III CZP 73/11

Uchwała z dnia 30 listopada 2011 r., III CZP 73/11

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sędzia SA Roman Dziczek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Elżbiety M. przeciwko Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Komendanta Głównego Policji i Prokuratora

Okręgowego w W. o odszkodowanie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 30 listopada 2011 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 28

lipca 2011 r.:

"Czy ustanowiony w art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku

koronnym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.) zakaz jakichkolwiek

czynności dowodowych zmierzających do ujawnienia okoliczności, o których mowa

w ust. 1, 1b i 2 tego przepisu dotyczy także postępowań sądowych innych, niż

postępowanie karne, w którym zapadło postanowienie w przedmiocie dopuszczenia

dowodu z zeznań świadka koronnego, a jeśli tak, czy zakaz ten wiąże sąd w innych

postępowaniach również po zakończeniu ochrony i pomocy, o których mowa w tym

przepisie?"

podjął uchwałę:

Zakaz dowodowy ustanowiony w art. 14 ust. 4 ustawy z dnia 25 czerwca

1997 r. o świadku koronnym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232 ze zm.)

dotyczy postępowania cywilnego i obejmuje także okres po ustaniu ochrony i

pomocy, przewidzianej w tej ustawie.

Uzasadnienie

W toku śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę Okręgową w Warszawie

przeciwko członkom zorganizowanej grupy przestępczej podejrzanemu

Sławomirowi H. przyznano status świadka koronnego, a jego konkubinę – powódkę

Elżbietę M. – objęto programem ochronnym przewidzianym w ustawie z dnia 25

czerwca 1997 r. o świadku koronnym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 36, poz. 232

ze zm. – dalej: „u.ś.k.”). Powódka pozostawała pod ochroną od 2000 r. do 2008 r.

Opuściła dotychczasowe mieszkanie, które zostało sprzedane, oraz oddała

dokumenty osobiste, zwrócone jej po kilku miesiącach. Nie była zatrudniona, w

związku czym dostała status osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku; otrzymywała

skromne wsparcie finansowe, wystarczające do zaspokajania podstawowych

potrzeb życiowych. Po złożeniu zeznań w charakterze świadka w sprawie karnej, w

której jej konkubent był świadkiem koronnym, popadła w depresję i stan

długotrwałego stresu. Podejmowała próby samobójcze i przeszła zawał serca, w

związku z czym w 2008 r. została uznana za osobę częściowo niezdolną do pracy;

przyznano jej rentę w wysokości 1087,72 zł miesięcznie.

W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa – Komendantowi

Głównemu Policji i Prokuratorowi Okręgowemu w W. powódka zażądała

odszkodowania, zadośćuczynienia i renty celem naprawienia szkody wynikającej z

nienależytego wywiązywania się przez stronę pozwaną z obowiązków wynikających

z ustawy. Twierdziła, że przyznana jej pomoc materialna i socjalna, a także ochrona

osobista, odbiegała od gwarancji, jakie otrzymała przed przystąpieniem do

programu ochrony świadka koronnego, przez co utraciła zarobki uzyskiwane

wcześniej, jak też zmniejszyły się należne jej świadczenia z zabezpieczenia

społecznego. Doznała także rozstroju zdrowia, co spowodowało zwiększenie

wydatków. Wniosła o przesłuchanie wskazanych świadków i stron, domagając się

zwolnienia ich z tajemnicy państwowej i służbowej oraz wystąpienia do Ministra

Spraw Wewnętrznych i Administracji o zniesienie klauzuli tajności dokumentów

związanych z jej udziałem w programie ochrony świadka koronnego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 29 września 2010 r. oddalił powództwo, uznał

bowiem, że zawarty w art. 14 ust. 4 u.ś.k. zakaz dowodzenia dotyczący

okoliczności, o których mowa w ust. 1, 1b i 2 tego artykułu, obejmuje także

postępowanie cywilne i powoduje niedopuszczalność – a w konsekwencji oddalenie

– wniosków dowodowych zgłoszonych przez powódkę. Ponadto Sąd Okręgowy

stwierdził, że programowi ochrony świadka koronnego powódka poddała się

dobrowolnie, licząc się z określonymi rygorami i niedogodnościami, które mogły

negatywnie wpłynąć na jej stan zdrowia oraz sytuację życiową, w tym status

finansowy. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że ani ustawa o świadku koronnym,

ani rozporządzenia wykonawcze nie uzasadniają przyjęcia przez organy ścigania

(Skarb Państwa) zobowiązania do zapewnienia świadkom koronnym i innym

uprawnionym osobom zatrudnienia na określonych, oczekiwanych przez te osoby

warunkach.

