I UK 126/11

Sygn. akt I UK 126/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania T. D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2011 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację wnioskodawcy T. D. od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 2 czerwca 2010 r.

oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

2 czerwca 2009 r. odmawiającej mu przyznania prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca, ur. 1 grudnia 1979 r., w okresie

od 1 stycznia 1998 r. do 31 października 2006 r. miał przyznaną rentę uczniowską.

Następnie po 31 października 2006 r. nie miał uprawnień do tej renty, bowiem nie

stwierdzano u niego całkowitej niezdolności do pracy, gdyż był zaliczany do osób

jedynie częściowo okresowo niezdolnych do pracy. W dniu 31 marca 2008 r.

wnioskodawca złożył wniosek o przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy, Do wniosku załączył świadectwa pracy za okresy zatrudnienia od

15 września 2000 r. do daty zgłoszenia wniosku rentowego. Decyzją z dnia

2 czerwca 2009 r. organ rentowy odmówił mu prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy, gdyż zarówno lekarz orzecznik ZUS, jak i komisja lekarska ZUS

stwierdzili, że wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do pracy, zaś jego

częściowa okresowa (do 30 czerwca 2010 r.) niezdolność do pracy powstała

w dniu 1 grudnia 1979 r., tj. przed podjęciem przez wnioskodawcę zatrudnienia.

Sąd Okręgowy po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłych sądowych

z zakresu neurologii, ortopedii i medycyny pracy uznał, że wnioskodawca jest

trwale częściowo niezdolny do pracy od urodzenia, przy czym stan jego zdrowia w

ciągu ostatnich lat nie uległ pogorszeniu, ponadto nie korzystał on w tym okresie

z długotrwałych zwolnień lekarskich ani długotrwałego pobytu w szpitalu, a podczas

systematycznie przeprowadzanych badań okresowych wydawano mu

zaświadczenia o zdolności do pracy na zajmowanym stanowisku. Oznaczało to, że

jego niezdolność do pracy nie powstała w okresach wskazanych art. 57 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz. U. z 2004 r Nr 39, poz. 353 ze zm.). Sąd ten uznał przy tym, że

korzystna dla wnioskodawcy opinia lekarska z dnia 27 maja 2010 r. złożona

3

przezeń „na ostatniej rozprawie” nie może stanowić podstawy do odmiennej oceny

niezdolności do pracy, bowiem została wydana do innych celów niż rentowe. Sąd

Okręgowy nie znalazł również podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego

o dopuszczenie kolejnego dowodu z opinii innych biegłych sądowych, który oddalił

na podstawie art. 217 § 2 k.p.c.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy Sąd Apelacyjny uwzględnił wniosek

apelującego oraz znajdującą się w aktach sprawy VU …/08 i III AUa …/09 opinię

innego zespołu biegłych z zakresu neurologii, ortopedii i medycyny pracy z dnia 24

października 2008 r., którzy uznali wnioskodawcę za całkowicie niezdolnego do

pracy od urodzenia i dopuścił dowód z opinii kolejnego zespołu biegłych na

okoliczność ustalenia, czy i od kiedy wnioskodawca jest osobą całkowicie niezdolną

do pracy, a zwłaszcza czy niezdolność ta (trwała lub okresowa) powstała w czasie

zatrudnienia. Sąd zobowiązał jednocześnie biegłych do ustosunkowania się do

wcześniejszych opinii biegłych wydanych w rozpoznawanej sprawie, a także do

przedłożonej, wraz z apelacją opinii lekarzy neurologa i ortopedy - traumatologa z

dnia 11 czerwca 2010 r., jak również opinii biegłych z akt sprawy V U …/08 i III AUa

../09. Powołany nowy zespół biegłych z zakresu neurologii, ortopedii i rehabilitacji

stwierdził, że występujące u wnioskodawcy schorzenia i stopień ich klinicznego

nasilenia powodują całkowitą niezdolność do pracy zarobkowej, przy czym

niezdolność ta ma charakter trwały i powstała przed okresem zatrudnienia, w

którym nie doszło do pogorszenia stanu jego zdrowia. W szczególności doznane w

latach 2009 - 2010 urazy nie pozostawiły trwałych następstw. Na tej podstawie Sąd

Apelacyjny uznał, że wnioskodawca spełnia warunek niezdolności do pracy

określony z art. 57 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, natomiast nie spełnia

wymagania powstania niezdolności do pracy w okresie zatrudnienia (art. 57 pkt. 3) i

oddalił jego apelację. Równocześnie Sąd ten sygnalizował, że w razie pogorszenia

stanu zdrowia po dacie wydania decyzji organu rentowego z 2 czerwca 2009 r.

wnioskodawca może złożyć nowy wniosek o rentę pracowniczą, może też ubiegać

się o prawo do renty socjalnej.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów

postępowania mającego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art.

