III CSK 63/11

Sygn. akt III CSK 63/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa Kazimiery K. jako następcy prawnego Lucyny K.

przeciwko Stefanowi K. i Halinie M.

o złożenie oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 marca 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 27 października 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

o zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli, że przenoszą na rzecz

powódki nieodpłatnie udział w prawie współwłasności oznaczonych nieruchomości,

wynoszący ½ część tego prawa.

Sąd ustalił, że w dniu 15 marca 1985 r. powódka na podstawie umowy

o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy, uregulowanej w ustawie z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych

i członków ich rodzin, i Kazimiera K. na podstawie umowy darowizny przekazały

pozwanemu swoje udziały w gospodarstwie rolnym w S., składającym się z działki

nr 283 i 73 o łącznej powierzchni 3 ha 45 a 60 m2

. Wspomniane gospodarstwo

stanowiło – zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego – współwłasność

powódki (matki pozwanego) w ½ części oraz Kazimiery K. (siostry pozwanego) i

pozwanego po ¼ części. Na rzecz powódki pozwany ustanowił bezpłatną i

dożywotną służebność mieszkania w znajdującym się w gospodarstwie rolnym

budynku oraz użytkowanie 30 a gruntu, stanowiącego część działki nr 293.

W dniu 8 grudnia 1982 r. pozwani udzielili Kazimierze K. pożyczki

w wysokości 200 000 starych złotych. Przeznaczone na tę pożyczkę pieniądze

pochodziły z uzyskanej przez pozwaną z zakładu pracy bezzwrotnej pożyczki

(100 000zł) i otrzymanego przez nią świadczenia ubezpieczeniowego z tytułu

śmierci ojca w 1982 r. Strony uzgodniły, że z chwilą nabycia przez pozwanego

całego gospodarstwa rolnego kwota z tytułu pożyczki zostanie zaliczona na poczet

spłaty udziału Kazimiery K. z tytułu jej udziału w tym gospodarstwie.

Związek małżeński pozwanych, zawarty dnia 26 września 1981 r., został

rozwiązany przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 5 grudnia 2005 r. W

małżeństwie pozwanych obowiązywał ustrój wspólności majątkowej. Po ślubie

pozwani mieszkali w gospodarstwie rolnym i pracowali w nim wspólnie z powódką.

W 1988 r. rozpoczęli budowę budynku gospodarczego oraz przebudowę i

rozbudowę budynku mieszkalnego. Stosunki między pozwaną a powódką nie

układały się dobrze. Powódka nie akceptowała pozwanej już jako narzeczonej

3

syna. Od 2002 r., a więc od chwili, gdy zaczęły narastać konflikty między

małżonkami, nie rozmawia z pozwaną. Powódka choruje, dwukrotnie przebywała w

szpitalu (w 2002 i 2005 r.) Po pierwszym leczeniu szpitalnym przez blisko dwa lata

przebywała u córki Kazimiery K. Po drugim pobycie w szpitalu od razu wróciła do

domu w S., gdzie opiekowali się nią syn i córka.

Dnia 18 lipca 2006 r. pozwana złożyła wniosek o podział majątku wspólnego.

Domaga się w nim zaliczenia do podlegającego podziałowi majątku całego

gospodarstwa rolnego. Pozwany, który jest ujawniony w księdze wieczystej

gospodarstwa rolnego jako jedyny jego właściciel, uważa natomiast, że do majątku

wspólnego należy tylko udział w wysokości ¼ części prawa własności

gospodarstwa. Powódka wiedziała o wszczęciu procesu rozwodowego pozwanych.

O postępowaniu o podział majątku wspólnego i żądaniu zaliczenia do dzielonego

majątku całego gospodarstwa dowiedziała się natomiast pod koniec września

2007 r. Wówczas uświadomiła sobie, że błędne było jej przekonanie, iż pozwany,

na skutek przekazania tylko jemu udziału w gospodarstwie rolnym, będzie jego

wyłącznym właścicielem. Podczas sprawy o podział majątku wspólnego biegli

sądowi trzy razy dokonywali oględzin gospodarstwa rolnego ( 5 kwietnia, 24 maja

i 17 listopada 2007 r.). Pozwany pozostaje w dobrych stosunkach z matką, zasięga

jej rady w wielu sprawach.

