III CSK 106/11

Sygn. akt III CSK 106/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSA Roman Dziczek

w sprawie z powództwa K. C.

przeciwko Gminie Miejskiej K. - Zarządowi Cmentarzy Komunalnych

o ustalenie prawa do grobu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Powódka K. C. wystąpiła przeciwko Gminie Miejskiej K. - Zarządowi

Cmentarzy Komunalnych z powództwem o ustalenie jej prawa do dysponowania

grobem czasowym ziemnym zlokalizowanym na Cmentarzu R. w kwaterze /…/.

Podała, że w grobie tym pochowana jest M. G., której syn K. życzył sobie, aby ona

opiekowała się i dysponowała grobem. Powódka wskazała, że nie jest

spokrewniona z rodziną G.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2010 r. oddalił powództwo.

Ustalił, że na Cmentarzu zlokalizowany jest grób ziemny czasowy w kwaterze /…/,

w którym pochowano M. G.. Opłatę prolongacyjną do dnia 14 czerwca 2010 r.

wniesiono na nazwisko dysponenta grobu, syna zmarłej, K. G. Powódka nie jest

krewną ani powinowatą; nie znała pochowanej w grobie M. G.

K. G. przed wyjazdem za granicę, gdzie zmarł, życzył sobie, aby powódka

opiekowała się grobem. Powódka swoje prawo do dysponowania grobem wywiodła

z faktu, że opiekowała się nim przez okres 30 lat; nosiła kwiaty, znicze,

utrzymywała go w dobrym stanie.

Sąd Okręgowy wskazał, że uprawnienie do grobu ma charakter dobra

osobistego, dodając, że zawiera ono także elementy o charakterze majątkowym.

Odwołując się do art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach

i chowaniu zmarłych (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 118, poz. 687, dalej: „ustawa"),

podkreślił, że powódki nie łączył żaden stosunek pokrewieństwa, bądź

powinowactwa z osobą pochowaną w grobie. Zwrócił uwagę, że powódka powinna

wykazać interes prawny w ustaleniu prawa, a tymczasem oparła swoje żądanie

wyłącznie na interesie ekonomicznym, wskazując, iż grób się jej należy, gdyż

zajmowała się nim przez 30 lat.

Powódka wniosła w apelacji o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie

powództwa, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania. W czasie rozprawy apelacyjnej skarżąca

zgłosiła wniosek o dopuszczenie dowodu z notatki z dnia 14 czerwca 2010 r.

i pisma również z tej daty do Zarządu Cmentarzy Komunalnych oraz odpowiedzi na

3

to pismo z dnia 29 czerwca 2010 r. Dowody te Sąd Apelacyjny przeprowadził

i wyrokiem z dnia 14 września 2010 r., oddalił apelację, przyjmując za własne

ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy.

Za nietrafny uznał zarzut naruszenia art. 233 § 1 w zw. z art. 227 i w zw.

z art. 328 § 2 k.p.c., polegający na nieuwzględnieniu, zdaniem powódki, faktów

wskazujących na istnienie po jej stronie interesu prawnego w pozytywnym ustaleniu

prawa do dysponowania grobem. Wskazał, że Sąd pierwszej instancji wziął pod

uwagę wszystkie podniesione przez skarżącą okoliczności, w tym także to, iż była

jedyną osobą, która kultywowała pamięć M. G. Uwzględnił również fakt, że K. G. w

dokumencie określonym jako „pełnomocnictwo" stwierdził, że po swojej śmierci

oddaje jej grób oraz, że zostało ono potwierdzone przez jego żonę A. G. Według

oceny Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej analizy tych

dokumentów i wydał trafne orzeczenie. W związku z tym za nieuzasadniony uznał

zarzut naruszenia art. 217 § 1 i 2 w zw. z art. 227 k.p.c.

Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu pierwszej instancji,

że interes powódki miał charakter interesu ekonomicznego, a nie prawnego.

