II CSK 231/11

Sygn. akt II CSK 231/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa „T.” – Spółki Akcyjnej z siedzibą w P.

przeciwko Grupa Energetyczna „E.” – Spółce Akcyjnej z siedzibą w P.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 października 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego z

dnia 7 czerwca 2010 r. i sprawę przekazuje temu Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy w sprawie z powództwa

Przedsiębiorstwa Inżynieryjnego T. spółka z o.o. w P. zobowiązał pozwanego

Grupę Energetyczną E. S.A. w P. do przebudowy sieci energetycznej linii

napowietrznej 110 kV C. – P. w odcinku od słupa numer 15 do słupa numer 17

poprzez demontaż słupa przelotowego numer 16 wraz z fundamentami

prefabrykowanymi, przewodami roboczymi, przewodem odgromowym i kablem

optotelekomunikacyjnym ADSS w odcinku od słupa numer 15 do słupa numer 17

znajdującego się na działce o numerze 59 pomiędzy ulicami R. i N. w P. i

poprowadzenia na tym odcinku linii wysokiego napięcia kablem w obrębie

nieruchomości powoda.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu wniesionych przez obie strony apelacji,

wyrokiem z dnia 12 czerwca 2008 r. zmienił zaskarżony wyrok: w punkcie 1

eliminując z niego słowa „i prowadzenie na tym odcinku linii wysokiego napięcia

kablem w obrębie nieruchomości powoda”, w punkcie 2, zasądzając od pozwanego

na rzecz powoda kwotę 62.146 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 grudnia

2005r., a nadto powództwo oddalił, w punkcie 3, nadając mu treść: zasądza od

pozwanego na rzecz powoda 19.169,66 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 6 maja 2009 r. sygn. akt II CSK 594/08

uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację pozwanego (punkt 2) oraz

rozstrzygającej o kosztach postępowania (punkt 1 i 3) i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Apelacyjny w wyniku ponownego rozpoznania sprawy uchylił wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 30 listopada 2006 r. w pkt 1 i w tym zakresie przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 7 czerwca 2010 r. zobowiązał pozwanego

do przebudowy sieci energetycznej – linii napowietrznej 110 kV C. – P. w odcinku

od słupa numer 15 do słupa numer 17 poprzez demontaż słupa przelotowego

numer 16 wraz z fundamentami prefabrykowanymi, przewodami roboczymi,

przewodem odgromowym i kablem optotelekomunikacyjnym ADSS w odcinku od

3

słupa numer 15 do słupa numer 17, znajdującego się na działce o numerze 59

pomiędzy ulicami R. i N. w P. w terminie czterech miesięcy od daty

uprawomocnienia się wyroku, a kosztami postępowania obciążył pozwanego i z

tego tytułu zasądził od niego na rzecz powoda kwotę 19.308 zł.

Wyrokiem z dnia 14 października 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

strony pozwanej.

W sprawie dokonano następujących ustaleń.

Przedsiębiorstwo Inżynieryjne T. spółka z o.o. w P. jest właścicielem

nieruchomości – działki nr 59, znajdującej się w P. pomiędzy ulicami R. i N., o

powierzchni 15.148 m2

, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą o nr

[...]. Nieruchomość ta ma szerokość około 30 m i długość 500 m. Nad

niezabudowaną działką przebiega linia napowietrzna 110 kV C. – P. Umiejscowione

na niej są trzy słupy prowadzące linię, które stanowią własność strony pozwanej.

Dwa słupy o numerach 15 i 17 stoją na skrajnych częściach działki, natomiast

trzeci słup, tj. numer 16, umiejscowiony jest na środku działki. Wskazane

urządzenia zostały zainstalowane w okresie, kiedy strona powodowa nie była

jeszcze właścicielem nieruchomości. Umiejscowienie urządzeń energetycznych, a

zwłaszcza słupa numer 16, uniemożliwia prowadzenie działań inwestycyjnych

zmierzających do realizacji budownictwa mieszkaniowego. Nieruchomość położona

jest na obszarze przeznaczonym w miejscowym planie zagospodarowania

przestrzennego pod budownictwo mieszkaniowe wielorodzinne i usługowe.