Rozpoznając apelację powódki, wytykającej m.in. naruszenie art. 14 ust. 4

u.ś.k., Sąd Apelacyjny – stwierdziwszy, że Sąd pierwszej instancji oddalił wszystkie

wnioski dowodowe powódki zmierzające do wykazania zakresu ochrony, do której

zobowiązała się strona pozwana oraz czy i w jakim zakresie wywiązała się ona z

tego zobowiązania, a także czy i w jaki sposób powódka starała się wyegzekwować

przyrzeczone środki ochrony – powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w

zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Instytucja świadka koronnego została wprowadzona do systemu polskiego

prawa karnego w 1997 r. jako odpowiedź na szerzącą się przestępczość

zorganizowaną. Chodziło o podniesienie wykrywalności i skuteczności ścigania

karnego najpoważniejszych przestępstw i ich sprawców oraz wzmocnienie

materiału dowodowego, nierzadko jako narzędzie przeciwko tzw. przestępczej

zmowie milczenia. W ten sposób ustawodawca zmierzał do ujawnienia przestępstw

popełnionych w zorganizowanej grupie lub związku przestępczym, a także trudnych

do wykrycia przestępstw łapownictwa (zwłaszcza gospodarczego i sportowego),

płatnej protekcji, nadużycia funkcji przez funkcjonariusza państwowego oraz

„kupowania” głosów wyborczych.

Mówiąc najogólniej, świadkiem koronnym jest sprawca czynu (podejrzany),

który przyjął korzystną propozycję organu ścigania co do wyłączenia

odpowiedzialności karnej lub ukarania w zamian za zeznania obciążające innych

sprawców. Świadek koronny nie podlega karze za przestępstwa lub przestępstwa

skarbowe określone w ustawie, w których uczestniczył i które jako świadek koronny

ujawnił. Korzysta także z innych przewidzianych ustawą przywilejów, ale też

podlega jej surowemu reżimowi.

Zgodnie z art. 14 u.ś.k., w razie zagrożenia życia i zdrowia świadka koronnego

lub osoby dla niego najbliższej, mogą oni być objęci ochroną osobistą oraz uzyskać

pomoc w zakresie zmiany miejsca pobytu lub zatrudnienia, a w szczególnie

uzasadnionych wypadkach można wydać im dokumenty umożliwiające używanie

innych niż własne danych osobowych – także uprawniające do przekroczenia

granicy państwowej – jak również mogą uzyskać inną pomoc, w tym w

szczególności w przeprowadzeniu zabiegu chirurgicznego (także operacji

plastycznej) usuwającego charakterystyczne elementy wyglądu. Osoby objęte

programem ochrony osobistej i pomocy mogą również otrzymać wsparcie w

zakresie opieki zdrowotnej oraz świadczenia finansowe na pokrycie kosztów

utrzymania (por. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 2006 r. w

sprawie udzielania ochrony i pomocy świadkom koronnym i innym uprawnionym

osobom, Dz.U. Nr 201, poz. 1480). Jednocześnie ustawodawca postanowił (art. 14

ust. 4 u.ś.k.), że niedopuszczalna jest czynność dowodowa zmierzająca do

ujawnienia okoliczności dotyczących ochrony osobistej i pomocy (art. 14 ust. 1, 1b i

2 u.ś.k.).

Nie wnikając w doktrynalne spory dotyczące terminologii używanej w nauce

sądowego prawa dowodowego, można stwierdzić, że niedopuszczalność czynności

dowodowych zmierzających do ujawnienia określonych w ustawie okoliczności

oznacza ustanowienie przez prawodawcę bezwzględnego – nieprzewidującego

wyjątków – zakazu dowodowego w tym zakresie. Celem tego zakazu jest ochrona

osób objętych ochroną i pomocą, a także zachowanie najwyższej poufności

stosowanych metod operacyjno-śledczych oraz innych działań służb dotyczących

świadka koronnego i jego najbliższych. Procesowym skutkiem tego zakazu jest

niemożność dopuszczania i przeprowadzania określonych dowodów, nawet

wówczas gdy mają one istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Czynność

dowodową w rozumieniu ustawy o świadku koronnym należy zresztą pojmować

szerzej, tj. jako każdą czynność z zakresu dowodów mogącą doprowadzić do

ustalenia (ujawnienia) okoliczności, o których mowa w art. 14 ust. 4, a więc np.

stosowanie przez sąd domniemań dowodowych (art. 231 k.p.c.) lub zwracanie

uwagi stron na fakty znane sądowi z urzędu (art. 228 § 2 k.p.c. i art. 168 zdanie

drugie k.p.k.). W ten sposób ustawodawca gwarantuje bezpieczeństwo

zainteresowanych osób oraz skuteczność dostarczanej im pomocy, a także

zapewnia funkcjonowanie instytucji świadka koronnego oraz pozwala optymalnie

wykorzystać jej procesowe i społeczne pożytki.