Wbrew stanowisku powódki, wskazał, że art. 10 ust. 1 ustawy stanowi podstawę do

przyjęcia, iż nie przysługuje jej prawo do spornego grobu. Prawo do pochowania

zwłok ludzkich w świetle tego unormowania ma najbliższa pozostała rodzina osoby

zmarłej, tj. pozostały małżonek, krewni zstępni, krewni wstępni, krewni boczni do

czwartego stopnia pokrewieństwa i powinowaci w linii prostej do pierwszego

stopnia. Podniósł, że przepis ten określa osoby, którym przysługuje prawo do

pochowania zwłok i prawo do dysponowania zajętym grobem. Powódka nie należy

do kręgu osób objętych hipotezą tej normy, a zatem nie może wywodzić z tego

uregulowania prawa do grobu, w którym pochowano M. G. Z tego względu Sąd

stwierdził, że po jej stronie brak interesu prawnego w ustaleniu prawa do tego

grobu. Zdaniem Sądu drugiej instancji, nie można go skutecznie wywodzić z

wieloletniego opiekowania się grobem i czynienia na ten cel nakładów, gdyż

okoliczności te nie wywołują powstania uprawnienia. Poza tym wyraził

zapatrywanie, że sam fakt, iż K.G. w dokumencie określonym jako

„pełnomocnictwo" zawarł stwierdzenie, że po śmierci oddaje grób powódce, jak

również opinie zawarte w piśmie A. G. skierowanym do powódki, nie stanowią

4

wystarczającej podstawy do przyjęcia, że powódka ma uprawnienie do

dysponowania tym grobem.

Uznał, że podobnie należy ocenić przedłożone przez powódkę w czasie

rozprawy apelacyjnej dokumenty, tj. jej pismo z dnia 14 czerwca 2010 r. dotyczące

zgody na uregulowanie opłaty prolongacyjnej za grób i notatkę z dnia 14 czerwca

2010 r. stwierdzającą, że nie przyjęto od powódki opłaty prolongacyjnej oraz pismo

z dnia 29 czerwca 2010 r. informujące o osobach uprawnionych do wniesienia

opłaty prolongacyjnej i warunkach, jakie muszą być spełnione przez powódkę,

aby opłata prolongacyjna mogła być od niej przyjęta.

Sąd Apelacyjny uznał, że niezależnie od ewentualnego uprawnienia innych

osób do dysponowania grobem, w którym pochowano M. G., żaden z

zaprezentowanych przez powódkę dokumentów nie wskazywał na jej uprawnienie

do tego grobu. Dodatkowo podkreślił, że co do zasady prawo do grobu ziemnego

nie podlega przeniesieniu na inną osobę poza chwilą ponownego jego opłacania. W

rezultacie uznał, że w sprawie nie doszło do naruszenia art. 189 k.p.c., a także do

naruszenia art. 23 i 24 k.c., gdyż powódce nie będącej krewną ani powinowatą

osób, którzy dysponują prawem do przedmiotowego grobu, nie przysługuje ochrona

dobra osobistego w postaci prawa do tego grobu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 14 września 2010 r. został zaskarżony

przez powódkę skargą kasacyjną, w której wniosła o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie

z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., tj. art. 10 ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Roszczenie powódki o ustalenie, że przysługuje jej prawo do dysponowania

grobem ziemnym, w którym pochowana jest M. G. należało rozważyć w kontekście

okoliczności sprawy, tj. przede wszystkim, że zostało skierowane przeciwko Gminie

Miasta K. reprezentowanej przez Zarząd Cmentarzy Komunalnych, a nie przeciwko

osobom niewątpliwie uprawnionym do tego grobu, tj. krewnym lub powinowatym M.

G., np. wnuczki czy prawnuczki (por. k. 4). Innymi słowy, można było je rozumieć w

ten sposób, że powódce wobec pozwanej służy prawo dysponowania spornym

5

grobem z wyłączeniem nieuprawnionych osób trzecich (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 513/08, LEX nr 610221).

