I UZP 4/11

Uchwała z dnia 12 grudnia 2011 r.

I UZP 4/11

Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2011 r.

sprawy z odwołania Stanisława G. przeciwko Wojewódzkiemu Zespołowi do Spraw

Orzekania o Niepełnosprawności w K. o ustalenie stopnia niepełnosprawności, na

skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie z dnia 7 lipca 2011 r. […]

„Czy dopuszczalne jest wydanie przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania

o Niepełnosprawności w oparciu o przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o reha-

bilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z

2010 r., nr 214, poz. 1407 z późn. zm.) oraz przepis § 15 Rozporządzenia Ministra

Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 lipca 2003 roku w sprawie orzekania

o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. z 2003 r., nr 139, poz.

1328 z późn. zm.) wobec osoby niepełnosprawnej posiadającej już jedno prawomoc-

ne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności orzeczonej na trwałe, kolejnego orze-

czenia uwzględniającego schorzenia o innym symbolu przyczyny niepełnosprawności

i innym stopniu niepełnosprawności, niż to, które było objęte pierwszym orzecze-

niem?”

p o d j ą ł uchwałę:

W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności można wymienić wiele

symboli przyczyn niepełnosprawności uzasadniających zakwalifikowanie do

różnych stopni niepełnosprawności, jeżeli taka potrzeba wynika ze wskazań

ułatwiających funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej (art. 6b ust. 3 ustawy z

dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu

osób niepełnosprawnych, Dz.U. Nr 123, poz. 776 ze zm. w związku z § 5 ust. 1

pkt 2, § 13 ust. 2 pkt 13 oraz § 15 i 32 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Gospo-

2

darki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o

niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, Dz.U. Nr 139, poz. 1328 z

zm.).

U z a s a d n i e n i e

Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. stwier-

dził w orzeczeniu z dnia 1 lutego 2006 r., że Stanisław G. jest osobą niepełno-

sprawną w stopniu znacznym z powodu schorzeń narządu wzroku, oznaczonych

symbolem „04-O", i że ta niepełnosprawność ma charakter trwały.

W dniu 25 marca 2010 r. Stanisław G. wystąpił o wydanie nowego orze-

czenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności, wskazując dodatkowo na scho-

rzenia słuchu oraz zaburzenia głosu i mowy oznaczone symbolem „03-L". Po-

wiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności stwierdził w dniu 17

czerwca 2010 r., że schorzenia z tego zakresu powodują trwałą niepełnospraw-

ność w stopniu lekkim i nie wpływają na zaburzenie funkcji organizmu wniosko-

dawcy w stopniu porównywalnym do schorzeń już ujętych w orzeczeniu, w

związku z czym - powołując jako podstawę prawną § 32 ust. 4 rozporządzenia

Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie

orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. Nr 139, poz.

1328 ze zm., dalej: rozporządzenie) - odmówił wydania orzeczenia.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tarnowie, zmie-

niając zaskarżone orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o

Niepełnosprawności w K., utrzymujące orzeczenie zespołu niższej instancji w

mocy, wyrokiem z dnia 11 marca 2010 r. zaliczył Stanisława G. do lekkiego stop-

nia niepełnosprawności z tytułu wady narządu słuchu „03-L" na stałe. Stwierdził,

że wydanie takiego orzeczenia jest uzasadnione, mimo orzeczonej niepełno-

sprawności w stopniu znacznym z tytułu schorzeń narządu wzroku, oznaczonych

symbolem „04-L", na stałe. Jest także dopuszczalne, gdyż „żaden przepis ustawy

z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu

osób niepełnosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 214, poz. 1407 ze

zm., dalej: ustawa) i rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spo-

łecznej z dnia 15 lipca 2003 r. nie zabrania, aby zainteresowany legitymował się

3

dwoma orzeczeniami zaliczającymi go do różnych stopni niepełnosprawności z

powodu poszczególnych schorzeń”.

