II UK 72/11

Wyrok z dnia 2 grudnia 2011 r.

II UK 72/11

W decyzji stanowiącej podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieru-

chomości należącej do dłużnika w celu zabezpieczenia zaległości składkowych

organ rentowy potwierdza wyłącznie istnienie długu składkowego w określonej

wysokości. To, że w uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy uprzedził ubezpie-

czonego o zamiarze wystąpienia z wnioskiem o wpis takiej hipoteki, nie ozna-

cza wydania w tym przedmiocie decyzji.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Romualda Spyt (sprawoz-

dawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 grudnia

2011 r. sprawy z wniosku Barbary K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w B. o zapłatę zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, na

skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z dnia 24 września 2010 r. […]

o d d a l i ł skargę.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. w decyzji z dnia 30 paździer-

nika 2009 r. ustalił, że Barbara K. zalega z zapłatą składek na ubezpieczenie spo-

łeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowni-

czych za okres od września 1999 r. do lutego 2001 r. wraz z ustawowymi odsetkami

na łączną kwotę 23.022,12 zł z tytułu prowadzonej przez nią działalności pozarolni-

czej. W uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy zawarł stwierdzenie, że „w celu za-

bezpieczenia należności Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. Inspektorat

w I., po ustaleniu składników majątkowych zobowiązanego, zamierza zgodnie z art.

26 oraz 27 wyżej wymienionej ustawy skorzystać z możliwości wpisu hipoteki

przymusowej do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność zobowiąza-

2

nego (…)”.

Ubezpieczona zaskarżyła tę decyzję, podnosząc, iż z własnej inicjatywy za-

warła z organem rentowym układ ratalny o spłacie uznanego zadłużenia, wedle rat

ustalonych przez pozwanego i z tego układu terminowo się wywiązuje, stąd wydana

decyzja jest nadużyciem uprawnień organu.

Pozwany w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie.

Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Bydgoszczy zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że umorzył

postępowanie. Uzasadniając rozstrzygnięcie, Sąd wskazał, że Barbara K. prowadzi

pozarolniczą działalność gospodarczą i posiada zaległości składkowe za okres objęty

zaskarżoną decyzją. Sąd ustalił, że w dniu 9 października 2009 r. pomiędzy stronami

została zawarta umowa ratalna, w której § 5 pkt 2 pozwany przyjął na siebie zobo-

wiązanie między innymi niewszczynania i niewznawiania postępowania egzekucyj-

nego przez okres obowiązywania umowy w stosunku do należności z tytułu składek

nią objętych. Ustalono także, że ubezpieczona zgodnie z zawartą umową regularnie

spłaca ustalone raty w określonej wysokości i jednocześnie terminowo reguluje bie-

żące składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej nadal działalności

gospodarczej.

W ocenie Sądu, organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję naruszył art. 26

ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), gdyż w przedmiotowej

sprawie brak było uzasadnionych podstaw do ustanowienia hipoteki przymusowej w

księdze wieczystej nieruchomości należącej do odwołującej się.

Apelację (błędnie nazwaną zażaleniem) od wyroku wywiódł pozwany, zarzu-

cając naruszenie prawa procesowego, tj. art. 355 § 1 k.p.c., art. 47713

k.p.c., art.

47714

§ 1 i § 2 k.p.c. oraz prawa materialnego, tj. art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, wyrokiem

z dnia 24 września 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Uzasadnia-

jąc swoje stanowisko, Sąd drugiej instancji wskazał, że kwestią sporną w przedmio-

towej sprawie nie była wysokość zadłużenia odwołującej się z tytułu zaległych skła-

dek, lecz ustalenie trafności wystąpienia przez pozwany organ rentowy z wnioskiem

do Sądu Rejonowego o ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości sta-

nowiącej własność skarżącej. Sąd, przywołując treść art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13

3

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 33 § 1 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8,

poz. 60 ze zm.), podniósł, że ta instytucja zabezpieczenia jest wykorzystywana przed

wszczęciem postępowania egzekucyjnego i służy zabezpieczeniu interesu budżetu

państwa i budżetów samorządowych, zanim jeszcze powstaną przesłanki do

wszczęcia egzekucji administracyjnej. Jest to postępowanie umożliwiające skuteczne

wyegzekwowanie należności podatkowych od podmiotów zobowiązanych w sytuacji,

gdy zachodzi uzasadniona obawa, że zobowiązania te nie zostaną zapłacone. Za-

bezpieczenie uregulowane w art. 33 § 1 Ordynacji podatkowej należy przy tym od-

różniać od zabezpieczenia stosowanego już po wszczęciu postępowania egzekucyj-

nego, albowiem inne są podstawy jego wszczęcia, przesłanki i po części tryb realiza-

cji.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że podstawową przesłanką zastosowania przed-

miotowego zabezpieczenia jest „uzasadniona obawa, że zobowiązanie nie zostanie

wykonane”. W tym kontekście Sąd drugiej instancji zauważył, że Barbara K. - jak wy-

nika z zaskarżonej decyzji - nie regulowała składek na obowiązkowe ubezpieczenie

społeczne w okresie od września 1999 r. do lutego 2001 r., tj. przez okres blisko

dwóch lat. Mało tego, do 9 października 2009 r., tj. do dnia zawarcia z organem ren-

towym umowy ratalnej, odwołująca się nie podjęła w żadnym stopniu próby uregulo-

wania powstałego zadłużenia czy to poprzez złożenie wniosku o rozłożenie zaległo-