Biuro Studiów i Projektów Energetycznych Energoprojekt S.A., działając na

zlecenie powoda, sporządziło projekt koncepcyjny skablowania odcinka istniejącej

linii napowietrznej 110 kV C. – P. według trzech wariantów. W piśmie z dnia 21

września 2005 r. pozwany poinformował powoda, że ewentualne skablowanie

proponuje zaprojektować i wykonać zgodnie z wariantem I, zakładającym

pozostawienie istniejących słupów numer 15 i 17 i wykorzystanie ich jako słupów

krańcowych. Jedynie odcinek linii między tymi słupami podlegałby skablowaniu.

Wiązałoby się to z usunięciem słupa numer 16.

Strony nie doszły jednak do porozumienia z uwagi na brak konsensusu, co

do kwestii dotyczących kosztów przebudowy.

4

W dniu 10 października 2008r. Prezydent Miasta P. wydał decyzję

nr 2424/2008 zatwierdzającą projekt budowlany i udzielającą pozwolenia na

wykonanie robót budowlanych w postaci budowy linii elektroenergetycznej 110 kV

oraz demontażu istniejącej napowietrznej linii 110 kV na działce nr 59.

Sąd Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu projektowania,

instalacji sieci i urządzeń elektroenergetycznych, w której biegły sądowy stwierdził,

że w przypadku braku awarii w sieci 110 kV, wyłączenie linii 110 kV nie powinno

mieć bezpośrednich negatywnych konsekwencji dla odbiorców, ale w przypadku,

gdy podczas trwania przebudowy linii 110 kV wystąpi awaria sieci 110 kV, mogą

wystąpić ograniczenia w dostawie energii elektrycznej dla odbiorców. Biegły

sądowy na rozprawie podtrzymał pisemną opinię w całości. Uznał, że odcinek linii

energetycznej napowietrznej 110 KV C. – P. jest dosyć ważną linią dla zasilania

miasta P., choć nie jest linią strategiczną. Wskazał, że w razie przebudowy linii

konieczne będą wyłączenia zasilania, co nie jest jednak równoznaczne z

wystąpieniem przerw w dostawie energii elektrycznej dla odbiorców. Wskazał, że

linia nie może zostać usunięta, lecz przebudowana, przy czym przebudowanie

polegać by miało na skablowaniu. Biegły wyjaśnił, że skablowanie linii pozytywnie

wpływa na bezpieczeństwo linii. W ocenie biegłego przebudowa linii może zamknąć

się w terminie sześciu dni, zaś okres czterech miesięcy jest w ocenie biegłego,

terminem wystarczającym na wykonanie prac łącznie ze wszystkimi

formalnościami. Biorąc pod uwagę stan zaawansowania prac przygotowawczych,

biegły stwierdził, że całość prac związanych z przebudową linii mogłaby się

zakończyć w ciągu miesiąca od dnia wstrzymania zasilania i dopuszczenia do

pracy wykonawców.

Sąd Okręgowy skoncentrował się na zagadnieniu, czy powód może

skutecznie domagać się od pozwanego przebudowy sieci energetycznej

napowietrznej 110 kV C. – P. w odcinku od słupa numer 15 do słupa numer 17,

poprzez demontaż słupa przelotowego, zgodnie z żądaniem pozwu w aspekcie

zarzutu pozwanego z art. 5 k.c.

