I UK 226/11

Sygn. akt I UK 226/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z odwołania W. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury od dnia 26 września 2009 r.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 12 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 lutego 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I i przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 grudnia 2010 r. zmienił decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z 15 września 2010 r., od której odwołał się

ubezpieczony W. W. w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy prawo do emerytury

za okres od dnia 26 września 2009 r. do dnia 22marca 2010 r. (pkt I wyroku) a

ponadto orzekł, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ponosi odpowiedzialności

za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do ustalenia prawa do emerytury

(pkt II wyroku), nie obciążył organu rentowego kosztami procesu (pkt III).

Zaskarżoną decyzją organ rentowy odmówił wnioskodawcy W. W.

ponownego ustalenia prawa do emerytury od 26 września 2009 r. Odwołujący się

twierdził, że nie żądał ponownego ustalenia emerytury lecz przyznania emerytury

za okres nieobjęty wyrokiem wydanym w poprzedniej sprawie. Natomiast organ

rentowy utrzymywał, że zachodzi powaga rzeczy osądzonej, bowiem w poprzednio

toczącej się sprawie (o sygnaturze akt IV U …/99) Sąd na rozprawie 23 marca

2010 r. przeprowadził dowody, które pozwoliły orzec o spełnieniu warunków do

przyznania świadczenia, czemu Sąd dał wyraz w uzasadnieniu orzeczenia.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że W. W. złożył wniosek o emeryturę 27

sierpnia 2009 r. Decyzją z 13 października 2009 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych odmówił przyznania świadczenia w uzasadnieniu decyzji podał, że

wnioskodawca do 1 stycznia 1999 r, nie udowodnił wymaganego 15 letniego okresu

pracy w szczególnych warunkach (a jedynie 14 lat, 9 miesięcy i 14 dni). W lutym

2002 r. wnioskodawca ubiegał się o ustalenie kapitału początkowego. Do wniosku

dołączył między innymi świadectwo pracy wystawione przez „M.” Spółkę Akcyjną ,

z którego wynika, że w okresie od 1 sierpnia 1980 r. do 1 sierpnia 1995 r. stale i w

pełnym wymiarze wykonywał prace na stanowisku spawacza. W decyzji z 13

października 2009 r. organ rentowy nie podał dlaczego ustalił krótszy okres pracy

na tym stanowisku. Dopiero w odpowiedzi na odwołanie od tej decyzji podał, że na

okres od 1 sierpnia 1980 r. do 1 sierpnia 1995 r. przypadały okresy niezdolności do

pracy, za które pobrano zasiłki. Wyrokiem z 23 marca 2010 r. w sprawie o

sygnaturze akt IV U …/09, Sąd Okręgowy zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z 13 października 2009 r. i przyznał wnioskodawcy prawo do

emerytury od 23 marca 2010 r. Postępowanie dowodowe przeprowadzone w tamtej

3

sprawie wykazało bowiem, że wnioskodawca pracował na stanowisku spawacza

również po 1 sierpnia 1995 r. aż do 31 października 2000 r.

Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że nie występuje powaga

rzeczy osądzonej skoro w rozpoznanej sprawie Sąd nie zawarł w wyroku

rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa do emerytury od daty ukończenia przez

wnioskodawcę 60 roku życia. Wnioskodawca spełnił wszystkie przesłanki do

przyznania emerytury 26 wrześnie 2009 r. W tym dniu skończył 60 lat, posiadał

wymagany 25 – letni okres składkowy i 15 – letni okres pracy w szczególnych

warunkach. Sąd Okręgowy w wyroku z 23 marca 2010 r. przyjął, że prawo do

świadczenia przysługuje wnioskodawcy od daty orzeczenia. Nie zawarł jednak w

wyroku rozstrzygnięcia o tym prawie za okres od spełnienia wszystkich

wymaganych warunków. Wobec spełnienia tych wymagań „na dzień” 26 września

2009 r. i wobec braku powagi rzeczy osądzonej Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał prawo do emerytury od żądanej daty.

Wyrok ten zaskarżyły obie strony.

Organ rentowy, obejmując apelacją pkt I wyroku domagał się jego zmiany i

oddalenia odwołania wnioskodawcy względnie uchylenia zaskarżonego wyroku i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Natomiast wnioskodawca zaskarżył wyrok w punkcie II domagając się jego

zmiany w tej części przez orzeczenie, że organ emerytalny ponosi

odpowiedzialność za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania

decyzji bądź uchylenia wyroku w tej części i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania w zaskarżonym przez niego zakresie.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 16 lutego 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok w

całości i oddalił odwołanie (pkt I) oraz oddalił apelację wnioskodawcy w całości (pkt

II).