ści składkowej na raty, częściowej jej spłaty, czy chociażby złożenia wniosku o jej

umorzenie. Aktualnie wykazana przez odwołującą się inicjatywa w postaci zawarcia z

pozwanym umowy ratalnej niewątpliwie zasługuje na aprobatę, niemniej jednak nie

może ona prowadzić do pominięcia okoliczności, iż przez ponad 8 lat nie była ona

zainteresowana spłatą zadłużenia. Prowadziło to do wniosku, iż w jej przypadku ist-

nieje uzasadniona obawa, że zobowiązanie w ogóle nie zostanie wykonane.

Ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał, że działanie pozwanego znajdujące wyraz

w zaskarżonej decyzji jest niewątpliwie działaniem racjonalnym i trafnym, a organ

rentowy, występując z wnioskiem o zabezpieczenie, w żaden sposób nie naruszył

zawartej z Barbarą K. umowy ratalnej, albowiem wniosek o wpis hipoteki przymuso-

wej nie wszczyna postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w § 5 pkt 2 umowy z

dnia 9 października 2009 r.

Odwołująca się zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając

mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. błędną wykładnię i niewłaściwe

4

zastosowanie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-

czeń społecznych, przez uznanie za uzasadnione wystąpienie organu rentowego z

wnioskiem do sądu o wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej wła-

sność skarżącej, co miało miejsce po zawarciu umowy o rozłożeniu na raty należno-

ści z tytułu składek, niewłaściwe zastosowanie art. 26 tej ustawy, pominięcie art. 29

oraz art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a także naruszenie prze-

pisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 316 k.p.c., polega-

jące na pominięciu w uzasadnieniu wyroku materiału dowodowego w postaci kore-

spondencji skarżącej z organem rentowym, pominięcie w uzasadnieniu wyroku treści

umowy o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek, pominięcie w uzasadnieniu

wyroku art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że jej zdaniem przepis art. 26 ust. 3

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ma zastosowanie do okoliczności zwią-

zanej z wydaniem decyzji o zaleganiu płatnika ze zobowiązaniem składkowym, kiedy

dłużnik uchyla się od zapłaty należności i nie ma żadnych innych okoliczności, w któ-

rych ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnie-

nie organ rentowy na wniosek dłużnika, biorąc pod uwagę również jego możliwości

płatnicze, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek oraz rozłożyć

je na raty. Nie ma on natomiast zastosowania wtedy, kiedy płatnik zalega z zapłatą

składek, jednak nie uchyla się od obowiązku uregulowania należności i nie z własnej

winy, będąc w trudnej sytuacji finansowej (gospodarczej), nie posiada środków na

jednorazową zapłatę i podejmuje czynności wobec organu rentowego mające na celu

realizację zobowiązania.

Skarżąca podniosła także, że zawarta przez nią z organem rentowym umowa

nie przewiduje żadnych zabezpieczeń w postaci ustanowienia hipoteki na nierucho-

mościach dłużnika. Przywołując art. 123 ustawy systemowej, wskazała na koniecz-

ność zastosowania przez organ rentowy art. 9 i art. 11 k.p.a., co oznacza, że skarżą-

ca winna zostać wnikliwie poinformowana, że zawarcie umowy o rozłożeniu należno-

ści na raty nie wyklucza (według organu rentowego) zastosowania prawa do wystą-

pienia o ustanowienie hipoteki przymusowej.

Stwierdziła także, że jej zdaniem zasadne jest uznanie, że zastosowanie prze-

pisu art. 29 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyklucza czynności wymie-

nione w przepisie art. 26 tejże ustawy, podejmowane po zawarciu umowy ratalnej.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut oparty na drugiej podsta-

wie kasacyjnej. Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 316 k.p.c. Jak należy się

domyślać, skarżącej chodzi o jego § 1. Sformułowano w nim zasadę, iż podstawą

rozstrzygnięcia jest stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Skarżąca

naruszenie tego przepisu uzasadnia pominięciem przez Sąd drugiej instancji okre-

ślonego materiału dowodowego. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się

jednolicie, że w art. 316 § 1 k.p.c. chodzi o zasady dotyczące czasu orzekania, które