Przy rozpoznawaniu apelacji Wojewódzkiego Zespołu do spraw Orzekania o

Niepełnosprawności w K., zawierającej zarzut naruszenia § 13 ust. 2 pkt 9 oraz § 32

ust. 4 w związku z ust. 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spo-

łecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu

niepełnosprawności, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Tar-

nowie uznał, że istnieje budzące poważne wątpliwości zagadnienie dopuszczalności

wydania przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności kolej-

nego orzeczenia w zakresie już wcześniej orzeczonego stopnia niepełnosprawności,

uwzględniającego schorzenie o innym symbolu przyczyny niepełnosprawności i in-

nym stopniu niepełnosprawności niż to, które było objęte pierwszym orzeczeniem, i

zagadnienie to przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Orzeczenie o zaliczeniu do stopnia niepełnosprawności definiuje określoną

osobę jako niepełnosprawnego. Poza tą formalną, nie ma innej definicji niepełno-

sprawnego, gdyż nie obowiązuje już przepis o treści odpowiadającej pierwotnemu

brzmieniu art. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i spo-

łecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776), okre-

ślający niepełnosprawnych jako osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umy-

słowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról

społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej. W

obecnym brzmieniu ustawy, osobami niepełnosprawnymi są osoby, których niepeł-

nosprawność została potwierdzona orzeczeniem o zakwalifikowaniu przez organy

orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności (art. 1 ustawy z dnia 27

sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepeł-

nosprawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 214, poz. 1407 ze zm.). Organami

tymi są zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, które - działając na pod-

stawie prawa - mogą wydawać orzeczenia tylko takiej treści, jaka została przewi-

dziana w obowiązujących je przepisach. W tym wypadku są to art. 6b ustawy o reha-

bilitacji zawodowej i społecznej w związku z wydanym na podstawie upoważnienia z

art. 6c ust. 9 rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia

4

15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnospraw-

ności.

Nie budzi wątpliwości, że orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełno-

sprawności jest decyzją administracyjną (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Na-

czelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 listopada 1999 r., OPS

12/99, ONSA 2000 nr 2, poz. 47; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjne-

go z dnia 7 lutego 2001 r., I SA 2585/00, z glosą M. Stahl, OSP 2002 nr 1, poz. 11 i

uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grud-

nia 2002 r., OPS 11/02, ONSA 2003 nr 3, poz. 86), więc orzeczeniem swym zespół

orzekający w zakresie określenia niepełnosprawności jest związany (art. 110 k.p.a).

Należy podkreślić, że zasada zaliczania osoby niepełnosprawnej do jednego tylko z

trzech stopni niepełnosprawności (art. 1 pkt 1 ustawy) wyłącza jednoczesne istnienie

w porządku prawnym orzeczeń ustalających niepełnosprawność tej samej osoby w

różnym stopniu. Orzeczenie zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności ma

co do określenia stopnia niepełnosprawności moc wiążącą i decydujące znaczenie

przy stosowaniu przepisów ustawy o rehabilitacji osób niepełnosprawnych; wydanie

kolejnego orzeczenia, które ma dotyczyć ustalenia stopnia niepełnosprawności, już

poprzednio ustalonego innym orzeczeniem ostatecznym, nie jest możliwe bez

zmiany stopnia niepełnosprawności (art. 156 ust. 1 pkt 3 k.p.a). Dwoistość w tej mie-

rze - pomijając jej wadliwość konstrukcyjną - byłaby nie do pogodzenia choćby z

warunkami uzyskania statusu pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej

(art. 28 ustawy) oraz z wypełnieniem obowiązków wobec pracowników niepełno-

sprawnych, np. wyliczenia czasu pracy (art. 15 ustawy), zwolnień od pracy z zacho-

waniem prawa do wynagrodzenia (art. 20 ustawy).

Uzasadnione jest zatem stwierdzenie, że zakwalifikowanie do jednego ze

stopni niepełnosprawności wyłącza wydanie w stosunku do tej samej osoby w tym

samym stanie faktycznym kolejnego orzeczenia o zaliczeniu do innego stopnia nie-

pełnosprawności. Wydanie orzeczenia, które dotyczy ustalenia stopnia niepełno-

sprawności, już poprzednio ustalonego innym orzeczeniem ostatecznym, nie jest

możliwe dopóty, dopóki nie nastąpi jego uchylenie lub zmiana w toku instancji,

stwierdzenie nieważności lub wznowienie postępowania (art. 156 ust. 1 pkt 3 k.p.a).

Stwierdzenie to prowadzi do negatywnej odpowiedzi na przedstawione przez Sąd

Okręgowy pytanie, ze skutkiem utrzymania decyzji o odmowie wydania orzeczenia

przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności, odpowiedź taka

5

spowodowałaby pominięcie zasługującego na uwzględnienie celu regulacji prawnych

dotyczących osób niepełnosprawnych (por. art. 69 Konstytucji, Standardowe Zasady

Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, przyjęte podczas 48 sesji Zgroma-

dzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych jako Rezolucja 48/96 oraz Deklarację

Praw Osób Niepełnosprawnych z 9 grudnia 1975 r. lub Kartę Osób Niepełnospraw-

nych - uchwałę Sejmu RP z 1 sierpnia 1997 r., Dz.U. Nr 50, poz. 475).