Sąd drugiej instancji doszedł do przekonania, że wobec prawomocnego

rozstrzygnięcia w poprzedniej sprawie (IV U …/09) nieuzasadnione było żądanie

wnioskodawcy przyznania prawa do świadczenia od 26 września 2009 r. tj. od daty

ukończenia stosownego wieku (wobec stwierdzenia w postępowaniu sądowym , że

na dzień 1 stycznia 1999 r. legitymował się wymaganym 15 letnim stażem pracy w

szczególnych warunkach). Skoro bowiem Sąd w tamtej sprawie przyznał

4

wnioskodawcy prawo do świadczenia od 23 marca 2009 r., to rozstrzygnął o

żądaniu przyznania prawa do emerytury i wskazał datę, od której prawo to mu

przysługuje. Uznanie przez wnioskodawcę, że Sąd Okręgowy przyznał mu prawo

„od błędnej daty” mogło („winno”) spowodować zaskarżenie wyroku. Powołując się

na orzeczenie Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2008 r. (III UZ 17/07, OSNP 2009

nr7-8, poz. 110), Sąd Apelacyjny podkreślił, że dopuszczalna była apelacja od

wyroku zmieniającego decyzję organu rentowego i niezawierającego orzeczenia o

oddaleniu odwołania. Chociaż treść żądania co do daty początkowej prawa do

emerytury można wyinterpretować z treści wniosku, co uzasadniałoby częściowe

oddalenie odwołania, to ewentualne wady w zakresie tego elementu należy

traktować tak samo jak błędy w innych elementach (podstawa prawna przyznania

emerytury) co do których nie ma wymagania określenia ich we wniosku. Sąd

Apelacyjny zaznaczył, że wnioskodawca po wydaniu wyroku w sprawie IV U …/09

złożył wniosek o jego uzupełnienie lecz tylko w zakresie kosztów zastępstwa

procesowego. Z tych względów, zdaniem Sądu drugiej instancji, Sąd Okręgowy

przyznając W. W. prawo do emerytury od dnia 29 września 2009 r. (powinno być:

26 września 2009 r.) tj. od ukończenia wymaganego wieku, naruszył art. 316 k.p.c. i

366 k.p.c., na co słusznie wskazywał organ rentowy w apelacji. Wobec zasadności

apelacji organu rentowego, niezasadna okazała się apelacja wnioskodawcy, w

której domagał się uznania, że organ rentowy ponosi odpowiedzialność za

nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do ustalenia prawa do emerytury.

Wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną od tego wyroku, zaskarżając go w

całości. Zarzucił naruszenie art. 366 k.p.c. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. przez

niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że powaga rzeczy osądzonej

występuje w przypadku zmiany przez Sąd decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych i braku rozstrzygnięcia o całości roszczeń zgłoszonych w odwołaniu,

przez zmianę decyzji ZUS tj. w zakresie „węższym” niż wynikającym z żądania

odwołującego się oraz braku rozstrzygnięcia o oddaleniu odwołania w pozostałym

zakresie. Zdaniem skarżącego, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, nie doszło

do stanu powagi rzeczy osądzonej, zgodnie z art. 366 k.p.c. Stan taki wystąpiłby

tylko wówczas, gdyby Sąd orzekł o całości żądań strony np. przez oddalenie

odwołania w części. Wobec braku takiego rozstrzygnięcia nie doszło do spełnienia

5

przesłanek z art. 366 k.p.c. Skarżący powołał się na postanowienie Sądu

Najwyższego z 27 kwietnia 1999 r. (III CKN 79/99, LEX nr 523565), zgodnie z

którym o przedmiocie osądzenia sprawy przesądza treść rozstrzygnięć sądu o

żądaniach stron (art. 366 k.p.c.) te zaś, zgodnie z art. 325 k.p.c. zamieszcza się w

sentencji wyroku. Brak rozstrzygnięcia – obojętne czy pozytywnego czy też

negatywnego – powoduje stan nieosądzenia sprawy w zakresie, o jakim sąd

powinien orzec w brakującym rozstrzygnięciu.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy, jednakże trzeba zauważyć, że

zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości ubezpieczony nie podniósł

żadnego zarzutu odnoszącego się do tej części orzeczenia, w której została

oddalona jego apelacja. Dotyczyła ona odpowiedzialności organu rentowego za

nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do ustalenia prawa do emerytury.

Skarżący nie poruszył tej kwestii w skardze kasacyjnej, co sprawia, że musi ona

zostać oddalona w części w jakiej został zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w

jego punkcie drugim. Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem sprawę w granicach

zaskarżenia i w granicach podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Podstawy skargi odnoszą

się wyłącznie do pierwszego punktu zaskarżonego orzeczenia, co sprawia, że w

zakresie punktu drugiego skarga nie zawiera żadnej uzasadnionej podstawy.

