I UK 232/11

Sygn. akt I UK 232/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania Haliny J.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o rentę rolniczą,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 listopada 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 czerwca 2010 r. oddalił odwołanie Haliny

J. od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 8

września 2009 r. Decyzją tą odmówiono wnioskodawczyni prawa do renty rolniczej

z tego powodu, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej nie uznano jej za trwale lub

okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona Helena J. urodziła się w 1963 r. i ma

wymagany ustawowo okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Sąd

ustalił, że stwierdzone u ubezpieczonej schorzenia powodują szereg dolegliwości,

jednakże nie są aktualnie zaawansowane w stopniu powodującym całkowitą

niezdolność do pracy w rolnictwie. Ustalenie to Sąd pierwszej instancji oparł na

dowodach z dokumentów oraz z opinii biegłych lekarzy specjalistów z zakresu

kardiologii, chirurgii oraz psychiatrii. U wnioskodawczyni stwierdzono: zaburzenia

depresyjne i lękowe mieszane w remisji, nadciśnienie tętnicze I stopnia, cukrzycę

typu II wyrównaną, otyłość, guzki tarczycy z wyrównaną czynnością hormonalną,

nerwicę, przewlekłą niewydolność żylną kończyn dolnych stopnia II/III pod postacią

żylaków bez zmian troficznych i stan po usunięciu pęcherzyka żółciowego. Sąd

ocenił opinie biegłych lekarzy jako rzetelne, spójne, rzeczowe, jasne, wiarygodne i

właściwie umotywowane.

Wnioskodawczyni zaskarżyła ten wyrok apelacją, która została oddalona

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z 30 listopada 2010 r. Sąd Apelacyjny zaznaczył, że

spór w tej sprawie dotyczył kwestii, czy wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna

do pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 21 ust. 5 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z 2008

r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), według którego ubezpieczonego uważa się za całkowicie

niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli z powodu naruszenia

sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w

gospodarstwie rolnym. Sąd drugiej instancji uznał za prawidłowe i nienasuwające

zastrzeżeń ustalenia Sądu Okręgowego, w myśl których wnioskodawczyni nie jest

osobą trwale lub okresowo niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Ustalenia

te zostały poczynione na podstawie opinii biegłych lekarzy: psychiatry, kardiologa i

3

chirurga, którzy po zbadaniu wnioskodawczyni nie stwierdzili u niej takiego

zaawansowania schorzeń, które powodowałoby niezdolność do wykonywania pracy

w gospodarstwie rolnym. Opinie biegłych sądowych są zgodne z orzeczeniem

Komisji Lekarskiej, która również nie stwierdziła u wnioskodawczyni trwałej lub

okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Sąd

Apelacyjny podniósł, że wnioskodawczyni w postępowaniu apelacyjnym nie

przedstawiła dowodów, które mogłyby skutecznie podważyć dokonaną przez Sąd

Okręgowy ocenę stanu jej zdrowia i zdolności do wykonywania pracy w

gospodarstwie rolnym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zebrany w sprawie materiał

dowodowy daje wystarczającą podstawę do ustalenia, że wnioskodawczyni nie jest

osobą całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym i nie wymaga on

uzupełnienia a w szczególności przeprowadzenia dowodu z opinii innego zespołu

biegłych lekarzy sądowych.

Ubezpieczona wniosła skargę kasacyjną od tego wyroku, zaskarżając go w

całości i zarzucając mu mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 232

zdanie 2 k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c. w związku z art. 467 § 4 k.p.c.

polegające na „nieprzeprowadzeniu w niniejszej sprawie przez Sąd z urzędu

dowodu z opinii lekarza biegłego sądowego specjalisty okulisty, pomimo że

wnioskodawczyni niereprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika oraz, co

znajduje potwierdzenie w materiale dowodowym niniejszej sprawy, cierpiąca na

zaburzenia psychiczne (depresyjne i lękowe mieszane), wskazywała zarówno w

odwołaniu z dnia 13 października 2009 roku, jak i w apelacji z dnia 15 czerwca

2010 roku, iż od co najmniej 9 lat cierpi na zaćmę, zaś powołani w niniejszej

sprawie biegli lekarze sądowi w zakresie psychiatrii, lekarz kardiolog – specjalista

chorób wewnętrznych oraz lekarz biegły sądowy w zakresie chirurgii, nie

wypowiedzieli się w przedmiocie sygnalizowanego przez wnioskodawczynię

długoletniego schorzenia oczu – zaćmy, co w konsekwencji doprowadziło do

wydania wyroku Sądu I i II instancji z istotnym naruszeniem przepisów

postępowania polegającym na rozstrzygnięciu sprawy na podstawie zabranego w

sprawie niepełnego materiału dowodowego, niepozwalającego na rzetelną ocenę

stanu zdrowia wnioskodawczyni oraz przyjęcie istnienia bądź nieistnienia

przesłanek do uznania wnioskodawczyni za całkowicie niezdolną do pracy w

4

gospodarstwie rolnym.” Na tej podstawie ubezpieczona domagała się uchylenia w

całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego oraz uchylenia wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 2 czerwca 2010 r. i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania,

w tym kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie ponieważ uzasadniony jest

(stanowiący jej podstawę) zarzut naruszenia art. 232 zdanie drugie k.p.c.

(w związku z art. 278 § 1 k.p.c.).