Uznano, że urządzenia energetyczne należące do pozwanego naruszają

własność powoda w inny sposób niż przez pozbawienie go faktycznego władztwa

5

nad rzeczą, nie tylko utrudniając, ale wręcz uniemożliwiając mu wykonywanie

planów inwestycyjnych, tj. zabudowy działki budynkami mieszkalnymi, ponieważ

urządzenia przesyłowe są umieszczone wzdłuż całej działki. W ocenie sądu

bezprawny charakter tego naruszenia nie budzi wątpliwości, ponieważ pozwany nie

wykazał, że przysługuje mu jakikolwiek tytuł prawny do nieruchomości, na której

umieszczone zostały wskazane urządzenia energetyczne. Oznacza to, że powód

ma prawo domagać się przywrócenia stanu zgodnego z prawem poprzez

przywrócenie właścicielowi stanu niezakłóconego władztwa nad rzeczą

i wyeliminowanie władztwa osoby nieuprawnionej. Sąd Okręgowy uznał, że nie

powstaną żadne negatywne konsekwencje przebudowy linii dla odbiorców energii

elektrycznej. Z uwagi na powyższe, zarzut pozwanego z art. 5 k.c. co do

naruszenia zasad współżycia społecznego uznano za niezasadny.

Sąd Apelacyjny wywody pozwanej dotyczące konieczności zapewnienia

prawidłowego funkcjonowania i bezpieczeństwa systemu energetycznego, a także

celu i funkcji urządzeń przesyłowych uznał za bezprzedmiotowe, ponieważ

w związku z przebudową linii, a nie jej demontażem, nie nastąpią żadne

negatywne skutki dla przedsiębiorstwa przesyłowego i funkcjonowania systemu

energetycznego. Zdaniem Sądu, skoro strony prowadziły rozmowy w sprawie

przebudowy linii i tylko względy finansowe spowodowały, że zostały przerwane, to

argumenty dotyczące nadużycia wykonywania prawa podmiotowego zostały

zasadniczo podniesione wyłącznie na użytek procesu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nadużycie prawa zachodzi w sytuacji, w której

uprawniony wykonując swoje prawo, działa sprzecznie z zasadami dobrej wiary lub

używa prawa niezgodnie z celem, ze względu na który prawo mu służy.

Jednocześnie chodzi o działanie, które formalnie mieści się w sferze możliwości

postępowania zakreślonej przez normę prawną regulująca dany typ prawa

podmiotowego, ale nie może być uznane za jego wykonywanie, a przeciwnie za

działanie bezprawne, nie korzystające z ochrony prawa.

Wskazano, że powód żądając przebudowy odcinka linii energetycznej

110 KV ograniczył żądanie do niezbędnego minimum, aby nie narazić interesów

osób trzecich i samego pozwanego. Z kolei postawa pozwanego jest, w ocenie

6

Sądu, przeciwieństwem postawy powoda. Pozwany sprzeciwiając się przebudowie

linii energetycznej widzi przede wszystkim swój interes.

W ocenie sądu nie zachodziły podstawy do zawieszenia postępowania

Pozwany uzasadnił stosowny wniosek tym, że właściciel sieci, spółka Akcyjna E. O.

wniosła w trybie art. 3052

§ 1 k.c. o ustanowienie służebności przesyłu. Sąd uznał,

że bez względu bowiem na ostateczne rozstrzygnięcie sporu, konieczne jest

zalegalizowanie przebiegu linii elektroenergetycznej przez działkę powoda.

Wniosek pozwanego o przypozwanie spółki E. O. został oddalony, ponieważ

pozwany nie wykazał istnienia interesu prawnego w przystąpieniu tej spółki do

procesu.

