III CZP 66/11

Uchwała z dnia 30 listopada 2011 r., III CZP 66/11

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sędzia SA Roman Dziczek

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi wierzyciela "F.B.P." S.A. w W. na

zarządzenie komornika przy Sądzie Rejonowym Szczecin-Centrum w S. z dnia 10

grudnia 2010 r. o zwrocie wniosku o wszczęcie egzekucji, przy uczestnictwie

dłużnika Magdaleny Ł., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 30 listopada 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 15 czerwca 2011 r.:

"Czy dokument pełnomocnictwa jest warunkiem formalnym wniosku (art. 126 §

3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) o wszczęcie postępowania egzekucyjnego na

podstawie tytułu wykonawczego, o którym mowa w art. 783 § 4 k.p.c., składanego

w systemie teleinformatycznym przez pełnomocnika wierzyciela?"

podjął uchwałę:

Pełnomocnik wierzyciela, składający do komornika za pośrednictwem

systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie

upominawcze wniosek o wszczęcie egzekucji na podstawie tytułu

wykonawczego, o którym mowa w art. 797 § 2 w związku z art. 783 § 4 k.p.c.,

ma obowiązek wykazać swoje umocowanie w sposób określony w art. 89 § 1 i

art. 126 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Wierzyciel "F.B.P." S.A. w W. uzyskał w elektronicznym postępowaniu

upominawczym tytuł wykonawczy przeciwko dłużniczce Magdalenie Ł. W toku

postępowania rozpoznawczego wierzyciel reprezentowany był przez radcę

prawnego, który w pozwie powołał się na udzielone mu pełnomocnictwo w sposób

przewidziany w art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c. Następnie, korzystając z

możliwości przewidzianej w art. 797 § 2 k.p.c., ten sam pełnomocnik wierzyciela za

pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne

postępowanie upominawcze złożył wniosek o wszczęcie egzekucji na podstawie

elektronicznego tytułu wykonawczego. Komornik wezwał wierzyciela do

uzupełnienia braków wniosku o wszczęcie egzekucji przez dołączenie

pełnomocnictwa. Wobec niezastosowania się do wezwania, zwrócił wniosek,

wskazując jako podstawę art. 130 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Wierzyciel zaskarżył zarządzenie skargą na czynności komornika, którą Sąd

Rejonowy Szczecin-Centrum oddalił postanowieniem z dnia 21 lutego 2011 r. Sąd

przyjął, że art. 126 § 31

k.p.c. oraz art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c. nie mają

zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż odnoszą się wyłącznie do elektronicznego

postępowania upominawczego, a postępowanie egzekucyjne takim postępowaniem

nie jest. Wierzyciel wniósł zażalenie na postanowienie, argumentując, że w

postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym na podstawie wniosku złożonego za

pośrednictwem systemu teleinformatycznego, wystarczające jest powołanie się na

pełnomocnictwo w sposób uregulowany w art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c., nie ma

natomiast zastosowania art. 126 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ

wyłączają go postanowienia art. 126 § 31

w związku z art. 89 i art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Okręgowy w Szczecinie, rozpoznając zażalenie, powziął wątpliwość

wyrażoną w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Zwrócił uwagę, że w

postępowaniu egzekucyjnym wszczynanym zgodnie z art. 797 § 2 k.p.c. przez

złożenie elektronicznego wniosku na podstawie tytułu wykonawczego, o którym

mowa w art. 783 § 4 k.p.c., nie została uregulowana wprost kwestia dotycząca

wymagań formalnych w zakresie pełnomocnictwa. W piśmiennictwie, orzecznictwie

sądów powszechnych i praktyce komorniczej ścierają się dwa poglądy. Według

jednego, przy składaniu wniosku o wszczęcie egzekucji za pośrednictwem systemu

teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie upominawcze na

podstawie art. 13 § 2 k.p.c. mają zastosowanie przepisy dotyczące elektronicznego

