny, który utracił moc w następstwie wydania nowego, prawomocnego

wyroku łącznego, wypada na stałe z obrotu prawnego i nie odzyskuje już

mocy nawet w razie uchylenia w postępowaniu karnym tego nowego wyroku

łącznego i umorzenia postępowania w przedmiocie jego wydania” (por. w tej

materii także D. Kala: Postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego.

Zagadnienia karno materialne i procesowe, Toruń 2003, s. 266-268). W

rezultacie, rozważenia wymagało to, czy po uchyleniu zaskarżonego wyroku w

zaskarżonej części, za prawidłowe orzeczenie następcze należało uznać nie

takie, które zostało zaproponowane przez Prokuratora Generalnego – to jest

umorzenie postępowania „w tym zakresie” – ale inne, polegające na

16

przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, w celu wydania na nowo

wyroku łącznego obejmującego kary jednostkowe z wyroków Sądu

Rejonowego w O. z dnia 30 czerwca 2005 r. oraz z dnia 17 sierpnia 2005 r.

Koncepcja taka rysowałaby się jako wręcz niezbędna, gdyby przyjąć, że w

wyniku wydania wyroku zaskarżonego kasacją, nie bacząc na to, że został on

wydany z naruszeniem zasady ne bis in idem, poprzedni wyrok łączny, a to

wyrok Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r. utracił moc. Przy

podzieleniu takiego założenia przyjąć bowiem, z kolei, należałoby to, że kary

objęte wyrokami Sądu Rejonowego w O. z dnia 30 czerwca 2005 r. oraz z

dnia 17 sierpnia 2005 r., pomimo tego, iż spełniają warunki materialno-prawne

określone w art. 85 i art. 86 k.k. wykonywane muszą być, do czasu wydania

nowego wyroku łącznego w tym przedmiocie, odrębnie, a to dlatego, że

objęcie ich węzłem łączności we „wcześniejszym” z orzeczeń (to jest w wyroku

Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r.) utraciło moc ex lege, zaś w

odniesieniu do drugiego z orzeczeń (to jest wyroku Sądu Rejonowego w O. z

dnia 22 kwietnia 2011 r.) skutek taki spowodowany został jego uchyleniem

przez Sąd Najwyższy (por. z kierunkiem rozumowania zaprezentowanym w

uzasadnieniu powołanego już postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14

lutego 2007 r., II KK 381/06). Sąd Najwyższy orzekający w niniejszej sprawie

uznał jednak, że – uwzględniając układ procesowy w niej występujący – wyrok

Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r. w zakresie jego punktów 1-3

nie utracił mocy prawnej z chwilą wydania przez Sąd Rejonowy w O. wyroku z

dnia 22 kwietnia 2011 r. Zdaniem Sądu Najwyższego przepis art. 575 § 1

k.p.k. powinien być interpretowany z uwzględnieniem pełnej jego zawartości

treściowej, a zatem części drugiej (to jest zdania po przecinku) nie można

odczytywać w izolacji od części pierwszej (zdania przed przecinkiem). W

konsekwencji, następstwa o jakich mowa w drugiej części przepisu (utrata

17

mocy przez poprzedni wyrok łączny z chwilą wydania kolejnego wyroku

łącznego) zachodzą tylko w wypadku określonym w części wstępnej przepisu

art. 575 § 1 k.p.k., a więc gdy istotnie istniała potrzeba wydania nowego

wyroku łącznego. Warto w tym miejscu przypomnieć, że na

niebezpieczeństwa nazbyt literalnego dekodowania treści przepisu art. 575 § 1

k.p.k. zwracano już uwagę, w różnych zresztą kontekstach, zarówno w

doktrynie, jak i we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Tak np.

pogląd, iż „przepis art. 575 § 1 k.p.k. rozumieć należy w ten sposób, że w

sytuacji, w której zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku łącznego, z

chwilą wydania takiego wyroku poprzedni wyrok łączny traci moc w całości,

bez względu na zakres różnic w treści obu wyroków i bez względu na to, ile

kar łącznych wymierzono w poprzednim wyroku łącznym” (wyrażony w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2010 r., I KZP 14/10,

OSNKW 2010, z. 10, poz. 86) poddany został pryncypialnej krytyce nie tylko w

piśmiennictwie (zob. glosy J. Matrasa, OSP 2011, z. 1, poz. 2 oraz M. Siwka,

LEX/el 2010), ale także i w późniejszych judykatach Sądu Najwyższego (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2010 r., III KK 231/10, Lex Nr

653511 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2011 r., I KZP

4/11, OSNKW 2011, z. 6, poz. 49). W nawiązaniu do zagadnienia

stanowiącego przedmiot analizy w niniejszym orzeczeniu, wskazać należy

zarówno na myśl wyrażoną w tezie pierwszej przywołanego wyżej wyroku SN

z dnia 1 grudnia 2010 r., zgodnie z którą „sam termin użyty w przepisie art.