391 § 1 k.p.c. w związku z art. 232 zdanie drugie k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. oraz art.

4

328 § 2 k.p.c., a także art. 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. i art. 286 k.p.c.

przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, dlaczego Sąd drugiej

instancji nie dał wiary opiniom biegłych korzystnym dla skarżącego (z dnia 27 maja

2010 r. i z dnia 11 czerwca 2010 r.) oraz przez uniemożliwienie tym biegłym,

których opinie pominięto, ustosunkowanie się do opinii biegłych, uzyskanej

dodatkowo przez Sąd Apelacyjny.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

potrzebę rozstrzygnięcia istotnego zagadnienia prawnego sprowadzającego się do

pytania, „czy w sytuacji rozbieżnych opinii biegłych, co do pogorszenia się stanu

zdrowia wnioskodawcy w okresie zatrudnienia, Sąd Apelacyjny związany jest lub

może ograniczyć się tylko do opinii biegłych przeprowadzonych dodatkowo

w drugiej instancji, czy też powinien zgodnie z zasadą kontradyktoryjności i

równości broni przed wydaniem wyroku, umożliwić biegłym mającym wcześniej w I

instancji inne zdanie, do ustosunkowania się do opinii biegłych przeprowadzonej w

drugiej instancji". Zdaniem skarżącego, w razie twierdzącej odpowiedzi na to

pytanie zasadny będą kasacyjne zarzuty rażącego naruszenia przepisów

postępowania powołanych w podstawach skargi. Dlatego skarżący wniósł o

uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i jego zmianę przez przyznanie

skarżącemu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy od dnia złożenia

wniosku, tj. od 31 marca 2008 r., z powodu pogorszenia się stanu jego zdrowia w

okresie zatrudnienia, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a także o

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wprawdzie poddana rozpoznaniu skarga kasacyjna zawierała braki choćby

przez to, że nie zarzuciła naruszenia konkretnych norm prawa materialnego, to Sąd

5

Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok zapadł przedwcześnie bez niezbędnego

wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych do prawidłowego osądzenia prawa

skarżącego do renty z tytułu niezdolności do pracy. Sprawiedliwy i zgodny z

prawem osąd sprawy ubezpieczonego wymaga rozważenia przede wszystkim tego,

że wyrok Sądu pierwszej instancji został oparty na licznych opiniach biegłych

sądowych, z których wynikało, że ubezpieczony jest jedynie trwale częściowo

niezdolny do pracy od urodzenia (podkreślenie SN) z powodu schorzeń, które

powstały przed podjęciem zatrudnienia. Natomiast z opinii lekarskiej dotyczącej

stanu zdrowia z dnia 27 maja 2010 r. wynika, że „w wyniku istniejących zmian, ze

względu na wymuszoną pozycję ciała podczas poruszania się doszło do wtórnych

zmian w zakresie kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego innego zespołu biegłych z

jego bolesnością i ograniczeniem ruchomości”, chociaż wystawiający ten dokument

lekarze nie wskazali, czy zdiagnozowane zmiany powstały po podjęciu zatrudnienia

przez ubezpieczonego oraz nie ocenili wpływu tych „wtórnych zmian” na

ewentualne pogorszenie się stanu jego sprawności zawodowej w kontekście

możliwości „autonomicznej” kwalifikacji u niego niezdolności do pracy tylko z tych

„zmienionych” następstw chorobowych. Podobne rozpoznanie wynika z

uzupełniającej opinii lekarskiej z dnia 11 czerwca 2010 r., w której stwierdzono, że

„w czasie wykonywania dotychczasowego zatrudnienia doszło do dalszego

pogorszenia się stanu zdrowia, niezdolność jest trwała i kontynuowana od listopada

2006 r.”. Tymczasem Sąd drugiej instancji oddalił apelację ubezpieczonego w

oparciu o przeprowadzony w postępowaniu apelacyjnym dowód z opinii kolejnego

zespołu biegłych sądowych, których zobowiązał do „ustosunkowania się do opinii

biegłych sądowych opracowanych na potrzeby niniejszej sprawy”. Ten zespół

biegłych stwierdził, że rozmiar i stopień klinicznego nasilenia schorzeń

ubezpieczonego powodują inny - niż ustalony w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym - stopień niezdolności do pracy, bo całkowitą niezdolność do

pracy zarobkowej, która powstała przed okresem zatrudnienia (podkreślenie SN)

