I CSK 214/11

Wyrok z dnia 20 stycznia 2012 r., I CSK 214/11

Artykuł 19b ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 117, poz. 1397 ze zm.) nie ma

zastosowania także do umów pośrednio związanych z przedmiotem

działalności gospodarczej spółki określonym w tym przepisie.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Marta Romańska

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "O.G.P.G.S." S.A. w W. przeciwko

"P.G.N.G." S.A. w W. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 20 stycznia 2012 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2010 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka "O.G.P.G.S." S.A. w W. wniosła o zasądzenie od "P.G.N.G." S.A. w

W. kwoty 664 105,35 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 8 stycznia 2006 r.

Podniosła, że powódka została przekształcona ze spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, która powstała jako „córka” pozwanej. Udziały powódki

przeniesione zostały w drodze umowy darowizny z dnia 28 kwietnia 2005 r. na

rzecz Skarbu Państwa, który wniósł do "O.G.P.G.S." aport w postaci segmentów

systemu przesyłowego. W dniu 7 lipca 2005 r. w wyniku zawarcia przez

"O.G.P.G.S." i Skarb Państwa umowy przekazu pozwana przeniosła na rzecz

powódki prawa własności i użytkowania wieczystego. W dniu 6 lipca 2005 r. strony

zawarły umowę leasingu operacyjnego dotyczącą korzystania z elementów systemu

przesyłu gazu zlokalizowanych na terenie całej Polski.

W następstwie tych zdarzeń powódka stała się pracodawcą 2017

pracowników zatrudnionych przez "P.G.N.G." (art. 231

k.p.). Za zobowiązania

wynikające ze stosunku pracy powstałe przed przejściem części zakładu pracy na

"O.G.P.G.S." S.A. strony odpowiadają solidarnie. Uprawnienie pracowników

"P.G.N.G." w zakresie ich uprawnień do nagród jubileuszowych i odpraw

pieniężnych w związku z przejściem na emeryturę regulowane były przepisami

zakładowego układu zbiorowego pracy z dnia 24 listopada 1997 r., który

obowiązywał w "O.G.P.G.S." do końca 2007 r.

W dniu 7 lipca 2005 r. strony zawarły porozumienie w sprawie przejęcia i

realizacji zobowiązań wobec pracowników z tytułu odpraw emerytalnych i nagród

jubileuszowych. Wynika z niego obowiązek pozwanej częściowego zwrotu powódce

wartości świadczeń z tytułu odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych

wypłaconych pracownikom odpowiednio do stażu pracy w każdej ze spółek. Do

dnia 30 kwietnia 2006 r. powódka utworzyła rezerwy bilansowe przeznaczone na

wypłatę odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych. Podobne rezerwy, w

wysokości określonej przez aktuariusza, utworzyć miała pozwana. Zgodnie z

porozumieniem, powódka nalicza i wypłaca każdemu z pracowników świadczenia,

do których są oni uprawnieni z tytułu odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych,

ustalając wysokość kwoty, którą pozwana zobowiązana jest jej zwrócić. Za okres od

lipca do listopada 2005 r. powódka wypłaciła pracownikom świadczenia

indywidualne w wysokości 703 574,16 zł. W dniu 14 grudnia 2005 r. wystawiła notę

księgową na kwotę 679 117,01 zł, którą skorygowała do kwoty dochodzonej

pozwem, obciążając pozwaną częścią należności, stosownie do stażu pracy

uprawnionych pracowników w "P.G.N.G.".

Pozwana przyznała okoliczności, w których doszło do zawarcia przez strony

porozumienia z dnia 7 lipca 2005 r. Wskazała, że zgodnie z art. 231

§ 2 k.p.

odpowiada solidarnie wraz z powódką jedynie za zobowiązania wynikające ze

stosunku pracy, powstałe przed przejściem do nowego zakładu. Za roszczenia

powstałe po przejściu części zakładu pracy na rzecz "O.G.P.G.S." odpowiada

wyłącznie powódka jako nowy pracodawca. Powołała się na art. 19b ustawy z dnia

30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr

117, poz. 1397 ze zm. – dalej: "ustawa") oraz na postanowienia statutu, zarzucając,

że porozumienie – jako niezwiązane z przedmiotem działalności pozwanej i zawarte

bez zgody rady nadzorczej "P.G.N.G." – dotknięte jest nieważnością. Statut

pozwanej nie przewiduje tworzenia rezerw finansowych na rozliczanie i wypłatę

świadczeń byłym pracownikom tej spółki. Realizacja porozumienia przez "P.G.N.G."