postępowania upominawczego, w tym art. 89 § 1 zdanie czwarte oraz art. 126 § 31

k.p.c., ponieważ postępowanie egzekucyjne jest kontynuacją rozpoznawczego

postępowania elektronicznego i wszczyna się je w taki sam sposób. Wystarczy więc

powołanie się na udzielone pełnomocnictwo oraz wskazanie podstaw umocowania

przez organy, przedstawiciela ustawowego i osoby wymienione w art. 67 k.p.c., nie

jest natomiast konieczne przedłożenie pełnomocnictwa ani odpisu z Krajowego

Rejestru Sądowego. Drugi pogląd kwestionuje dopuszczalność odpowiedniego

stosowania w postępowaniu egzekucyjnym przepisów o elektronicznym

postępowaniu upominawczym. Podkreśla się szczególny charakter tych przepisów,

wyłączający ich rozszerzającą interpretację, i w konsekwencji uznaje się

konieczność traktowania braku pełnomocnictwa jako braku formalnego pisma

procesowego wierzyciela.

Sąd Okręgowy opowiedział się za pierwszym zapatrywaniem i zwrócił uwagę

na jego racjonalność. Jego zdaniem, istotą postępowania teleinformatycznego jest

szybkość i odstąpienie od składania dokumentów w postaci papierowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Elektroniczne postępowanie upominawcze, umożliwiające wykorzystanie w

postępowaniu cywilnym elektronicznych technik komunikacji i przetwarzania danych

powszechnie używanych w życiu społecznym, zostało wprowadzone do kodeksu

postępowania cywilnego ustawą z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 26, poz.

156). Stanowi postępowanie odrębne, którego zasadnicza konstrukcja została ujęta

w art. 50528

-50537

oraz w art. 68 zdanie drugie, art. 89 zdanie czwarte, art. 126 § 31

i art. 1311

k.p.c. Sprecyzowanie technicznych kwestii związanych z obsługą

postępowania nastąpiło w § 272a i nast. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr

38, poz. 249 ze zm.). Założeniem elektronicznego postępowania upominawczego

jest podejmowanie czynności procesowych przez powoda i dokonywanie czynności

sądowych wyłącznie w formie zapisów w systemie teleinformatycznym, bez

prowadzenia papierowych akt sądowych. Pisma procesowe w tradycyjnej formie

może wnosić jedynie pozwany, jednak i one przenoszone są do systemu

teleinformatycznego w formie skanów. Na potrzeby elektronicznego postępowania

upominawczego w art. 68 zdanie drugie i w art. 89 § 1 zdanie czwarte w związku z

art. 126 § 31

k.p.c. wyłączony został obowiązek wykazywania dokumentem swojego

umocowania przez osoby dokonujące czynności procesowych jako przedstawiciele

ustawowi, organy lub osoby wymienione w art. 67 k.p.c., a także jako pełnomocnicy

procesowi. Zastąpił go obowiązek wskazania, a więc wyjaśnienia podstawy swojego

umocowania, gdy wynika ono z pełnomocnictwa, a także podanie daty jego

udzielenia, zakresu oraz okoliczności wymienionych w art. 87 k.p.c. Odstąpienie od

wymagania udokumentowania umocowania na rzecz obowiązku wskazania jego

podstawy uzasadnione zostało w projekcie ustawy potrzebą szybkiego wydania

orzeczenia i powszechną praktyką przedstawiania przez pełnomocników

uwierzytelnionych przez nich odpisów pełnomocnictw, a także komplikacjami, jakie

wiązałyby się z koniecznością przekazywania dokumentów papierowych w

postępowaniu pozbawionym tradycyjnych akt (por. Sejm VI kadencji, druk nr 859).

Nowelizacja dokonana ustawą z dnia 9 stycznia 2009 r. określiła także sposób

nadawania klauzul wykonalności nakazom zapłaty wydanym w elektronicznym

postępowaniu upominawczym. Klauzula nadawana jest z urzędu (art. 782 § 2

k.p.c.) i pozostawiana w systemie teleinformatycznym (art. 783 § 4 k.p.c.).

Wierzyciel, który na podstawie takiego tytułu zamierza wszcząć egzekucję, ma

do wyboru dwa sposoby; może skierować do komornika wniosek w formie pisma i

dołączyć do niego wydruk nakazu z klauzulą z systemu teleinformatycznego (art.