Sądy meriti oddaliły powództwo przede wszystkim dlatego, że powódka nie

wykazała interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. w żądanym ustaleniu.

Brak interesu prawnego w sprawie o ustalenie istnienia stosunku prawnego lub

prawa przesądza bezzasadność powództwa, natomiast jego wystąpienie nie

decyduje wprost o zasadności takiego roszczenia, a jedynie warunkuje możliwość

badania i ustalenia prawdziwości twierdzeń powoda, że dany stosunek prawny lub

prawo istnieje (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2009 r., II CSK

33/09, LEX nr 515730).

Aby skarga kasacyjna mogła odnieść pożądany przez skarżącego skutek,

także naruszenie prawa materialnego musi pozostawać w bezpośrednim związku

z wynikiem postępowania. Tymczasem skarżąca nie wskazała jako naruszonego

art. 189 k.p.c., a nawet w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie przedstawiła

pogłębionego wywodu prawnego kwestionującego stanowisko Sądu Apelacyjnego

o braku jej interesu prawnego. Trafność więc oddalenia powództwa z tego względu

nie została przez powódkę w sposób wymagany przez Kodeks postępowania

cywilnego zakwestionowana. Skarga kasacyjna jest środkiem sformalizowanym

i dla swej skuteczności powinna odnosić uzasadnienie zarzutów kasacyjnych do

prawidłowo wskazanych - jako naruszone - unormowań prawnych (por. np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2011 r., II CSK 488/10, niepubl.).

Prawo do grobu ma dwojaki charakter: osobisty i majątkowy, przy czym

elementom osobistym przypada rola wiodąca, bez względu na to, jaka jest wartość

elementów majątkowych tego prawa i na czym one polegają. Kult pamięci

zmarłego, polega na przysługujących człowiekowi uprawnieniach, wypływających

ze sfery uczuć i odczuć odnoszącej się do postaci osoby zmarłej, okazywania

szacunku dla wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu oraz nagrobka

i decydowania o jego wystroju, załatwiania spraw z zarządem cmentarza, ochronie

przed naruszeniami, składania wieńców, palenia zniczy, decydowania lub

współdecydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie murowanym dla

pochowania dalszych zmarłych itp. W tym wypadku, jak trafnie podniesiono

6

w literaturze i judykaturze, chodzi o jedno dobro osobiste, tj. kult pamięci osoby

zmarłej, choć może ono obejmować ochronę różnych uprawnień dotyczących

pochowania osoby bliskiej i pamięci o niej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

13 lipca 1977 r., I CR 234/77, niepubl.). Przedmiotem ochrony prawnej jest prawo

do sprawowania kultu osoby zmarłej, natomiast przesłanką tej ochrony jest

naruszenie dobra osobistego podmiotu tego prawa.

Elementy osobiste prawa do grobu mają charakter przeważający i są

związane z określoną osobą jako prawa osobiste są niezbywalne i niedziedziczne.

Prawo do grobu jest jednym z samoistnych praw majątkowych, co do którego nie

ma zakazu ustawowego jego zbywalności ani wyłączenia od dziedziczenia tylko

wtedy, gdy miejsce na cmentarzu zostało nabyte i grób został urządzony przez

osobę pozostającą przy życiu i jest wolny, tj. nikt nie został w nim pochowany

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1994 r., III CZP 155/94, OSNC

1995, nr 3, poz. 52). Jeżeli natomiast w grobie spoczywają już zwłoki określonej

osoby uprawnionej do pochowania, to na skutek pochówku następuje

zdominowanie uprawnień niemajątkowych i w związku z czym dopuszczalność

rozporządzenia prawem do grobu wygasa. Z tą chwilą nie jest już możliwe

rozdzielenie uprawnień majątkowych od osobistych i z tego względu, jak trafnie

podniesiono w literaturze, prawa majątkowe tracą swoją odrębność w tym sensie,

że nie mogą być przedmiotem wyłącznego korzystania i rozporządzania ze strony

dotychczasowego ich podmiotu, a to ze względu na prawa do grobu przysługujące

pozostałym uprawnionym, których źródłem jest fakt powiązań rodzinnych z osobą

pochowaną w grobie, (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1978 r.,