mogłaby narazić ją na zarzut udzielenia "O.G.P.G.S." niedozwolonej pomocy

publicznej, o której mowa w art. 87 ust. 1 TFUE.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2009 r. powództwo

uwzględnił. Za bezsporne uznał okoliczności dotyczące przekształceń

własnościowych powódki oraz okoliczności zawarcia pomiędzy stronami

porozumienia z dnia 7 lipca 2005 r. i zasady wykonywania tego porozumienia, a

także wysokość roszczenia powódki. Według oceny Sądu pierwszej instancji,

porozumienie zawarte pomiędzy stronami mieści się w granicach swobody

kontraktowej, o której mowa w art. 3531

k.c. Zdaniem Sądu pierwszej instancji,

bezpodstawne było powoływanie się przez pozwaną na art. 19b ustawy. Przepis ten

zamieszczony w dziale drugim, zatytułowanym „Komercjalizacja przedsiębiorstw

państwowych”, nie mógł być stosowany do stanu faktycznego sprawy, co przyznał

pełnomocnik pozwanej.

Sąd Okręgowy uznał za nietrafne stanowisko pozwanej, że realizacja

porozumienia mogłaby narazić "P.G.N.G." na zarzut udzielenia "O.G.P.G.S."

niedozwolonej pomocy publicznej, o której mowa w art. 87 ust. 1 TFUE. Zawarte

przez strony porozumienie nie było dotychczas przedmiotem decyzji ani oceny

Komisji Europejskiej. Ewentualne uznanie przez Komisję Europejską, że państwo

członkowskie udzieliło niedozwolonej pomocy publicznej, skutkować może

wyłącznie powstaniem obowiązku jej zwrotu przez beneficjenta; nie ma to natomiast

wpływu na ważność umowy będącej źródłem takiej pomocy.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana i po jej

rozpoznaniu, wyrokiem z dnia 10 grudnia 2010 r., Sąd Apelacyjny w Warszawie

zmienił zaskarżony wyrok i powództwo oddalił. Wskazał, że ocena zastosowania

art. 19b ustawy w stanie faktycznym sprawy powinna być dokonana przez Sąd

pierwszej instancji z urzędu, stąd niezasadne było uchylenie się przez Sąd

Okręgowy od tego obowiązku tylko z tego względu, że pełnomocnik pozwanej

przyznał, iż powołany przepis nie może być zastosowany w okolicznościach

sprawy. Przyznanie, co do zasady wiążące sąd, dotyczy okoliczności faktycznych,

nie zaś prawa materialnego.

Sąd Apelacyjny uznał za trafny zarzut naruszenia art. 19b ust. 1 ustawy,

wskazując, że zawarcie przez spółkę, posiadającą ponad połowę akcji Skarbu

Państwa, umowy, której zamiarem jest darowizna lub zwolnienie z długu oraz innej

umowy niezwiązanej z przedmiotem działalności gospodarczej spółki określonym w

statucie, wymaga zgody rady nadzorczej pod rygorem nieważności. Nie ulegało

wątpliwości, że pozwana spółka powstała w wyniku komercjalizacji

przedsiębiorstwa państwowego pod nazwą "P.G.N.G." w W. Okoliczności tej

powódka nie zaprzeczyła, a wynika ona także za statutu. Nie zostało także

zaprzeczone twierdzenie pozwanej zawarte w sprzeciwie od nakazu zapłaty, że w

chwili zawierania porozumienia "P.G.N.G." była jednoosobową spółką Skarbu

Państwa. Z wpisu znajdującego się w rubryce siódmej odpisu z rejestru

przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego wynika zresztą, że do dnia 7

października 2005 r. jedynym akcjonariuszem spółki "P.G.N.G." był Skarb Państwa.

W tym stanie rzeczy ocenił, że do pozwanej i do zawartego przez strony

porozumienia należy stosować art. 19b ust. 1 ustawy. Zwrócił przy tym uwagę, że

zamiarem stron w umowie z dnia 7 lipca 2005 r. nie była darowizna na rzecz

"O.G.P.G.S." ani zwolnienie tej spółki z długu, powódka bowiem – w zakresie

wykraczającym poza regulację zawartą w art. 231

§ 2 k.p. – jest dłużnikiem wobec

zatrudnionych pracowników, nie zaś w stosunku do pozwanej.