mają za zadanie określenie momentu właściwego dla oceny stanu sprawy przez sąd

przy wydaniu wyroku (zasada aktualności), stan sprawy może bowiem w toku proce-

su ulegać zmianom. „Stanem rzeczy” w rozumieniu tego przepisu są więc zarówno

okoliczności faktyczne sprawy, jak i przepisy prawa, na podstawie których ma być

wydane rozstrzygnięcie (ich zmiana pomiędzy wytoczeniem powództwa lub złoże-

niem odwołania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych a zamknięciem

rozprawy). Ponieważ art. 316 § 1 k.p.c. ma również zastosowanie w postępowaniu

odwoławczym, to sąd drugiej instancji obowiązany jest brać pod uwagę zmiany w

stanie faktycznym i prawnym sprawy, wpływające na treść rozstrzygnięcia. O naru-

szeniu przez ten sąd art. 316 § 1 k.p.c. można zatem mówić wówczas, gdy wydając

orzeczenie sąd nie uwzględnił - między innymi - zmiany stanu faktycznego zaistniałej

w toku postępowania apelacyjnego. Zakresem tego przepisu nie jest objęte pominię-

cie przez sąd odwoławczy przy ocenie żądania części materiału dowodowego, gdyż

uzasadnia ono powołanie się na naruszenie art. 382 k.p.c. To ten przepis zostaje

naruszony, jeżeli sąd drugiej instancji orzekł z pominięciem części materiału dowo-

dowego, które decyduje o nieprawidłowym rozstrzygnięciu sprawy (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 22 lutego 2007 r. III CSK 337/06, LEX nr 274217; z dnia 16

marca 1999 r., II UKN 520/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 372; z dnia 14 kwietnia

1999 r., II UKN 559/98, OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 442 (notka); z dnia 19 grudnia

2000 r., II UKN 152/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 393). W konsekwencji, sformu-

łowany przez skarżącą zarzut naruszenia przepisu postępowania jest nieadekwatny

do materii objętej przepisem, którego obrazę zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi.

Nie mają także usprawiedliwionej podstawy zarzuty naruszenia prawa mate-

rialnego. Przede wszystkim stwierdzić należy, że przedmiot zaskarżonej decyzji

określa jej sentencja. Z niej zaś wynika jedynie wysokość zadłużenia skarżącej z ty-

6

tułu zaległych składek z rozbiciem na poszczególne Fundusze i kwota odsetek. To,

że w uzasadnieniu decyzji organ rentowy uprzedził skarżącą o swoim zamierzeniu

wystąpienia o ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości celem zabez-

pieczenia wykazanych w decyzji należności, nie oznacza, że została wydana decyzja

w przedmiocie zabezpieczenia zaległości składkowych. Trzeba podkreślić, że zabez-

pieczenie należności z tytułu składek odbywa się na podstawie przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego regulujących postępowanie wieczystoksięgowe (art. 6261

-

62613

), zamieszczonych w księdze dotyczącej postępowania nieprocesowego. Sto-

sownie do art. 110 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.), hipotekę przymusową

można uzyskać między innymi na mocy przepisów szczególnych na podstawie decy-

zji administracyjnej, chociażby decyzja nie była ostateczna. Tym przepisem szcze-

gólnym jest także art. 26 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a decy-

zja administracyjna stanowiąca w tym przypadku podstawę wpisu to decyzja „o okre-

śleniu wysokości należności z tytułu składek”. Inaczej rzecz ujmując, wniosek o wpis

hipoteki przymusowej nie jest załatwiany decyzją administracyjną (zob. art. 104 § 1

k.p.a.), a w decyzji stanowiącej podstawę wpisu organ rentowy potwierdza wyłącznie

istnienie długu składkowego w określonej wysokości.

Skarżąca wśród zarzutów prawa materialnego wskazała także przepis art. 123

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (w związku z art. 7, 9 i 11 k.p.a.), pod-

nosząc, że organ rentowy - wbrew swoim obowiązkom - nie poinformował odwołują-

cej się o swoim stanowisku odnośnie do możliwości zabezpieczenia hipoteką przy-

musową zobowiązania składkowego objętego układem ratalnym, co miałoby wpływ

na jej decyzję o zawarciu tego układu. Znowu należy zauważyć, że przedmiotem ni-

niejszego postępowania nie jest układ ratalny, a kwestie dotyczące motywów działa-

nia skarżącej zawierającej ten układ nie mają żadnego wpływu na decyzję określa-

jącą stan zaległości składkowych.

Z powyższych względów oddalenie odwołania od decyzji „o określeniu wyso-

kości należności z tytułu składek”, w którym nie jest kwestionowane ani istnienie za-

ległości składkowych, ani ich wysokość odpowiada prawu. Stąd też przedstawione w

skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego, które nie odnoszą się do przed-

miotu zaskarżonej decyzji, nie mogą podważyć zaskarżonego wyroku.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.

7

========================================