III CZP 56/78, OSNC 1979, nr 4, poz. 68). Skoro więc w przedmiotowym grobie

została pochowana M.G., jej syn K. G. nie mógł zbyć swego prawa do

przedmiotowego grobu na rzecz powódki.

Pochowanie zwłok w grobie ziemnym zapewnia najbliższym członkom

rodziny osoby zmarłej uprawnionej do pochówku, że przed upływem lat dwudziestu

nie zostanie on użyty do ponownego pochowania (art. 7 ustawy). W celu

zapobieżenia ponownemu użyciu grobu po upływie tego okresu każdy (a więc

i powódka) może zgłosić zastrzeżenie i uiścić opłatę, przewidzianą dla pochowania

zwłok. Do przedłużenia zakazu ponownego użycia grobu na dalsze dwadzieścia lat

7

dopiero w przypadku sporu o to uprawnienie między osobą objętą hipotezą art. 10

ust 1 ustawy, a osobą niewymienioną w tym przepisie, pierwszeństwo ma ta

pierwsza (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1986 r., IV CR

236/86, OSNCP 1987, nr 12, poz. 206). Osoba, która zgłasza zastrzeżenie

i uiszcza opłatę od grobu ziemnego nie nabywa przez to dla siebie żadnego prawa,

a ten komu prawo do grobu przysługuje nie traci go i nie podlega ono ograniczeniu.

Skutkiem upływu dwudziestoletniego terminu i braku zastrzeżenia oraz

uiszczenia opłaty do grobu ziemnego jest wygaśnięcie uprawienia do grobu

ziemnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1977 r., III CZP 17/77,

niepubl.). Trafnie jednak w literaturze i judykaturze podniesiono, że prawo do grobu

ziemnego nie wygasa automatycznie z upływem 20 lat i także po tym terminie

posiadający prawo do grobu może skutecznie zgłosić zastrzeżenie

o przedłużeniu oraz uiścić opłatę. Prawo do grobu ziemnego w braku zastrzeżenia -

po upływie 20-letniego terminu - wygasa dopiero wtedy, gdy zarząd cmentarza użył

go do ponownego pochowania, tj. oddał miejsce komu innemu nieposiadającemu

wcześniej prawa do grobu w tym miejscu, celem pochowania tam zwłok innego

„obcego" zmarłego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK

66/10, LEX nr 738085).

Artykuł 10 ustawy ma to znaczenie, że określa osoby, którym przysługuje

prawo do pochowania w grobie; nie stanowi jednak materialnoprawnego źródła

powstania prawa do grobu i także z tego względu skarga kasacyjna, niewskazująca

jako naruszonych art. 23 i 24 k.c., efektu przynieść nie mogła. Prawo do grobu

przysługuje osobom najbliższym zmarłego; krąg tych osób podmiotów nie

ogranicza się do wskazanych w art. 10 ustawy, która regulując - chowanie

i ekshumację zwłok - normuje je pod kątem porządku publicznego, nie zaś pod

kątem ochrony dóbr osobistych osób dla zmarłego bliskich (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 31 marca 1980 r., II CR 88/80, LEX nr 8222 i z dnia 23 maja

1975 r., II CR 193/75, OSP 1977, nr 1, poz. 5). Z ustaleń jednak wynika,

że powódka to osoba obca w stosunku do M. G. i nawet nie znała zmarłej, dlatego

też brak podstaw do uznania jej za osobę najbliższą zmarłej spoczywającej w

spornym grobie ziemnym.

8

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

jw