Sąd Okręgowy podzielił ugruntowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego

pogląd, że umowa o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy prawnemu nie

jest darowizną w rozumieniu Kodeksu cywilnego, a pozakodeksową umową

nazwaną o swoistym charakterze. To oznacza, że przeniesiony przez powódkę na

rzecz pozwanego udział w gospodarstwie rolnym zgodnie z obowiązującymi

w chwili zawarcia umowy regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego należy

do majątku wspólnego (art. 32 i 33 pkt 2 k.r.o.). Sąd wykluczył możliwość

zastosowania do zawartej przez powódkę i pozwanego umowy przepisów

o odwołaniu darowizny. Przyjął natomiast – wbrew stanowisku pozwanej – że

możliwe jest uchylenie się powódki od skutków oświadczenia woli na podstawie

przepisów Kodeksu cywilnego. Powódka nie wykazała jednak – zdaniem Sądu – że

sporządziła umowę pod wpływem błędu. Błąd powódki nie dotyczył postrzegania,

a stanowił błąd przewidywania i wnioskowania, należący do sfery motywacyjnej

4

i składający się na pobudkę, pod wpływem której wyrażone zostało oświadczenie

woli (powódka działała pod wpływem błędnego przeświadczenia, że właścicielem

gospodarstwa będzie wyłącznie syn). Ponadto, nawet gdyby uznać, że powódka

działała pod wpływem błędu w rozumieniu art. 84 k.c., to uchybiła rocznemu

terminowi przewidzianemu w art. 88 § 2 k.c. Zdaniem Sądu powódka najpóźniej

pod koniec września 2007 r. dowiedziała się o sprawie o podział majątku

wspólnego i wówczas też uświadomiła sobie, że syn nie jest wyłącznym

właścicielem gospodarstwa rolnego. Termin do uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia złożonego pod wpływem błędu upłynął więc pod koniec września

2008 r. Tymczasem powództwo zostało złożone dopiero dnia 6 kwietnia 2009 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik powódki

zarzucił naruszenie art. 2 ust. 1 i art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz

art. 88 § 2 k.c. Powołując się na tę podstawę, wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o uchylenie wyroków

Sądów obu instancji i uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny przyjął, podzielając stanowisko Sądu Okręgowego, że

zgodnie z orzecznictwem Sąd Najwyższego umowa o przekazaniu gospodarstwa

rolnego następcy jest swoistym rodzajem umowy przeniesienia własności, do której

nie stosuje się, także w drodze analogii, przepisów dotyczących darowizny,

zawartych zarówno w Kodeksie cywilnym, jak i Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

(por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 16 lipca 1980 r., III CZP 44/80, OSNCP

1981, nr 2-3, poz. 24, z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91, OSNCP 1991, nr 8-9,

poz. 103, z dnia 14 października 1992 r., III CZP 125/92, OSNCP 1993, nr 4,

poz. 58, z dnia 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 163 oraz

z dnia 8 września 1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97, i z dnia

25 listopada 2005 r., III CZP 59/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 79). Zdaniem Sądu

zaaprobowany pogląd, oparty na stanie prawnym z okresu obowiązywania ustawy

5

z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.; dalej:

„ustawa z 1997 r.”), zachował aktualność także pod rządami ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin

(tekst jedn.: Dz. U. z 1989 r Nr 24, poz. 133 ze zm.; dalej: „ustawa z 1982 r.”).

Zatem przekazany przez Lucynę K. synowi w czasie trwania małżeństwa i ustroju

wspólności ustawowej udział w gospodarstwie rolnym, ze względu na charakter

umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego następcy i postanowienia art. 32 i 33

k.r.o., wszedł do majątku wspólnego uczestników postępowania.