575§1 k.p.k., przewidujący "utratę mocy" poprzedniego wyroku łącznego, nie

może być interpretowany li tylko gramatycznie, jako ex lege przełamujący

prawomocności wyroków łącznych w tych częściach, które ten przymiot

posiadają. "Porządkujący" charakter wyroku łącznego nie może być tak dalece

przeceniany, że prowadzi do "podporządkowania" jemu reguł wynikających ze

18

stanu res iudicata”, jak i na tezę postanowienia SN z dnia 19 maja 2011 r., w

której stwierdzono, że „utrata mocy wyroku łącznego ipso iure (art. 575 § 1

k.p.k.) następuje w odniesieniu do tych tylko jego rozstrzygnięć o połączeniu

kar tego samego rodzaju (o umorzeniu postępowania na podstawie art. 572

k.p.k.), które zostały objęte nowym wyrokiem łącznym, wydanym w związku z

powstałą po wydaniu tego wyroku potrzebą, wynikającą z przesłanek

prawnomaterialnych określonych w art. 85 k.k.”, a w szczególności na pkt 7.

uzasadnienia tego postanowienia, w którym przyjęto, iż „nie sposób (…)

mówić o trwałym wywołaniu skutku utraty mocy poprzedniego wyroku

łącznego z chwilą wydania nowego wyroku łącznego, o ile ów nowy wyrok

zapadł z naruszeniem powagi rzeczy osądzonej, a więc i z oczywistym

naruszeniem art. 575 § 1 k.p.k.”. Tak więc, w tej szczególnej sytuacji, w której

nie tylko, iż w ogóle nie zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku łącznego,

ale co więcej, jego wydanie rażąco narusza przepisy prawa, bowiem

następuje z obrazą zakazu orzekania w odniesieniu do rzeczy już osądzonej,

wydanie kolejnego wyroku łącznego nie powoduje utraty mocy przez

poprzedni wyrok łączny. Za poglądem takim przemawia, na co nie zwrócono

jeszcze uwagi w orzecznictwie i piśmiennictwie, reguła określana zakazem

wykładni per non est (zob. np. L. Morawski: Zasady wykładni prawa, Toruń

2006, s. 106-107), zgodnie z którą nie wolno interpretować przepisów

prawnych tak, aby pewne ich fragmenty okazały się zbędne. Przyjęcie, iż

każde wydanie kolejnego wyroku łącznego powoduje utratę mocy przez

poprzedni wyrok łączny, związane jest właśnie z traktowaniem per non est

zwrotu „zachodzi potrzeba wydania”. Jawi się on w kontekście takiego właśnie

rezultatu wykładni jako całkowicie zbędny, pomijany w procesie interpretacji.

Podsumowując tę, z kolei, część rozważań, stwierdzić zatem należy, że

wydanie nowego wyroku łącznego wbrew przesłance powagi rzeczy

19

osądzonej nie powoduje utraty mocy przez poprzedni wyrok łączny, albowiem

skutek, o którym mowa w art. 575 § 1 in fine k.p.k. może nastąpić tylko

wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w tym przepisie, a zatem gdy

zachodzi realna potrzeba wydania nowego wyroku łącznego. W wypadku

uchylenia wyroku wydanego z naruszeniem art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. wykonaniu

podlega poprzedni wyrok łączny, gdyż nie utracił on mocy na podstawie art.

575 § 1 k.p.k. W piśmiennictwie bardzo zbliżony pogląd zaprezentował S.

Steinborn (zob. J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn: Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, t. II, s. 478), utrzymując,

że wydany w tej konfiguracji nowy wyrok łączny tylko „pozornie” powoduje

utratę mocy poprzedniego wyroku łącznego. Zdaniem Sądu Najwyższego,

koncepcja „pozorności” niczego jednak nie wyjaśnia, bowiem jeśli decydującą

wagę przykłada się do ziszczenia się warunku „potrzeby wydania” nowego

wyroku łącznego, wówczas nie można jednocześnie zakładać, iż w braku

takiej potrzeby kolejny wyrok łączny spowodował, choćby tylko „pozornie”,

skutki przewidziane w końcowej części przepisu.

Dla ułatwienia zadania organom wykonawczym stwierdzić na koniec

należy, że po wydaniu przez Sąd Najwyższy niniejszego orzeczenia

kasatoryjnego, wobec Sebastiana U. odrębnemu wykonaniu podlegać będzie

obecnie kara łączna pozbawienia wolności wymierzona mu w pkt II. wyroku

Sądu Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r. (w pozostałym zakresie, nie

dotyczącym tej kary, wyroki Sądu Rejonowego w O. z dnia 30 czerwca 2005 r.

oraz z dnia 17 sierpnia 2005 r. podlegać będą – zgodnie z pkt III. wyroku Sądu

Rejonowego w O. z dnia 8 kwietnia 2011 r. – odrębnemu wykonaniu), a

odrębnemu wykonaniu wszystkie kary i inne dolegliwości wynikające z

wyroków wymienionych w punktach 3-7 części wstępnej wyroku Sądu

Rejonowego w O. z dnia 22 kwietnia 2011 r.

20

O wydatkach poniesionych przez sąd, związanych z rozpoznaniem

kasacji, orzeczono zgodnie z art. 638 k.p.k.