793 § 3 k.p.c.) albo złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji za pośrednictwem

systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie

upominawcze (art. 797 § 2 k.p.c.), w którym tylko powołuje się na wydany tytuł. W

obu wypadkach komornik ma obowiązek zweryfikować w systemie

teleinformatycznym istnienie i treść tytułu (§ 6 i nast. rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2009 r. w sprawie szczegółowych czynności

Krajowej Rady Komorniczej oraz szczegółowych czynności komornika związanych

z egzekucją prowadzoną na podstawie elektronicznego tytułu wykonawczego,

Dz.U. Nr 224, poz. 1805). Jeśli wniosek został złożony w drodze elektronicznej,

komornik dokonuje wydruku wniosku i tytułu wykonawczego, opatruje wydruk

weryfikacyjny tytułu adnotacją o odebraniu elektronicznego wniosku o wszczęcie

egzekucji i o zgodności wydruku weryfikacyjnego z elektronicznym tytułem

wykonawczym. Do obowiązków komornika należy także odnotowanie w systemie

teleinformatycznym faktu prowadzenia egzekucji, daty jej zakończenia i wyniku.

Ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. nie wprowadziła do postępowania

egzekucyjnego innych zmian. Przepis umożliwiający wykorzystania przez

wierzyciela teleinformatycznej drogi złożenia wniosku egzekucyjnego nie zawiera

odesłania do art. 126 § 31

ani do art. 68 zdanie drugie i art. 89 § 1 zdanie czwarte

k.p.c. Niezamieszczenie w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym dalszych

postanowień dotyczących wymagań formalnych, jakie musi spełniać wniosek

egzekucyjny złożony z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego, rodzi

potrzebę sięgnięcia, na podstawie odesłania zawartego w art. 13 § 2 k.p.c., do

przepisów o procesie.

Problem przedstawiony przez Sąd Okręgowy sprowadza się do wątpliwości,

czy w tym wypadku należy odpowiednio zastosować przepisy o procesowym

postępowaniu "zwykłym" – jak zrobił komornik i co zaakceptował Sąd pierwszej

instancji – czy też specyfika postępowania wykonawczego opartego na

elektronicznym tytule wykonawczym uzasadnia przeniesienie do postępowania

egzekucyjnego ułatwień przewidzianych w postępowaniu rozpoznawczym, mimo że

jest to postępowanie odrębne i to niejako podwójnie, gdyż stanowi "podrodzaj"

innego postępowania odrębnego, tj. postępowania upominawczego (art. 50528

k.p.c.). Umieszczenie postanowień dotyczących szczególnego sposobu ujawniania

umocowania w postępowaniu elektronicznym w przepisach dotyczących

postępowania "zwykłego" nie może uzasadniać przyporządkowania ich do tego

postępowania, ponieważ przeczy temu ich wyraźne powiązanie z elektronicznym

postępowaniem upominawczym i potraktowanie ich jako wyjątków od reguły

obowiązującej w postępowaniu "zwykłym".

W piśmiennictwie nie ma zgodności co do tego, czy przepisy o procesie, które

art. 13 § 2 k.p.c. nakazuje stosować odpowiednio do innych rodzajów postępowań

unormowanych w kodeksie, należy rozumieć jako przepisy dotyczące postępowania

"zwykłego", czy pojęcie to obejmuje także postępowania odrębne. Odnosząc ten

problem do postępowania egzekucyjnego wyrażano pogląd, że przepisy o

postępowaniach odrębnych mają charakter norm szczególnych i sprecyzowany

zakres zastosowania, wobec czego nie powinny być stosowane odpowiednio w

innych postępowaniach ani między sobą. Za tym rozwiązaniem, mającym bardziej

przekonujące uzasadnienie teoretyczne, opowiedział się Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu uchwały z dnia 4 stycznia 2008 r., III CZP 113/07 (OSNC 2009, nr 1,

poz. 4). Prezentowane było jednak także zapatrywanie, że w postępowaniu

egzekucyjnym możliwe jest odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniach

odrębnych. Wniosek taki nasuwa wyłączenie w art. 4799

§ 2 k.p.c. zastosowania § 1

tego przepisu do wniosku o zabezpieczenie powództwa, zbędne przy przyjęciu, że

przepisy postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych nie mają

zastosowania w innych rodzajach postępowań.