Tymczasem powyższy pogląd w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego

został – co uszło uwagi Sądu – uznany za nieaktualny na gruncie ustawy z 1982 r.

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 kwietnia 2008 r., II CSK 647/07, z dnia

30 stycznia 2009 r., II CSK 450/08 i z dnia 24 listopada 2010 r., II CSK 274/10,

niepubl.). Przeciwko jego podtrzymaniu przemawiają – co zgodnie podkreślono

w przytoczonych orzeczeniach – zawarte w ustawie z 1982 r. uregulowania

dotyczące przekazania gospodarstwa rolnego następcy oraz, w brzmieniu z okresu

obowiązywania tej ustawy, przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące

wspólności ustawowej, tj. sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca

2004 r. (Dz. U Nr 162, poz. 1691).

Z art. 2 pkt 6 ustawy z 1982 r. wynika, że przez przekazanie gospodarstwa

rolnego rozumie się nieodpłatne przeniesienie własności (posiadania)

gospodarstwa na rzecz następcy, a jeżeli rolnik nie ma następcy spełniającego

warunki określone w ustawie albo następca odmówił przyjęcia gospodarstwa –

odpłatne bądź nieodpłatne przeniesienie własności (posiadania) gospodarstwa na

rzecz dowolnej osoby fizycznej lub prawnej, stosownie do przepisów Kodeksu

cywilnego (z wyjątkami określonymi w ustawie). W rozdziale czwartym ustawy

z 1982 r. („Przekazanie gospodarstw rolnych”) wskazano ponadto,

że gospodarstwo może być przekazane jednemu następcy, a jeżeli następca

pozostaje w związku małżeńskim – także obojgu małżonkom (art. 49 ust 1).

Określono również formę umowy przekazania gospodarstwa rolnego. Przekazanie

gospodarstwa rolnego następcy albo innej osobie wymaga formy aktu notarialnego

(art. 59 ust. 1), a przekazanie gospodarstwa rolnego przez rolnika będącego tyko

6

posiadaczem lub przekazanie gospodarstwa przez wydzierżawienie – umowy

sporządzonej przez właściwy organ administracji (art. 59 ust. 2).

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 32 § 1 stanowił, że dorobkiem

małżonków są przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności

ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Z art. 33 pkt 2 k.r.o.

wynikało zaś, że ustawodawca uczynił wyjątek do reguły przewidzianej w art. 32 § 1

w zakresie przedmiotów nabytych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, które

wchodziły do majątku odrębnego małżonka – spadkobiercy, zapisobiercy lub

obdarowanego, chyba że spadkodawca lub darczyńca zadecydował, że mają one

wejść do majątku wspólnego małżonków.

Mając na względzie przedstawione uregulowania ustawy z 1982 r.,

dotyczące przekazania gospodarstwa rolnego następcy w drodze zawarcia umowy

przeniesienia własności gospodarstwa rolnego na rzecz następcy, należy przyjąć –

w myśl omawianego kierunku orzecznictwa Sądu Najwyższego – że do umowy

przekazania gospodarstwa rolnego pod tytułem nieodpłatnym stosuje się w drodze

analogii przepisu Kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny. Chodzi

przy tym nie tylko o art. 888 i nast. k.c., ale także o pozostałe przepisy Kodeksu

cywilnego, w których jest mowa o darowiznach (np. przepisy księgi czwartej).

Należy również konsekwentnie stosować do analizy umowy przepisy dotyczące

darowizn zawarte w innych aktach prawnych regulujących stosunki cywilnoprawne,

w tym unormowania zawarte w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że gospodarstwo rolne,

którego własność przeszła na następcę rolnika, pozostającego w związku

małżeńskim i ustroju wspólności majątkowej, w wyniku zawarcia umowy

przekazania gospodarstwa rolnego między nim a przekazującym, weszło do

majątku odrębnego. Za takim stanowiskiem, poza przytoczonymi uregulowaniami

zawartymi w art. 2 pkt 6, art. 49 i 59 ustawy z 1982 r. przemawia także ratio legis

