II KK 177/11

WYROK Z DNIA 8 GRUDNIA 2011 R.

II KK 177/11

1. Przypisanie odpowiedzialności za przestępstwo określone w art.

160 § 1 k.k. wymaga indywidualizacji pokrzywdzonego, tj. wykazania

konkretnej osoby, której w wyniku działania (lub zaniechania) sprawcy

groziło bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego uszczerbku na

zdrowiu lub utraty życia. Nie jest natomiast niezbędne ustalenie

tożsamości tej osoby.

2. Zamiar ewentualny określony w art. 160 § 1 k.k., charakteryzuje

się świadomością znaczenia podejmowanych czynności w perspektywie

możliwego skutku. Nie chodzi przy tym o świadomość jakiejkolwiek

możliwości wystąpienia konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo

utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, ale wyłącznie

świadomość wysokiego prawdopodobieństwa takiego skutku, ocenianego

w kontekście konkretnych okoliczności faktycznych, bo tylko wówczas

można mówić o „bezpośredniości” niebezpieczeństwa.

Przewodniczący: sędzia SN M. Laskowski.

Sędziowie: SN W. Wróbel (sprawozdawca), SA (del. do SN) H.

Komisarski

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Nowińska.

Sąd Najwyższy w sprawie Gustawa E., skazanego z art. 160 § 1

k.k. i in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 8 grudnia

2011 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu

2

Okręgowego w W. z dnia 28 grudnia 2010 r., utrzymującego w części w

mocy wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 lipca 2010 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. oraz zmieniony nim

wyrok Sądu Rejonowego w W., w części dotyczącej skazania Gustawa E.

za czyn z art. 160 § 1 k.k. w zb. z art. 288 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

oraz orzeczenia z tym związane (pkt III i IV wyroku Sądu Rejonowego w

W.) i w tym zakresie p r z e k a z a ł sprawę Sądowi Rejonowemu w W.

do ponownego rozpoznania.

U Z A S A D N I E N I E

Gustaw E., wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 lipca 2010

r., został uznany za winnego m. in. tego, że w nocy z dnia 28 na 29 lipca

2008 r., w W., wyrzucił z okna mieszkania znajdującego się na czwartym

piętrze bloku mieszkalnego przy ul. Ż., szklaną butelkę, narażając w ten

sposób przechodzące pod oknami tego mieszkania osoby, na

bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia bądź ciężkiego uszczerbku

na zdrowiu i powodując uszkodzenie zaparkowanego pod blokiem

samochodu, przez zbicie przedniego reflektora, o wartości strat 600 zł.

Sąd uznał, że przypisany sprawcy czyn stanowi występek określony w

art. 160 § 1 k.k. w zb. z art. 288 § 1 k.k., popełniony w warunkach

powrotności do przestępstwa określonych w art. 64 § 1 k.k., i za ten

występek skazał go na karę roku pozbawienia wolności. Ponadto, Gustaw

E., tym samym wyrokiem, skazany został za występek określony art. 224

§ 2 w zb. z art. 226 § 1 k.k. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności. W

3

miejsce orzeczonych kar pozbawienia wolności, Sąd wymierzył karę

łączną roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 lipca 2010 r. apelację

wniósł obrońca skazanego, zarzucając w szczególności naruszenie

przepisów prawa procesowego, przez dowolną ocenę zeznań świadków,

nierozważenie całokształtu materiału dowodowego oraz nieuwzględnienie

na rzecz oskarżonego niedających się usunąć wątpliwości, co

spowodowało błędne zakwalifikowanie czynów skazanego, jako

przestępstw z art. 160 § 1 k.k. w zb. z art. 288 § 1 k.k. oraz z art. 224 § 2

k.k. z zb. z art. 226 § 1 k.k.

Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2010 r., Sąd Okręgowy w W., zmienił

wyrok Sądu pierwszej instancji uznając, że skazany nie popełnił występku

z art. 160 § 1 k.k. w zb. z art. 288 k.k. w warunkach powrotności do

przestępstwa z art. 64 § 1 k.k. i złagodził za ten czyn karę do 10 miesięcy

pozbawienia wolności oraz orzekł nową karę łączną w wymiarze roku i 4

miesięcy pozbawienia wolności.