Należy pamiętać, że przedstawione zagadnienie powstało dlatego, że zakwali-

fikowanie zainteresowanego do jednego ze stopni niepełnosprawności nie wypełniło

w całości obrazu zaburzenia funkcji jego organizmu oraz ograniczeń w wykonywaniu

czynności życiowych i aktywności społecznej, w związku zastrzeżeniem uczynionym

w § 32 ust. 4 rozporządzenia, iż orzeczenie może zawierać więcej niż jeden symbol

przyczyny niepełnosprawności, lecz nie więcej niż trzy symbole schorzeń, które w

porównywalnym stopniu wpływają na zaburzenie funkcji organizmu. Orzeczenie ze-

społu do spraw orzekania o stopniu niepełnosprawności pełni wiele funkcji prawnych

i społecznych. Orzeczenie, o którym mowa obejmuje jako całość orzeczenie o nie-

pełnosprawności per se (art. 3 ust 1 ustawy), a jednocześnie stanowi podstawę do

przyznania ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów (art. 3 ust. 2 ustawy).

Ma mieć więc treść określoną w art. 6b ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej,

która - poza ustaleniem stopnia niepełnosprawności - powinna zawierać wskazania

dotyczące między innymi odpowiedniego zatrudnienia, szkolenia, uczestnictwa w

terapii zajęciowej, konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki po-

mocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie danej osoby, a także

korzystania z systemu środowiskowego wsparcia, konieczności stałej lub długotrwa-

łej opieki lub pomocy innej osoby itp.

W granicach przedmiotu sprawy, w której przedstawiono rozstrzygane zagad-

nienie, kolejny wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności został

założony właśnie w celu uzyskania potwierdzenia uprawnienia do aparatu słuchowe-

go i związanej z jego zakupem ulgi podatkowej (art. 26 ust. 7a pkt 3 ustawy z dnia 26

lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.). To uprawnienie przysługuje osobie niepełnosprawnej

nie tylko ze względu na orzeczony stopień niepełnosprawności, lecz przede wszyst-

kim ze względu na wskazania, które poza ustaleniem niepełnosprawności lub stopnia

niepełnosprawności - zgodnie z art. 6b ust. 3 ustawy i § 13 ust. 2 pkt 13 rozporzą-

dzenia - powinny być zawarte w każdym orzeczeniu powiatowego zespołu. Wskaza-

6

nia te nie przynależą do poszczególnych standardów w zakresie kwalifikowania do

stopnia niepełnosprawności; są od tych stopni niezależne i pozostają poza przed-

miotem orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, dlatego w każdym czasie mogą

być ponawiane w orzeczeniu zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności.

Podstawę do przyznania ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów stano-

wią ustalenia niedotyczące stopnia niepełnosprawności, wyrażone przez symbole

schorzeń.

W tym stanie rzeczy konieczne jest rozważenie znaczenia umieszczenia sym-

boli schorzeń w orzeczeniu zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności oraz

możliwości zmiany orzeczenia w tym zakresie, gdy z art. 1 ustawy o rehabilitacji wy-

nika, że przedmiotem rozstrzygnięcia (orzekania) w sprawie o ustalenie stopnia nie-

pełnosprawności jest ustalenie, czy dana osoba jest niepełnosprawna w stopniu

znacznym, umiarkowanym lub lekkim (okresowo lub na stałe), bez wymagania wska-

zania przyczyny niepełnosprawności. Zgodnie z hierarchią źródeł prawa, regulacja

zawarta w akcie wykonawczym, wskazująca na symbole schorzeń, nie modyfikuje

tak określonego przedmiotu orzekania i w konsekwencji o stopniu niepełnosprawno-

ści decydują kryteria określone w art. 4 ustawy, natomiast symbole oznaczane są

poza standardami kwalifikowania do stopnia niepełnosprawności (por. art. 6c ust. 9

ustawy w związku z § 29-31 rozporządzenia). Stopień niepełnosprawności wyzna-

czany jest przez standardy w zakresie kwalifikowania do stopnia niepełnosprawności,

natomiast symbole przyczyny niepełnosprawności zawarte w orzeczeniu o niepełno-

sprawności mają - zgodnie z określeniem § 32 ust. 3 rozporządzenia - odzwierciedlać

rozpoznanie uszkodzenia lub choroby, która niezależnie od źródła jej powstania po-

woduje zaburzenia funkcji organizmu oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności

życiowych i aktywności społecznej osoby zainteresowanej. Oczywiste jest, że sym-

bole schorzeń, o których mowa w § 32 ust. 4 rozporządzenia, mają dotyczyć takich

schorzeń, które „w porównywalnym stopniu” do innych schorzeń wymienionych w

orzeczeniu wpływają na zaburzenie funkcji organizmu, a nie przez porównanie do

stopnia niepełnosprawności objętego poprzednim orzeczeniem. Należy zatem przy-

jąć, że wskazanie symbolu schorzenia (grupy schorzeń) nie jest objęte trwałością

decyzji administracyjnej. Potrzeba uzyskania zmiany wskazań mających ułatwić

funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej nie wymaga wzruszenia orzeczenia o nie-

pełnosprawności na potrzeby ustawy o rehabilitacji. Wniosek złożony w związku ze

zmianą stanu zdrowia, uzasadniającą tylko nowe wskazania wynikające z innych niż

7

uwzględnione w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności przyczyn niepełnospraw-

ności i uwzględnienie schorzeń o innym symbolu, nie uzasadnia odmowy wydania

orzeczenia na podstawie § 15 ust. 3 rozporządzenia. We wniosku przewidzianym w §

15 rozporządzenia zainteresowany może powoływać się na zmianę stanu zdrowia

niemającą wpływu na orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, a uwzględniając ten

wniosek, można wymienić więcej niż jeden symbol przyczyn niepełnosprawności,

które w porównywalnym stopniu powodują zaburzenia funkcji organizmu oraz ograni-

czenia w wykonywaniu czynności życiowych i aktywności społecznej osoby zaintere-

sowanej, choćby mieściły się w różnych standardach w zakresie kwalifikowania do

stopnia niepełnosprawności (§ 29-31 rozporządzenia). Trzeba podkreślić, że taki

wniosek obejmuje uprawnienia wynikające ze statusu niepełnosprawnego (art. 3 ust.

2 ustawy), a nie z zaliczenia do stopnia niepełnosprawności. Wymagane w § 13 ust.

2 pkt 9 rozporządzenia określenie w orzeczeniu symbolu przyczyny niepełnospraw-

ności ma dać możliwość wyczerpującego i pełnego opisania stanu niepełnosprawno-

ści, bez pomijania jakichkolwiek schorzeń, które w ogólnym obrazie powodują zabu-

rzenia funkcji organizmu oraz ograniczenia w wykonywaniu czynności życiowych i

aktywności społecznej, zwłaszcza gdy ograniczenia są głębsze, niż wynika to z zali-

czenia do stopnia niepełnosprawności, a mają znaczenie dla uprawnień wynikają-

cych z innych ustaw.

Rozważenie istnienia uzasadnionej społecznie konieczności ochrony interesu

osób cierpiących z powodu wielu schorzeń, mieszczących się w różnych grupach

ujętych symbolami przyczyn niepełnosprawności, które stanowią grupę słabszą, wy-

magającą nie mniejszych, lecz dodatkowych uprawnień, ułatwień i udogodnień w

celu funkcjonowania z równymi szansami, prowadzi w konkluzji do konieczności uzy-

skania przez takie osoby nowej oceny obejmującej ogół schorzeń . Uwzględniając

zaś, że orzeczenie o ustaleniu stopnia niepełnosprawności służy - poza ogólnym ce-

lem korzystania z uprawnień do rehabilitacji i zatrudnienia określonych szczegółowo

w ustawie - także celom szczególnym, to orzeczenie o stopniu niepełnosprawności

może być uzupełnione przez wymienienie symboli przyczyn niepełnosprawności uza-

sadniających zakwalifikowanie do różnych stopni niepełnosprawności, jeżeli taka po-

trzeba wynika ze wskazań ułatwiających funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej

(art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej w związku z § 5 ust. 1 pkt

2, § 13 ust. 2 pkt 13 oraz § 15 i 32 ust. 3 i 4 rozporządzenia). W tym zakresie wszyst-

kie przyczyny niepełnosprawności (schorzenia i ich symbole) należy traktować rów-

8

norzędnie i łącznie, bez względu na to, jaki stopień niepełnosprawności jest z nimi

związany.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie.

========================================