III CSK 126/11

Sygn. akt III CSK 126/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa Gminy Miejskiej K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie X.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 2 grudnia 2010 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza

od powoda na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3600 (trzy tysiące

sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego;

2) zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3600 (trzy

tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 września 2010 r. oddalił powództwo Gminy

Miejskiej K. przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę X. o

zapłatę. Z ustaleń wynika, że decyzją z dnia 28 marca 1989 r. Kierownik Wydziału

Gospodarki Komunalnej Urzędu Dzielnicowego K. orzekł o przejęciu na własność

Skarbu Państwa nieruchomości przy ul. G. [...] w K. na podstawie art. 16 ust. 1 - 4

ustawy z dnia 22 kwietnia 1959 r. o remontach i odbudowie oraz o wykańczaniu i

nadbudowie budynków (t. j. Dz. U. z 1968 r., nr 36, poz. 249 z późn. zm.). Decyzja

ta została uznana za wydaną z rażącym naruszeniem prawa przez Samorządowe

Kolegium Odwoławcze w K. Odmówiono stwierdzenia jej nieważności, gdyż

wywołała nieodwracalne skutki prawne.

Decyzją z dnia 8 lipca 2009 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K.

przyznało odszkodowanie w łącznej wysokości 4.572.000 zł współwłaścicielom

nieruchomości przejętej na własność Skarbu Państwa, a następnie odszkodowanie

to zostało wypłacone poszkodowanym w dniach 12 i 26 sierpnia 2009 r. ze środków

Gminy. Pismem z dnia 10 grudnia 2009 r. Gmina wezwała Skarb Państwa o zapłatę

kwoty 4.572.000 zł. w terminie do dnia 31 grudnia 2009 r. Skarb Państwa

reprezentowany przez Wojewodę X. odmówił zapłaty, podnosząc brak podstaw

prawnych odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa.

Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko Gminy, że odpowiedzialnym

za szkodę wyrządzoną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 27 maja

1990 r. jest Skarb Państwa. Wskazał jednak, że przedmiotem sprawy nie jest

roszczenie odszkodowawcze osób poszkodowanych wydaniem wadliwej decyzji,

ale roszczenie Gminy, która odszkodowanie to wypłaciła, o zwrot tej kwoty

od podmiotu odpowiedzialnego za szkodę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze

zasądziło odszkodowanie na podstawie art. 160 § 4 k.p.a. od Prezydenta Miasta K.,

a wskazanie organu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania w ostatecznej

decyzji administracyjnej jest dla sądu wiążące. Strona niezadowolona decyzji o

takiej treści mogła wnieść powództwo do sądu powszechnego w terminie

wskazanym w art. 160 § 5 k.p.a., co jednak nie nastąpiło. Dlatego też, zdaniem

3

Sądu, nie jest uzasadnione żądanie zwrotu wypłaconej kwoty na podstawie art. 405

k.c., gdyż podstawę prawną świadczenia Gminy na rzecz osób poszkodowanych

stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 8 lipca 2009 r.,

wskazująca, że obowiązek odszkodowawczy spoczywa na Prezydencie Miasta K.

będącym organem Gminy. Sąd Okręgowy nie podzielił przy tym stanowiska

pozwanego Skarbu Państwa, że Prezydent Miasta K. był zobowiązany do zapłaty

odszkodowania jako jednostka organizacyjna Skarbu Państwa; w decyzji o

przyznaniu odszkodowania wskazano odpowiedzialność Prezydenta Miasta K. jako

organu wykonawczego Gminy, co skutkowało jej odpowiedzialnością finansową.

Na skutek apelacji strony powodowej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2

grudnia 2010 r. zmienił powyższy wyrok i zasądził od Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Wojewodę X. na rzecz Gminy Miejskiej K. kwotę

4.503.580,30 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 2010 r. Sąd ten

doszukał się podstawy prawnej roszczenia strony powodowej w przepisie art. 405

k.c. w związku z art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. z 1990 r., nr 32, poz. 191 z późn. zm.). Sąd drugiej

instancji podzielił pogląd Sądu Okręgowego, że dochodzone pozwem roszczenie

nie jest roszczeniem odszkodowawczym, ponieważ to zostało zaspokojone przez

Gminę, która wypłaciła stosowne kwoty osobom poszkodowanym decyzją

administracyjną wydaną z rażącym naruszeniem prawa, ale fakt wypłaty tego

odszkodowania nawet na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej wydanej