Obrońca skazanego wniósł od wyroku Sądu Okręgowego w W.

kasację, w której zarzucił rażące naruszenie prawa materialnego przez

błędne zastosowanie art. 160 § 1 k.k. i przyjęcie, że zachowanie

skazanego daje podstawę do uznania go za winnego popełnienia

przestępstwa polegającego na narażeniu człowieka na bezpośrednie

niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W

kasacji wskazano w szczególności, że sąd nie wykazał, by doszło do

nastąpienia skutku w postaci bezpośredniego niebezpieczeństwa dla

indywidualnie oznaczonych osób, a ponadto, że sąd nie wykazał, że

sprawca popełnił zarzucony mu czyn umyślnie. W konsekwencji

4

postawionego zarzutu, obrońca skazanego wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na kasację, Prokurator Okręgowy w W. wniósł o

uznanie jej za bezzasadną i oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 160 § 1 k.k. w istocie

odnosi się do dwóch różnych znamion typu czynu zabronionego

zawartych w tym przepisie. Z jednej bowiem strony skarżący stwierdza,

że nie można było zastosować tej kwalifikacji prawnej, bowiem w

ustalonym przez sąd pierwszej instancji stanie faktycznym nie wykazano,

że zachowanie skazanego sprowadziło skutek w postaci „bezpośredniego

niebezpieczeństwa śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu”, co jest

koniecznym warunkiem przypisania odpowiedzialności karnej za

przestępstwo określone w art. 160 § 1 k.k. Z drugiej strony, podniesiony w

kasacji zarzut naruszenia prawa materialnego uzasadniono także brakiem

dokonania takich ustaleń, które pozwoliłoby przypisać skazanemu

umyślność w zakresie spowodowania wyżej określonego skutku.

Jeżeli chodzi o pierwszy zarzut, to kasacja jest w tym zakresie

oczywiście bezzasadna. Wbrew twierdzeniom autora kasacji, sąd

pierwszej instancji wskazał, na czym polegał skutek w postaci

bezpośredniego narażenia na niebezpieczeństwo utraty życia lub

ciężkiego uszczerbku na zdrowiu innej osoby. Odwołując się do zeznań

świadka Janiny T., których wiarygodności nie zakwestionowano, sąd

ustalił, że wyrzucona przez skazanego szklana butelka, uderzyła w

samochód tuż obok przechodzących chodnikiem dwóch osób, o

nieustalonej tożsamości. Z uwagi na siłę uderzenia (zniszczenie

reflektorów samochodowych), sąd prawidłowo wnioskował, że zachodziło

5

wysokie prawdopodobieństwo, że butelka, uderzając w przechodzące

osoby, w szczególności w okolice głowy, może co najmniej spowodować

ciężki uszczerbek na zdrowiu. Prawdopodobieństwo to wystąpiło w

momencie, w którym nie można było jeszcze jednoznacznie przesądzić,

czy wyrzucona butelka ominie przechodniów znajdujących się w tym

czasie na chodniku. Fakt, iż ostatecznie spowodowała ona wyłącznie

zniszczenie mienia, nie wyklucza możliwości przyjęcia, że niezależnie od

tego wystąpił inny skutek, w postaci wysokiego prawdopodobieństwa

naruszenia zdrowia osób znajdujących się w niewielkiej odległości od

samochodu, choć ostatecznie niebezpieczeństwo to nie zrealizowało się

w uszczerbku na zdrowiu. Należy przy tym podkreślić, że dla realizacji

znamion przestępstwa określonego w art. 160 § 1 k.k. konieczna jest

indywidualizacja osób pokrzywdzonych, co oznacza, że konieczne jest

wykazanie konkretnych osób, którym w wyniku działania (lub

zaniechania) sprawcy groziło bezpośrednie niebezpieczeństwo ciężkiego

uszczerbku na zdrowiu lub utraty życia. Nie jest natomiast niezbędne

ustalenie tożsamości tych osób.

Zasadny natomiast okazał się drugi zarzut podniesiony w kasacji

związany z naruszeniem prawa materialnego. Istotnie, w ustalonym

stanie faktycznym brak jest okoliczności, na podstawie których zasadnie

można by przypisać skazanemu działanie umyślne, przynajmniej z

zamiarem ewentualnym. Sąd pierwszej instancji przyjął, że skazany

zrealizował znamiona art. 160 § 1 k.k. działając z zamiarem

ewentualnym. Ustalił to, powołując się na świadomość sprawcy, że

samochód, w który ostatecznie trafiła butelka, jest zaparkowany na

terenie mieszkalnym, uczęszczanym przez wiele osób, tuż przy chodniku.