Jednak nawet przyjęcie dopuszczalności odpowiedniego zastosowania w

postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie elektronicznego tytułu

wykonawczego przepisów o elektronicznym postępowaniu rozpoznawczym nie daje

dostatecznych podstaw do przeniesienia szczególnych reguł powoływania swojego

umocowania przez pełnomocnika i osoby, o których mówi art. 68 § 1 zdanie drugie

k.p.c. Sprzeciwia się temu wyjątkowość art. 68 § 1 zdanie drugie i art. 89 § 1 zdanie

czwarte w związku z art. 126 § 31

k.p.c. i wyraźne ograniczenie ich stosowania

wyłącznie do elektronicznego postępowania upominawczego. Konieczność ścisłego

rozumienia tego ograniczenia potwierdza treść art. 50537

§ 1 k.p.c., który – w razie

uchylenia nakazu lub utraty mocy na skutek wniesienia sprzeciwu i przekazania

sprawy sądowi ogólnie właściwemu – nakazuje wszczęcie czynności prowadzących

do usunięcia braków formalnych pozwu, obejmujących także należyte wykazanie

umocowania. Nawet więc w postępowaniu rozpoznawczym, będącym kontynuacją

postępowania zapoczątkowanego wniesieniem elektronicznego pozwu, ułatwienia

dla osób reprezentujących strony ustają, a wystarczające wcześniej oświadczenie

musi zastąpić konkretny dokument. Tym bardziej więc nie można przenosić

uproszczeń do postępowania egzekucyjnego, stanowiącego samodzielny i

odmienny od postępowania rozpoznawczego rodzaj postępowania cywilnego,

niebędący koniecznym ciągiem dalszym postępowania rozpoznawczego.

Należy ponadto pamiętać, że prawidłowe umocowanie osób reprezentujących

stronę ma istotne znaczenie w procesie cywilnym. Nienależyte umocowanie

pełnomocnika może prowadzić do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.) i

podlega kontroli organu prowadzącego to postępowanie. Oświadczenie

pełnomocnika wyjaśniające podstawy udzielonego mu pełnomocnictwa w zakresie

przewidzianym w art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c. nie zapewnia możliwości kontroli

prawidłowości umocowania, jaką daje analiza dokumentu pełnomocnictwa.

Argumentów tych nie może przeważyć wprowadzenie alternatywnego w stosunku

do wniosku składanego w sposób przewidziany w art. 760 § 1 k.p.c. sposobu

wystąpienia o wszczęcie egzekucji. Wykorzystanie systemu teleinformatycznego w

postępowaniu egzekucyjnym co do zasady ogranicza się obecnie do przesłania w

tej formie przez wierzyciela wniosku wskazującego elektroniczny tytuł wykonawczy.

Wniosek ten zostaje następnie wydrukowany przez komornika i przybiera postać

papierową (§ 7 rozporządzenia wykonawczego z dnia 23 grudnia 2009 r.); w takiej

postaci prowadzone są także akta komornicze (§ 21 i nast. rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 20 grudnia 2005 r. w sprawie określenia szczegółowych

przepisów o biurowości i ewidencji operacji finansowych kancelarii komorniczych,

Dz.U. Nr 266, poz. 2242).

Argumenty Sądu Okręgowego oparte na przeświadczeniu o celowości

zapewnienia wierzycielowi możliwości wniesienia za pośrednictwem systemu

teleinformatycznego kompletnego, poprawnego formalnie wniosku stanowią wyraz

oczekiwań, że droga elektroniczna dokonywania czynności w postępowaniu

cywilnym będzie alternatywą tradycyjnej w szerokim zakresie, obejmującym także

postępowanie egzekucyjne. Ten postulat jest jednak na obecnym etapie propozycją

de lege ferenda i wykracza poza granice określone nowelizacją z dnia 9 stycznia

2009 r.; dopiero odpowiednie decyzje ustawodawcze mogą zmienić stan istniejący.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.