Według oceny Sądu drugiej instancji, porozumienie z dnia 7 lipca 2005 r. nie

było związane z przedmiotem działalności gospodarczej pozwanej spółki

określonym w statucie. Zatrudnianie pracowników służy wykonywaniu wszelkiej, a

nie tylko gospodarczej działalności i ma na ogół znaczenie uboczne wobec

działalności, w związku z którą pracownicy zostali zatrudnieni. Jest oczywiste, że

pozwana nie mogłaby bez udziału pracowników prowadzić działalności określonej w

statucie, np. wydobywać ropy naftowej lub wytwarzać energii elektrycznej, nie

zmienia to jednak tego, że zatrudnianie pracowników nie zostało wymienione w

statucie pozwanej i nie to jest istotą jej działalności. Wskazał, że nawet przy

uznaniu, iż zatrudnianie pracowników wchodzi w zakres statutowej działalności

pozwanej, gdyż umożliwia prowadzenie tej działalności, porozumienie wykraczało

poza ten zakres. Umowa ta nie dotyczyła uposażenia pracowników "P.G.N.G.", ale

wykraczając poza zakres regulacji art. 231

§ 2 k.p. obejmowała finansowanie przez

pozwaną części wydatków ponoszonych przez powódkę w związku z wypłatą

świadczeń z tytułu odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych.

Z dniem 7 lipca 2005 r. określeni pracownicy "P.G.N.G." stali się pracownikami

spółki "O.G.P.G.S.", stanowiącej odrębny podmiot, niezależnie od uprzednich

powiązań kapitałowych i przekształceń własnościowych oraz niezależnie od celu i

przyczyn tych przekształceń. Pokrywanie części kosztów działalności innego

podmiotu nie wchodzi natomiast w zakres statutowej działalności "P.G.N.G.",

zgodnie zatem z wyraźnie przewidzianą w art. 19b ust. 1 ustawy sankcją, umowa z

dnia 7 lipca 2005 r. jest nieważna.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony przez powódkę skargą

kasacyjną, w której wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

apelacji. Skarga kasacyjna została oparta na zarzucie naruszenia art. 19b ustawy i

art. 6 k.c. oraz art. 232 w związku z art. 227-230, 382 i art. 386 § 4, a także art. 378

§ 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprzeciwie od nakazu zapłaty pozwana wniosła o oddalenie wniosku o

przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków ze względu na to, że nie kwestionuje

przyczyn oraz samego faktu zawarcia przez strony porozumienia oraz jego roli we

wzajemnych rozliczeniach finansowych, które wynikają z porozumienia. Podniosła

zarzuty, które – w jej ocenie – uniemożliwiają jego realizację, w tym że narusza ono

art. 19b ustawy, gdyż na jego zawarcie była wymagana zgoda rady nadzorczej i

zaniechanie jej uzyskania skutkowało nieważnością tej czynności prawnej.

Powódka podniosła, że art. 19b ustawy nie ma zastosowania do zawartego

przez strony porozumienia, gdyż nie można zasadnie twierdzić, iż umowa ta nie jest

związana z przedmiotem działalności gospodarczej pozwanej. Na jedynej rozprawie

w dniu 7 grudnia 2009 r. pełnomocnik powódki oświadczył, że porozumienie jest

ważne i skuteczne. Sporne świadczenie nie stanowi pomocy publicznej ze względu

na nieistnienie stosunku konkurencji. Powódka podniosła, że „argument jakoby

porozumienie naruszało art. 19b ustawy nie jest uzasadniony. Przepis ten

przewiduje konieczność uzyskania przez spółkę Skarbu Państwa zgody rady

nadzorczej na zawarcie umowy, której zamiarem jest darowizna i zwolnienie z

długu, albo innej umowy niezwiązanej z przedmiotem działalności gospodarczej

spółki”.

W tym stanie rzeczy zasadność zarzutów procesowych zawartych w skardze

kasacyjnej zależała od oceny, czy Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację, wyszedł

poza niesporne, tj. przyznane przez strony, fakty. Wbrew stanowisku skarżącej, nie

negowała ona podniesionego przez pozwaną braku zgody rady nadzorczej na

zawarcie porozumienia stron. Powódka wyraziła tylko pogląd, że zbędna była zgoda

rady nadzorczej pozwanej na zawarte przez strony porozumienie. Skoro więc

powódka nie zaprzeczyła twierdzeniu pozwanej o braku zgody rady nadzorczej na

zawarte przez strony porozumienie, to Sąd Apelacyjny mógł uznać ten fakt za

przyznany (art. 230 k.p.c.). Z tego względu nie były trafne wszystkie podniesione

zarzuty procesowe dotyczące tej zgody. (...)