Jednocześnie jednak ten sam Sąd przyjął, że zdarzenie miało miejsce w

6

nocy (jak wynika z zeznań świadków przyjętych za podstawę ustaleń

faktycznych, ok. 2-3 w nocy), nie wskazując przy tym, że w miejscu, w

którym doszło do upadku wyrzuconej butelki, zazwyczaj o tej porze

występował ruch pieszy.

Należy podkreślić, że zamiar ewentualny określony w art. 160 § 1

k.k., charakteryzuje się świadomością znaczenia podejmowanych

czynności w perspektywie możliwego skutku. Nie chodzi przy tym o

świadomość jakiejkolwiek możliwości wystąpienia konkretnego narażenia

na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,

ale wyłącznie świadomość wysokiego prawdopodobieństwa takiego

skutku, ocenianego w kontekście konkretnych okoliczności faktycznych,

bo tylko wówczas można mówić o „bezpośredniości” niebezpieczeństwa.

Ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji (i domyślnie

zaakceptowane przez Sąd odwoławczy), nie uzasadniają przekonania, że

taką właśnie świadomość można było skazanemu przypisać. Sąd nie

wykazał, że skazany, wyrzucając butelkę, widział przechodzące obok

samochodu osoby. O posiadaniu przez sprawcę świadomości wysokiego

prawdopodobieństwa wystąpienia skutków określonych w art. 160 § 1

k.k., sąd wnioskował z faktu, że skazany zdawał sobie sprawę z

wyrzucenia butelki na chodnik, a więc miejsca „uczęszczanego przez

szereg osób”. Sąd w swoim wnioskowaniu pominął jednak tę okoliczność,

że do wyrzucenia butelki doszło bardzo późno w nocy, kiedy z reguły nie

ma już ruchu pieszego, a sąd okoliczności tej nie zaprzeczył. W

szczególności, nie przeprowadził dowodu na to, że co do zasady, mimo

później pory, w miejscu zdarzenia przechodzą piesi, i że sprawca miał

tego świadomość.

7

Wnioskowanie z okoliczności natury przedmiotowej (zewnętrznej) o

tym, czy sprawca miał świadomość realizacji znamion typu czynu

zabronionego, jest generalnie dopuszczalna w ramach ustalania stanu

faktycznego. Wnioskowanie takie musi wszakże uwzględniać wszystkie

okoliczności cechujące dany stan faktyczny, w tym także te, które mają

charakter atypowy. Pomocnym jest także odwoływanie się do wzorca

obiektywnego obserwatora o cechach i właściwościach osobistych takich,

jak posiadał sprawca w chwili czynu. Odnosząc tę regułę do sprawy,

będącej przedmiotem rozpoznania przez Sąd Najwyższy, należy

stwierdzić, że w ramach dokonanych przez Sąd pierwszej instancji

ustaleń faktycznych (zaakceptowanych następnie przez Sąd

odwoławczy), brak jest dostatecznych przesłanek, pozwalających na

przypisanie sprawcy świadomości wysokiego prawdopodobieństwa

wystąpienia skutku w postaci bezpośredniego narażenia człowieka na

utratę życia lub spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Trzeba

przy tym podkreślić, że ustalenie realizacji znamion strony podmiotowej,

należy zawsze dokonywać na chwilę podejmowanego działania (ex ante),

a nie z perspektywy skutku, który faktycznie wystąpił (ex post).

W tym stanie rzeczy należało przyjąć, że dokonane przez Sąd

pierwszej instancji ustalenia faktyczne, zaakceptowane następnie przez

sąd odwoławczy, nie dawały podstaw do zakwalifikowania działania

sprawcy jako umyślnej realizacji znamion czynu zabronionego art. 160 §

1 k.k., nawet z zamiarem ewentualnym. Nie przesądza to kwestii

ewentualnej odpowiedzialności sprawcy za działanie o charakterze

nieumyślnym. Kwestię tę Sąd pierwszej instancji ponownie rozważy,

mając przy tym na względzie fakt, że dla realizacji znamion przestępstwa

z art. 160 § 3 k.k., poza samym zaistnieniem skutku, konieczne jest

8

wykazanie, iż skutek ten można sprawcy obiektywnie przypisać, zaś dla

stwierdzenia nieumyślności po stronie sprawcy, konieczne jest ustalenie,

że wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia skutku, na drodze, na której

skutek ten się zrealizował, było w chwili czynu co najmniej obiektywnie

przewidywalne.