Zasadą w postępowaniu cywilnym jest obciążenie stron obowiązkiem

wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne

(art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.). Sąd jest jednak wyposażony w prawo

dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę (art. 232 zdanie drugie k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostały ustalone przesłanki skorzystania przez

sąd z tej wyjątkowej kompetencji. Wśród nich występuje nieporadność strony

działającej bez profesjonalnego pełnomocnika (tak np. w wyroku z 27 kwietnia

2004 r., II CK 238/03 LEX nr 585752). Sąd Najwyższy podkreślał też wielokrotnie,

że uprawnienie do dopuszczenia dowodu z urzędu może przekształcić się w

obowiązek wówczas, gdy przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego (biegłych) jest

konieczne dla wydania prawidłowego orzeczenia a jest to dowód niemożliwy do

zastąpienia żadnym innym (tak np. w wyroku Sądu Najwyższego z 15 stycznia

2010 r., I CSK 199/09 LEX nr 570114 a także w wyrokach Sądu Najwyższego z 15

czerwca 2011 r., V CSK 373/10 LEX nr 885040 i V CSK 382/10 LEX nr 864025 ). W

tej sprawie wnioskodawczynię obciążał obowiązek wskazania dowodów dla

stwierdzenia faktu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym (utraty

zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym z powodu

naruszenia sprawności organizmu). Jest to bowiem fakt, z którego (obok innych,

bezspornych) wywodzi ona skutek prawny w postaci nabycia prawa do renty

rolniczej. Wnioskodawczyni działała w tej sprawie aż do stadium postępowania

kasacyjnego bez profesjonalnego pełnomocnika a bezsporne okoliczności

5

wskazywały na to, że – między innymi - z uwagi na stan zdrowia nie jest ona w

stanie sprostać obowiązkowi wskazania dowodów dla stwierdzenia podnoszonej

przez nią w odwołaniu i apelacji całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie

rolnym. Natomiast już w odwołaniu inicjującym postępowanie sądowe w tej sprawie

wymieniła schorzenia, na które cierpi a które jej zdaniem stanowią o spełnieniu

spornej przesłanki do przyznania renty. Wśród tych schorzeń wymieniła zaćmę.

Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że w tej sprawie zachodzą szczególne

okoliczności uzasadniające dopuszczenie dowodów niewskazanych przez stronę.

Były to dowody wymagające wiadomości specjalnych w rozumieniu art. 278 § 1

k.p.c. jako że chodziło o ustalenie okoliczności niezdolności do pracy z przyczyn

naruszenia sprawności organizmu. Wszystkie dowody z opinii biegłych lekarzy

zostały dopuszczone nie dlatego, że wskazała je wnioskodawczyni lecz z urzędu

przez Sąd. Sąd pierwszej instancji nie był jednakże konsekwentny skoro wśród

dowodów na okoliczność zdolności (niezdolności) wnioskodawczyni do pracy w

gospodarstwie rolnym pominął dowód z opinii lekarza okulisty, a Sąd drugiej

instancji niesłusznie uznał, że nie zachodziła potrzeba uzupełnienia materiału

dowodowego. Trzeba w tym miejscu przypomnieć, że nabycie prawa do renty

rolniczej uzależnione jest od stwierdzenia całkowitej (trwałej lub okresowej)

niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 21 ust. 5 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Przesłanką nabycia prawa jest niezdolność

do pracy w gospodarstwie rolnym spowodowana naruszeniem sprawności

organizmu w takim stopniu, że całkowicie uniemożliwia ono osobiste wykonywanie

pracy. Dla ustalenia przekroczenia granicy między częściową a całkowitą

niezdolnością do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym istotne

jest uwzględnienie wszystkich schorzeń ubezpieczonej. Uwzględnienie wszystkich

okoliczności pozwalających na poczynienie koniecznych ustaleń dla zastosowania

prawa materialnego w tej sprawie wymaga, co oczywiste, wiadomości specjalnych.

Stąd też zachodziła konieczność przeprowadzenia dowodów z opinii biegłych

lekarzy właściwych specjalności. Trzeba też dodać, że utrwalony jest w

orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd (tytułem przykładu można wskazać

wyroki: z 9 kwietnia 2009 r., I UK 342/08 LEX nr 707861, z 25 stycznia 2005 r., I UK

149/04 LEX nr 602672, z 26 lipca 2011 r., I UK 29/11 LEX nr 1026622 ) o tym, że

6

nie jest wystarczające ustalenie braku niezdolności do pracy z uwagi na

poszczególne schorzenia ubezpieczonego ale konieczne jest dokonanie

kompleksowej oceny stanu zdrowia pod tym kątem w przypadku mnogości

schorzeń. Każde ze schorzeń traktowane oddzielnie może nie dawać podstawy, ze

względu na stopień jego zaawansowania, do stwierdzenie takiego naruszenia

sprawności organizmu, które całkowicie uniemożliwia osobiste wykonywanie pracy

w gospodarstwie rolnym, natomiast może się zdarzyć, że suma tych schorzeń

powoduje taki skutek.

Nieprzeprowadzenie z urzędu, co stanowi naruszenie art. 323 zdanie drugie

k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c., wszystkich dowodów koniecznych dla

prawidłowego dokonania ustalenia okoliczności faktycznych mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. Powoduje to

konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.