uregulowań zawartych w art. 32 § 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o. Przewidziany w art. 33 pkt 2

k.r.o. wyjątek od zasady, że przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania

wspólności ustawowej przez jednego lub oboje małżonków wchodzą do majątku

wspólnego, obejmuje sytuacje, w których nabycie określonego przedmiotu

7

następuje nieodpłatnie, w wyniku działania przepisów ustawy (dziedziczenie

ustawowe) lub jednostronnej czynności prawnej podmiotu dokonującego

rozporządzenia (dziedziczenie testamentowe, zapis), albo też w wyniku czynności

prawnej dwustronnej, ale charakteryzującej się nieodpłatnością (darowizna).

Ustawodawca w takich przypadkach istotne znaczenie nadał dwóm okolicznościom:

nabyciu przedmiotu majątkowego nieodpłatnie oraz woli dotychczasowego

uprawnionego (spadkodawcy, darczyńcy). Wola spadkodawcy lub darczyńcy

przesądza o wejściu przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego bądź do

majątku odrębnego.

Z ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego postanowienia

wynika, że uczestnik postępowania nabył udział Lucyny K. w gospodarstwie rolnym

pod tytułem darmym. Niewątpliwa jest również okoliczność, że umowa została

zawarta tylko z uczestnikiem postępowania, mimo że w chwili jej zawarcia pozostał

on w związku małżeńskim z uczestniczką postępowania. Jednoznacznie zostało też

ustalone, że wolą Lucyny K. było przekazanie udziału we współwłasności

gospodarstwa rolnego jedynie synowi. Zadaniem Sądu okoliczności te, zwłaszcza

wola Lucyny K. nie mają wpływu na zaliczenie nabytego udziału we współwłasności

gospodarstwa rolnego do majątku odrębnego uczestnika postępowania, ponieważ

wola przekazującej wspomniany udział nie może wyłączyć skutku następującego z

mocy prawa na podstawie art. 32 § 1 k.r.o. Jest to jednak konsekwencja uznania

umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy za czynność prawną, do której

nie mają zastosowania przepisy dotyczące darowizny. Do odmiennego rezultatu

prowadzi natomiast przyjęcie stanowiska wyrażonego w omawianych orzeczeniach

Sądu Najwyższego. Skoro darczyńca, a także przekazujący gospodarstwo rolne

może wyrazić wolę, aby gospodarstwo rolne weszło do majątku wspólnego

małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej i wyłączyć moc wiążącą

uregulowania przewidzianego w art. 33 pkt 2 in principio k.r.o., to tym bardziej może

wyrazić wolę respektowania tego przepisu.

W tej sytuacji nie można odeprzeć zarzutu skarżącej, że Sąd z naruszeniem

art. 2 pkt 6 i art. 49 ust. 1 ustawy z 1982 r. uznał, iż przekazany przez nią udział we

współwłasności gospodarstwa rolnego uczestnikowi postępowania należy do

8

majątku wspólnego małżonków, gdyż bez znaczenia jest wola skarżącej, aby

respektować skutek przewidziany w art. 33 pkt 2 k.r.o.

Nie można także odmówić racji skarżącej, że zaskarżony wyrok zapadł

z naruszeniem art. 88 § 2 k.c. Sąd pierwszej instancji wykluczył zawarcie przez

Lucynę K. umowy z dnia 15 marca 1985 r. pod wpływem błędu. Rozważania

dotyczące utraty uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia

woli złożonego pod wpływem błędu oparł natomiast na hipotetycznym założeniu,

że Sąd drugiej instancji może nie podzielić jego stanowiska co do błędu.

Tymczasem Sąd odwoławczy uznał, że Lucyna K. – bez przesądzenia kwestii, czy

działała ona pod wpływem błędu co do czynności prawnej (mogącej budzić

wątpliwości ze względu na charakter pobudki) – utraciła przewidziane w art. 88 § 2

k.c. uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia z powodu

upływu rocznego terminu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).