na podstawie art. 160 k.p.a. nie wyłącza odpowiedzialności odszkodowawczej

Skarbu Państwa wynikającej z art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy powołanej wyżej ustawy

z dnia 10 maja 1990 r. Wypłata odszkodowania na podstawie decyzji skierowanej

do Prezydenta Miasta K. jako organu wykonawczego Gminy, który przejął

kompetencje nieistniejącego już organu terenowej administracji państwowej nie

była świadczeniem nienależnym względem poszkodowanych uprawnionych do

odszkodowania, natomiast zwolnienie przez fakt tej zapłaty od świadczenia

odszkodowawczego podmiotu odpowiedzialnego za szkodę w świetle powołanego

wyżej art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. stanowiło bezpodstawne

wzbogacenie Skarbu Państwa, ponieważ nie powiększyło jego pasywów,

4

więc dochodzone pozwem roszczenie znajduje podstawę prawną w przepisie

art. 405 k.c.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Skarb Państwa

zaskarżając go w całości i opierając skargę kasacyjną na obydwu podstawach

uregulowanych w art. 3983

§ 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżący zarzucił

naruszenie art. 405 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na

uznaniu, że na podstawie tego przepisu Skarb Państwa ma obowiązek zwrotu na

rzecz Gminy Miejskiej K. bezpodstawnie uzyskanej korzyści majątkowej w postaci

zaspokojenia jego zobowiązania wobec osób trzecich.

W ramach drugiej podstawy zarzucił naruszenie art. 2 § 3 k.p.c. w związku

z art. 1 k.p.c. i art. 160 § 4 k.p.a. (w brzmieniu obowiązującym przed dniem

1 września 2004 r.) poprzez pominięcie ustaleń wynikających z orzeczenia

Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 8 lipca 2009 r. (sygn. akt:[…]), co

doprowadziło Sąd Apelacyjny do wniosku, że Skarb Państwa został bezpodstawnie

wzbogacony.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadny jest podniesiony w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 405 k.c. Nie ulega w sprawie wątpliwości, że obowiązek zapłaty

odszkodowania nałożony na Prezydenta Miasta K. wynika z ostatecznej decyzji

administracyjnej, wydanej na podstawie art. 160 k.p.a. Ten fakt przesądza o braku

możliwości zastosowania przytoczonego przepisu jako podstawy prawnej

dochodzonego roszczenia. Możliwość taka istniałaby jedynie w sytuacji, w której

doszło do wzruszenia – we właściwym trybie – wadliwej decyzji, co jednak nie

nastąpiło. Prawdą jest, że decyzja ta budzi zastrzeżenia w świetle orzecznictwa

Sądu Najwyższego dotyczącego odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa na tle art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), jednak nie oznacza to przyznania

5

kompetencji sądowi powszechnemu do weryfikowania jej merytorycznej

zasadności. Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego określiła podmiot

zobowiązany do wypłaty odszkodowania, tworząc tym samym stan prawny, który

stanowi składnik stanu faktycznego podlegającego ustaleniu w niniejszej sprawie.

Nie jest dopuszczalna kontrola przez sąd powszechny prawidłowości zastosowania

prawa materialnego przez organ administracyjny, prowadziłoby to bowiem

do badania merytorycznej zasadności decyzji (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 5 czerwca 2009, I CSK 504/09, nie publ. i z dnia 16 grudnia 2009 r., I CSK

175/09, nie publ.). Dopóki zatem nie zostanie wzruszona decyzja administracyjna

w zakresie określenia podmiotu odpowiedzialnego za szkodę wyrządzoną

wydaniem decyzji z 1989 r., nie istnieją podstawy do dochodzenia od Skarbu

Państwa na podstawie art. 405 k.c. zwrotu wzbogacenia powstałego na skutek

zapłaty przez Gminę odszkodowania należnego pokrzywdzonym.

Nie są natomiast zasadne zarzuty naruszenia art. 1 i 2 k.p.c.

Uznanie, że tego rodzaju uchybienie miało miejsce, musiałoby prowadzić,

wobec nieważności postępowania, do uchylenia wyroków Sądów obu instancji

i odrzucenia pozwu. Roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia

tymczasem, a tak zostało ono sformułowane w pozwie, należy niewątpliwie do drogi

sądowej, rozpoznając je zatem orzekające w sprawie Sądy nie naruszyły

przytoczonych przepisów. Dokonanie ustaleń faktycznych nie uwzględniających

stanu prawnego ukształtowanego decyzją administracyjną stanowi uchybienie,

nie skutkującej jednak nieważnością postępowania.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.

O kosztach sądowych orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c.