oraz ma charakter nieprzerwany i stały. Sąd Apelacyjny ocenił tę opinię jako

„właściwą podstawę rozstrzygnięcia w sprawie” i zaskarżonym wyrokiem oddalił

apelację ubezpieczonego, co wprawdzie formalnie nie naruszyło zakazu

reformationis in pius z art. 384 k.p.c., ale w praktyce co najmniej radykalnie

6

ograniczy potencjalnie możliwości wykazania, że u ubezpieczonego uznanego za

trwale całkowicie niezdolnego do pracy z powodu schorzeń istniejących od

dzieciństwa, (która w postępowaniu rentowym i pierwszonistancyjnym była

określana jako jedynie częściową niezdolność do pracy), mogło wystąpić w okresie

zatrudnienia i pracowniczego ubezpieczenia istotne pogorszenie się stanu zdrowia

w stopniu, który można by samoistnie, tj. bez uwzględnienia istniejącej od

urodzenia niezdolności do pracy, uznać za wypełnienie przesłanki niezbędnej do

przyznania mu uprawnień rentowych z tytułu pogorszenia się jego istniejących od

urodzenia schorzeń, które mogły lec pogłębieniu w okresie pracy w warunkach

określonych w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu

osób niepełnosprawnych, bez uwzględnienia przy takiej ocenie częściowej bądź

całkowitej niezdolności do pracy spowodowanej jego schorzeniami „sprzed

zatrudnienia”.

W kontekście ujawnionych istotnych różnic w ustaleniu stopnia niezdolności

do pracy przez Sądy obu instancji, Sąd Najwyższy uznał za zasadne proceduralne

zarzuty kasacyjne o przedwczesnym wyrokowaniu bez dostatecznego wyjaśnienia

okoliczności istotnych dla prawidłowego osądu sprawy. W szczególności przy jej

ponownym rozpoznaniu nie można pominąć ustalenia, że ubezpieczony w okresie

od 1 stycznia 1988 r. do 31 października 2006 r. „miał przyznaną rentę uczniowską”

z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Następnie jednak nie miał już uprawnień

rentowych, „bowiem nie stwierdzano całkowitej niezdolności do pracy, przy czym

wnioskodawca był zaliczany do osób częściowo niezdolnych do pracy”. W tym

zakresie nie można wykluczyć, ale należy precyzyjnie wyjaśnić, czy po okresie

pobierania renty „uczniowskiej” przez ubezpieczonego nastąpiła u niego okresowa

poprawa stanu jego zdrowia, która umożliwiła mu podjęcie „pracy chronionej”.

O tego rodzaju trwałej, ale jedynie częściowej niezdolności do pracy skarżącego

mogło świadczyć nieprzysługiwanie mu dalszego prawa do renty „uczniowskiej”, ale

także liczne opinie biegłych uzyskane w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji oraz wskazane w skardze kasacyjnej opinie lekarskie, które wskazują na

„wtórne zmiany chorobowe” lub pogorszenie się stanu zdrowia skarżącego w

okresie zatrudnienia. Tymczasem Sąd Apelacyjny wyrokował ostatecznie na

podstawie dowodu z opinii kolejnego zespołu biegłych uzyskanego w postępowaniu

7

apelacyjnym, przyjmując, że ubezpieczony jest trwale całkowicie niezdolny do

pracy zarobkowej wskutek schorzeń powstałych przed okresu zatrudnienia, w

którym nie doszło do pogorszenia się stanu jego zdrowia. To zaskarżone

orzeczenie ogranicza, a praktycznie rzecz ujmując wręcz pozbawia skarżącego

możliwości wykazania, że nawet potencjalne dalsze pogorszenie się stanu jego

zdrowia w ramach stwierdzonego „najwyższego” stopnia całkowitej niezdolności do

pracy w okresie wykonywania „pracy chronionej” kiedykolwiek osiągnie rozmiar

uzasadniający „autonomiczne” przyznanie mu uprawnień rentowych związanych z

możliwym pogorszeniem się stanu jego ograniczonej zdolności do pracy podczas

wykonywania zatrudnienia w warunkach określonych w przepisach o rehabilitacji

zawodowej i społecznej lub zatrudnienia osób niepełnosprawnych. W konkretnych

okolicznościach rozpoznawanej sprawy, w której ubezpieczony (skarżący) pobierał

okresowo rentę „uczniowską” z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, której

następnie mu odmawiano wobec zaliczenia go do osób jedynie częściowo

niezdolnych do pracy, a w związku z wykonywaniem zatrudnienia i podlegania

pracowniczym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym doszłoby do pogorszenia

się stanu zdrowia w istotnym stopniu uniemożliwiającym mu świadczenie pracy w

ograniczonym zakresie z uwagi na zaliczenie go „ponownie” do osób całkowicie

niezdolnych do pracy, to bez wszechstronnego wyjaśnienia przyczyn oraz rozmiaru

niewyjaśnionych opinii o pogorszeniu się stanu jego zdrowia w okresie podlegania

pracowniczemu ubezpieczeniu, orzeczenie o nieprzysługiwaniu skarżącemu

pracowniczej renty w związku z „ponownym” stwierdzeniem u niego całkowitej

niezdolności do pracy było przedwczesne.

W celu usunięcia tych wątpliwości Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

k.p.c.