Natomiast słusznie zarzucił skarżący błędne przyjęcie przez Sąd Apelacyjny

istnienia powagi rzeczy osądzonej i oparcie rozstrzygnięcia na art. 366 k.p.c.

Zgodnie z tym przepisem, wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko

co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a

ponadto tylko między tymi samymi stronami. Stan rzeczy osądzonej powoduje

konieczność odrzucenia pozwu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Mimo powołania przepisu

art. 366 k.p.c. i wyrażenia poglądu o prawomocnym rozstrzygnięciu o żądaniu

ubezpieczonego, Sąd Apelacyjny nie odrzucił odwołania lecz je oddalił, w czym

można by dopatrywać się niekonsekwencji.

Postępowanie cywilne w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

charakteryzuje się istotną specyfiką, co dotyczy również zagadnienia powagi rzeczy

6

osądzonej. Jak wiadomo postępowanie to wszczyna odwołanie od decyzji organu

rentowego. Co do zasady zatem wydanie decyzji przez organ rentowy powoduje

możliwość wszczęcia postępowania cywilnego, chociażby dotyczyła ona ponownie

tego samego świadczenia, które było już przedmiotem sporu w poprzednio

toczonym sporze. Wynika to stąd, że przedmiotem postępowania w sprawie z

zakresu ubezpieczeń społecznych jest kontrola określonej decyzji. Wydanie

kolejnej decyzji otwiera drogę do odwołania a więc do wszczęcia nowego

postępowania cywilnego. Pogląd przyjmujący, że wydanie nowej decyzji uprawnia

ubezpieczonego do złożenia odwołania i zobowiązuje sąd do sprawdzenia jej

prawidłowości, jest utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 19 stycznia 1984 r. III URN 131/83, OSNCP

1984, nr 10, poz. 177). Powaga rzeczy osadzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczy tylko tych orzeczeń sądów

ubezpieczeń społecznych, których podstawa faktyczna nie może ulec zmianie lub

gdy odwołanie od decyzji organu rentowego zostało oddalone po stwierdzeniu

niespełnienia prawnych warunków do świadczenia wymaganych przed wydaniem

decyzji (postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2005 r. II UK 61/05 OSNP

2006 nr 23-24, poz. 371). W takim rozumieniu nie zachodzi powaga rzeczy

osądzonej w tej sprawie. Skarżący powiązał zarzut naruszenia art. 366 k.p.c. (na

który powołał się Sąd w zaskarżonym orzeczeniu) z art. 365 § 1 k.p.c. W myśl tego

przepisu orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał lecz

również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a

w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Sąd Apelacyjny nie

stosował jednakże tego przepisu. Wyrok zapadły w innej sprawie między tymi

samymi stronami korzysta z prawomocności materialnej wyrażonej w tym przepisie.

Rozróżnieniu związania prawomocnym orzeczeniem od powagi rzeczy osądzonej w

sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych Sąd Najwyższy poświęcił obszerne

rozważania w wyroku z dnia 5 kwietnia 2011 r. (III UK 116/10, LEX 901651).

Generalnie można stwierdzić, że moc wiążąca dotyczy zagadnienia wstępnego

rozstrzygniętego innym wyrokiem w sprawie między tymi samymi stronami. Sąd

Apelacyjny nie podjął jednakże tych kwestii. Podniósł natomiast problem nieżądania

przez wnioskodawcę uzupełnienia wyroku zapadłego w poprzednio toczącej się

7

sprawie. Zdaniem Sądu Najwyższego zaniechanie wnioskowania o uzupełnienie

wyroku o brakujące rozstrzygnięcie o całości żądania nie stoi na przeszkodzie

dochodzeniu tej części, o której sąd nie wyrokował. Zaniechanie to może mieć

jedynie skutki materialnoprawne np. w zakresie przedawnienia. Dotyczy to w

szczególności roszczeń obejmujących określony czas. Postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 25 stycznia 2008 r. (III UZ 17/07 OSNP 2007 nr 7-8, poz. 110),

na które powołał się Sąd drugiej instancji dotyczy innej kwestii, dopuszczalności

apelacji. Z pewnością kontrowersyjny pogląd w nim wyrażony nie może wspierać

przyjętej w zaskarżonym wyroku tezy o istnieniu w tej sprawie stanu rzeczy

osądzonej.

Z tych przyczyn zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu we wskazanej części a

sprawa przekazaniu w tym zakresie do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1

k.p.c.).