Wskazany wyżej wyrok pozwana spółka zaskarżyła skargą kasacyjną

w całości. Jako podstawy skargi wskazano naruszenie:

- art. 49 § 1 k.c. i art. 3051

i n. k.c. poprzez ich niezastosowanie i pominięcie

kwestii przysługującego przedsiębiorstwu energetycznemu prawa

podmiotowego własności urządzeń przesyłowych, posadowionych na gruncie

powoda oraz przysługującego pozwanemu na podstawie art. 3051

i n. k.c.

roszczenia o ustanowienie na nieruchomości powoda prawa rzeczowego

w postaci służebności przesyłu, w sytuacji, gdy koniecznym było zbadanie

wzajemnej relacji praw podmiotowych przysługujących stronom niniejszego

postępowania w kontekście żądania powoda i dokonanie oceny ich wzajemnego

odniesienia, również w świetle art. 5 k.c.;

- art. 140 k.c. w zw. z art. 5 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie

i dokonanie ustaleń co do nadużycia prawa podmiotowego jedynie

w kontekście przebudowy (skablowania) linii energetycznej, podczas gdy

z treści zaskarżanego orzeczenia wynika obowiązek demontażu części linii

energetycznej przez pozwanego, czyli wyłączenia jej z sieci energetycznej

miasta P. oraz przyjęcie, iż żądanie demontażu znajdującego się na działce

powoda słupa nr 16 wraz z fundamentami prefabrykowanymi, przewodami

roboczymi, przewodem odgromowym i kablem optotelekomunikacyjnym ADSS,

które to elementy stanowią składniki przedsiębiorstwa pozwanego, mieści się w

granicach przysługującego powodowi prawa własności i nie stanowi nadużycia

7

tegoż prawa, w szczególności w sytuacji, gdy pozwany jest właścicielem

urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomości powoda i w świetle

art. 3051

i n. kodeksu cywilnego przysługuje mu roszczenie o ustanowienie

prawa podmiotowego służebności przesyłu, które realizuje w drodze

postępowania sądowego, tj. przysługuje mu dostatecznie ukształtowana

ekspektatywa nabycia prawa służebności przesyłu na nieruchomości powoda;

- art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., poprzez oddalenie wniosku pozwanego o zawieszenie

postępowania w niniejszej sprawie w sytuacji, w której jej rozstrzygnięcie zależy

od wyniku innego toczącego się postępowania cywilnego, tj. postępowania

prowadzonego przez Sąd Rejonowy I Wydział Cywilny w sprawie z wniosku E.

O. Sp. z o.o. z siedzibą w P., przy udziale T. Spółka Akcyjna M. Spółka

komandytowo-akcyjna z siedzibą w P. oraz E.- Ł. Sp. z o.o. z siedzibą w Ł., o

ustanowienie służebności przesyłu obciążającej nieruchomość powoda;

- art. 386 § 6 k.p.c., poprzez nieuwzględnienie przez Sąd I i II instancji wskazań

co do dalszego postępowania przy ponownym rozpoznawaniu sprawy,

wyrażonych w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego uchylającym wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 30 listopada 2006 r. w pkt I i przekazującym w tym

zakresie sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i oddalenie powództwa. Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną

pozwanego wniosła o oddalenie skargi w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący trafnie zwraca uwagę, że oddalenie apelacji przez Sąd Apelacyjny

spowodowało, iż ostał się wyrok Sądu Okręgowego, nakazujący jednie pozwanej

demontaż sieci elektrycznej z posesji powoda. Taki stan rzeczy nie odpowiada ani

istocie treści żądania, ani intencjom strony powodowej, która od początku sprawy

(już w uzasadnieniu pozwu) domagała się przebudowy tej linii przez zastosowanie

połączenia kablowego podziemnego, zamiast istniejącej dotychczas trakcji

napowietrznej. Jest też rzeczą jasną, że rozstrzygnięcie w takiej postaci nie może