Nie można natomiast odeprzeć zarzutu naruszenia art. 19b ustawy, którego

konstrukcja – jak podniesiono w literaturze – może budzić wątpliwości. Z jego

istotnego dla sprawy fragmentu „zawarcie przez spółkę umowy niezwiązanej z

przedmiotem działalności gospodarczej spółki określonym w statucie” wynika, że

tym unormowaniem nie są objęte umowy dotyczące działalności gospodarczej

spółki określonej w statucie i związane z określonym w nim przedmiotem

działalności spółki; chodzi niewątpliwie o ustrojową, a nie rzeczywistą działalność

spółki. Przedmiot działalności spółki stanowi obligatoryjny składnik statutu spółki

akcyjnej (art. 304 k.s.h.); brak określenia przedmiotu działalności spółki stanowi

przyczynę rozwiązania spółki (art. 21 § 1 pkt 2 i 3 k.s.h.). Przedmiot działalności

spółki podlega ujawnieniu w dziale trzecim rejestru przedsiębiorców Krajowego

Rejestru Sądowego (art. 40 pkt 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym, jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.). Z tych

unormowań wynika, że ustawodawca przypisał ważną funkcję określeniu w statucie

przedmiotu działalności spółki.

Wobec braku rozróżnienia przez ustawodawcę i użycia w art. 19b ustawy

przymiotnika „niezwiązanej’, należy dojść do wniosku, że hipoteza wynikającej z

niego normy jest ujęta wąsko. Z bezpośredniego rozumienia art. 19b ust. 1 ustawy

więc wynika, że nie są nim objęte zarówno umowy dotyczące działalności

gospodarczej, jak i porozumienia bezpośrednio związane z tą działalnością, a

nawet pośrednio związane z przedmiotem działalności spółki określonym w

statucie. Trafnie w piśmiennictwie zwrócono uwagę, że za wskazanym kierunkiem

wykładni przemawia także początkowy fragment omawianego przepisu. Jest w nim

mowa o umowach darowizny i zwolnieniu z długu, a zatem o czynnościach

prawnych rzadko występujących w obrocie gospodarczym, co pośrednio wskazuje

na ograniczony zakres omawianego unormowania.

W literaturze wyrażono pogląd, że należy dopuścić możliwość wyrażenia

zgody rady nadzorczej na zawarcie umowy, która takiej zgody wymaga ex post w

terminie określonym w art. 17 § 2 k.s.h. i że na gruncie art. 19b ust 1 ustawy należy

rozróżnić przedmiot działalności gospodarczej spółki określony w statucie i

przedmiot działalności niegospodarczej spółki określony w tym akcie. Poza tym w

doktrynie prawa handlowego przyjmuje się, że czynność prawna dokonana nawet

poza przedmiotem działalności spółki jest ważna, skoro ustawodawca zrezygnował

z koncepcji specjalnej zdolności prawnej osób prawnych. Jest to więc także

dodatkowy argument przemawiający za wąskim ujęciem omawianego

unormowania. Ponadto tradycyjnie przyjmuje się, że zarządowi spółki kapitałowej

przysługuje domniemanie kompetencji (art. 368 k.s.h.). Rada nadzorcza w spółkach

kapitałowych jest organem nadzorczo-kontrolnym i do jej kompetencji nie należy

prowadzenie spraw spółki.

Ze wskazanych względów zawarte przez strony porozumienie należało

zakwalifikować jako umowę związaną z przedmiotem działalności gospodarczej

pozwanej, skoro obejmowało ono współudział strony pozwanej w finansowaniu

odpraw emerytalnych i nagród jubileuszowych dla pracowników przejętych przez

powódkę wraz z zorganizowaną częścią przedsiębiorstwa, związanych ze stażem

pracy także u poprzedniego pracodawcy. Skarżąca trafnie zarzuciła, że

leasingowanie składników pozwanej służących przesyłowi energii i gazu jest

przedmiotem działalności gospodarczej pozwanej określonym w statucie, a zatem

umowa pomiędzy spółkami związana ze świadczeniem pracowniczym dla

przejętych pracowników obsługujących system gazociągów przesyłowych służących

do przesyłu gazu ziemnego w kraju jest umową nieobjętą hipotezą normy

wynikającej z art. 19b ust. 1 ustawy.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.