W tej sytuacji, zważywszy na doniosłą rolę ochronną omawianego zakazu

dowodowego oraz jego podstawowe znaczenie dla użyteczności świadka

koronnego oraz celów wiązanych z tą instytucją, należy przyjąć, że zakaz ten

dotyczy także postępowania cywilnego i stwarza kolejne ograniczenie dowodowe,

obok istniejących już w tym postępowaniu, uregulowanych w kodeksie

postępowania cywilnego, ograniczeń dowodowych o charakterze przedmiotowym

lub podmiotowym (por. art. 261 § 2, art. 259 pkt 2 i art. 247). Przeciwko temu

stanowisku nie przemawia treść art. 1 u.ś.k., z którego wynika, że przepisy ustawy o

świadku koronnym stosuje się w sprawach karnych o określone przestępstwa i

przestępstwa skarbowe, co może sugerować, że także art. 14 u.ś.k. ma

zastosowanie tylko w tych sprawach. Systematyka ustawy o świadku koronnym

wskazuje na jej dwie odrębne części; pierwsza (art. 1–13) reguluje pozycję oraz rolę

świadka koronnego w postępowaniu karnym, druga natomiast (art. 14-23) dotyczy

jego ochrony osobistej – i pomocy – poza procesem, z uwzględnieniem osób

najbliższych. W tej sytuacji dokonane w art. 1 zwężenie pola działania ustawy do

określonych spraw karnych nie może oddziaływać na unormowania zawarte w

części drugiej, dotyczące pozaprocesowej sytuacji świadka i jego najbliższych, a w

szczególności jego bezpieczeństwa osobistego i materialnego. Nie można przy tym

pomijać, że wyłączenie omawianego zakazu dowodowego w postępowaniu

cywilnym mogłoby doprowadzić do obezwładnienia instytucji świadka koronnego, a

w skrajnych wypadkach zachęcać do podejmowania przez środowiska przestępcze

skutecznych prób ustalenia tożsamości świadka koronnego i miejsca jego

zamieszkania (pobytu) w celu wzięcia odwetu za ujawnienie przestępstwa i złożenie

obciążających zeznań. Tak więc wszystkie argumenty przemawiają za

stanowiskiem, że zakaz dowodowy przewidziany w art. 14 ust. 4 u.ś.k. dotyczy

także postępowania cywilnego.

Podejmując postawioną w przedstawionym do rozstrzygnięcia kwestię, czy

omawiany zakaz dowodowy obowiązuje także po ustaniu ochrony i pomocy, należy

podkreślić, że ustawa nie czyni w tym zakresie jakichkolwiek rozróżnień, a racje i

argumenty przemawiające za działaniem zakazu w czasie trwania ochrony i

świadczenia pomocy pozostają aktualne również po upływie tego czasu. Należy

przy tym pamiętać, że niektóre formy ochrony i pomocy nie mogą być „cofnięte”,

wywołują bowiem trwałe skutki, np. zmiana tożsamości albo zmiana wyglądu

dokonana w wyniku zabiegu chirurgicznego. Umożliwienie w takim przypadku

prowadzenia dowodów na okoliczności przewidziane w art. 14 ust. 1 u.ś.k.

podważałoby cel instytucji świadka koronnego, niezależnie od tego, czy ochrona i

pomoc ustały.

Za przyjęciem, że omawiany zakaz dowodowy obowiązuje po upływie okresu

ochrony i pomocy przemawia także art. 23 pkt 2 u.ś.k., w którym informacje

dotyczące ochrony świadka koronnego i osób mu najbliższych oraz dostarczanej im

pomocy zakwalifikowano jako tajemnicę państwową, a obecnie – zgodnie z art. 5

ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz.U.

Nr 182, poz. 1228) – jako informacje niejawne objęte klauzulą „ściśle tajne”.

Ochrona tych informacji na równi z informacjami dotyczącymi niepodległości,

suwerenności lub integralności terytorium państwa, bezpieczeństwa wewnętrznego

i porządku konstytucyjnego, gotowości obronnej, a także bezpieczeństwa

funkcjonariuszy, żołnierzy oraz pracowników wywiadu i kontrwywiadu (art. 5 ust. 1

pkt 1–6 wymienionej ustawy) świadczy o dużej wadze, jaką ustawodawca

przywiązuje do bezpieczeństwa świadka koronnego i osób mu najbliższych – także

świadka, o którym mowa w art. 184 k.p.k. – oraz programu ochrony i pomocy.

Okoliczność ta nie może być pomijana przy ocenie czasowego zakresu zakazu

dowodowego, który jest przedmiotem analizy w niniejszej sprawie.

Oczywiście, nie uszło uwagi Sądu Najwyższego, że działanie analizowanego

zakazu dowodowego może doprowadzić do ograniczenia, a niekiedy do odjęcia

określonemu kręgowi osób prawa do sądu, należy jednak uznać to obciążenie za

immanentnie związane z funkcjonowaniem instytucji świadka koronnego. Przyjmuje

się, że w razie kolizji różnych wartości konstytucyjnych, niezbędne jest ich

wszechstronne wyważenie; ochrona bezpieczeństwa publicznego przed

szczególnie groźną przestępczością zorganizowaną uzasadnia w pewnych

przypadkach odstąpienie od uznawanych i stosowanych w demokratycznym

państwie prawnym zasad procesowych. W związku z tym omawiany zakaz

dowodowy nie może być de lege lata kwestionowany, choć stan normatywny w

aspekcie ochrony cywilnoprawnej na osi świadek koronny (osoba bliska objęta

ochroną) – Skarb Państwa – osoba trzecia należy ocenić krytycznie. Nie może to

jednak wypływać na treść uchwały.

Z tych względów orzeczono, jak na wstępie.