też zostać zaakceptowane z punktu widzenia interesu publicznego i zasad

8

współżycia społecznego, gdyż pozbawiałoby miasto P. istotnego połączenia w sieci

elektrycznej, mającej – według określenia biegłego – „znaczenie większe niż

lokalne”. Należy podkreślić, że Sąd Najwyższy w uzasadnieniu pierwszego wyroku

wydanego w niniejszej sprawie, wskazał, iż w ramach roszczenia negatoryjnego

powód może nie tylko żądać przywrócenia stanu poprzedniego, ale także jest

uprawniony do żądania podjęcia przez pozwanego „działań prowadzących do

zmiany sposobu korzystania z nieruchomości niezgodnego z jego wolą, na inny

określony sposób, zgodny z wolą właściciela i zgodny z prawem”. Z tych względów

w treści poprawnie sformułowanego wyroku, uwzględniającego żądanie powoda,

powinno się znaleźć nie tylko zobowiązanie pozwanego do demontażu istniejącej

linii napowietrznej i usunięcia słupa nr 16, ale także do odpowiedniej przebudowy,

w zakreślonym terminie, sieci elektrycznej prowadzącej przez nieruchomość

powoda z istniejącej na skablowaną podziemną. Gdyby nawet powód tego

wyraźnie nie sprecyzował, to takie jego stanowisko mieściło się implicite w żądaniu

przebudowy tej sieci, a zatem poprzestanie przez Sądy obu instancji na nakazie jej

demontażu było niedopuszczalne i sprzeczne z istotą rzeczy. Skarżący trafnie też

zwraca uwagę na to, że w obecnej postaci orzeczenie Sądu mogłoby okazać się

niemożliwe do przymusowego wykonania. Z tych przyczyn zaskarżony wyrok

podlegał uchyleniu (art. 39815

k.p.c. w zw. z art. 108 k.p.c.), a sprawa przekazaniu

Sądowi I-ej instancji w celu prawidłowego sformułowania rozstrzygnięcia

o obowiązku przebudowy przez pozwanego sieci elektrycznej.

Niezasadne są natomiast pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej. Nie ma racji

skarżący, iż Sąd „całkowicie pominął” w swoich rozważaniach art. 49 i art. 3051

k.c.

Wbrew temu należy stwierdzić, że podstawą rozstrzygnięć obu Sądów było

uwzględnienie uprawnień strony pozwanej, opartych na tych obu przepisach, do

urządzeń przesyłowych służących do przekazywania energii elektrycznej.

Sąd Apelacyjny szeroko rozważał roszczenie powoda w aspekcie art. 5 k.c.

i przekonująco wykazał, że, co do zasady, nie pozostaje ono w sprzeczności

z zasadami współżycia społecznego, a zatem zarzut skargi o naruszeniu art. 5 k.c.

jest niezasadny.

9

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd rozważy wniosek pozwanego

o zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., mając na

uwadze, że w judykaturze podkreśla się wyjątkowość instytucji zawieszenia

postępowania, tamującej główny cel procesu, jakim jest merytoryczne rozpatrzenie

sprawy. Fakultatywność skorzystania z tej instytucji nie oznacza pozostawienia

kwestii zawieszenia do dowolnego uznania sądu, lecz nakłada obowiązek

rozważenia wszystkich okoliczności i wydania decyzji w danej sytuacji celowej.

Dlatego też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 826/00 przyjął,

że zawieszenie postępowania w sprawie o wydanie nieruchomości tylko dlatego, że

strona pozwana spowodowała wszczęcie innego postępowania dotyczącego tej

samej nieruchomości, może doprowadzić do bezpodstawnego wstrzymania na czas

bliżej nieokreślony orzeczenia co do istoty sprawy, a tym samym do szkodliwego

społecznie wstrzymania wymiaru sprawiedliwości. Stanowisko to może mieć

odpowiednie zastosowanie w niniejszej sprawie. Trzeba podkreślić, że pozwany

zdaje się przyjmować jako rzecz oczywistą, iż ustalenie ewentualnej służebności

przesyłu na gruncie powoda nastąpi w takim samym kształcie i przebiegu, w jakim

linia ta funkcjonuje obecnie. Jest to przekonanie nieuzasadnione, gdyż nie

uwzględnia zawartego w art. 3054

odesłania do odpowiedniego stosowania art. 287

i art. 288 k.c.

Z podanych przyczyn orzeczono jak w wyroku.