II CSK 266/11

Sygn. akt II CSK 266/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa T. B.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K.

o zobowiązanie do podjęcia uchwały i złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 grudnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 29 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powódki T. B. od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego

powództwo skierowane przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w K. o

zobowiązanie strony pozwanej do zawarcia z powódką umowy o ustanowienie

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego.

Sądy ustaliły między innymi, że powódka w dniu 29 marca 1975 r. została

członkiem poprzedniczki prawnej strony pozwanej –Spółdzielni Mieszkaniowej w K.

W złożonym w dniu 1 sierpnia 1978 r. wniosku o przydział mieszkania wskazała,

że prosi o przydzielenie mieszkania typu lokatorskiego, które następnie określiła

jako lokal mieszkalny kategorii M-4. W dniu 25 listopada 1983 r. między powódką i

Spółdzielnią Mieszkaniową została zawarta na podstawie obowiązującego

wówczas art. 205 Pr. spółdz. umowa nr 1981 w sprawie określenia kolejności

przydziału mieszkania spółdzielczego, w której Spółdzielnia oświadczyła, że

przydzieli powódce lokal mieszkalny kategorii odpowiadającej złożonemu

wnioskowi w kolejności oznaczonej numerem 1981. Powódka zgromadziła

wymagany wkład mieszkaniowy, który przekazała Spółdzielni. Na dzień 5 listopada

1985 r. powódka oczekiwała na przydział mieszkania typu lokatorskiego kategorii

M-4, które według przewidywań miała otrzymać w 1987 r.

Pismem z dnia 25 września 1987 r. pozwana Spółdzielnia (która przejęła

członków Spółdzielni Mieszkaniowej w K.) zawiadomiła powódkę, że warunkiem

rozpatrzenia sprawy przydziału na jej rzecz mieszkania kat. M-4 przy sporządzaniu

listy przydziału mieszkań na 1988 r. jest złożenie przez rodziców powódki

zobowiązania, iż po otrzymaniu przez nią mieszkania spółdzielczego opuszczą i

przekażą do dyspozycji Urzędu Miejskiego zajmowany lokal mieszkalny. Wobec

odmowy przedłożenia tego oświadczenia, wniosek powódki nie był rozpatrywany

przy sporządzaniu list przydziału mieszkań na 1988 i 1989 r.

Następnie pismami z 19 marca 1992 r. i z 7 maja 1992 r. oraz z 6 sierpnia

1993 r i 25 kwietnia 1994 r. pozwana proponowała powódce przydział mieszkań

typu własnościowego po wpłaceniu przez nią pełnego wkładu budowlanego, na co

3

powódka nie wyraziła zgody. Do 1999 r. powódka nie kontaktowała się ze stroną

powodową, a w dniu 7 czerwca 1999 r. Spółdzielnia zaproponowała jej przydział

również mieszkania własnościowego na takich samych warunkach, a wobec

odmowy zaproponowała wynajem mieszkania. Podobnie w lutym i czerwcu 2000 r.

strona pozwana proponowała powódce przydział mieszkania własnościowego po

wpłaceniu pełnego wkładu budowlanego a w dniu 1 sierpnia 2001 r. skierowała do

niej propozycję objęcia mieszkania typu lokatorskiego po wpłaceniu wkładu

mieszkaniowego odpowiadającego 50% wartości mieszkania. Wobec odmowy

powódki pozwana wykreśliła ją z rejestru członków i zwróciła wpłacony wkład

mieszkaniowy.

Wyrokiem z dnia 31 października 2007 r. wydanym w sprawie […] Sąd

Okręgowy uchylił zaskarżone przez powódkę uchwały organów Spółdzielni o

wykreśleniu powódki, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 marca 2008 r. oddalił

apelację strony pozwanej.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym Sądy obu instancji uznały roszczenie

powódki za bezzasadne. Stwierdziły, że oparte jest ono na art. 64 k.c. oraz

art. 1047 k.p.c., jednakże art. 64 k.c. nie jest samodzielną podstawą do kreowania

obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli, gdyż stanowi jedynie

podstawę do przymusowej realizacji obowiązku, który wynika z innego źródła,

a zatem może mieć zastosowanie tylko wówczas, gdy istnieje cywilnoprawny

obowiązek złożenia określonego oświadczenia woli. W ocenie Sądów

w rozpoznawanej sprawie nie istnieje po stronie pozwanej Spółdzielni

cywilnoprawny obowiązek zawarcia z powódką umowy o ustanowienie na jej rzecz

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego. Obowiązek taki nie

wynika bowiem z umowy zawartej przez strony w dniu 25 listopada 1983 r.

w sprawie określenia kolejności przydziału lokalu mieszkalnego, która nie kreuje

zdefiniowanego cywilnoprawnego zobowiązania Spółdzielni do przydziału

mieszania a ma raczej charakter deklaracji ze strony Spółdzielni, że w miarę

możliwości, wynikających z pomocy państwa w postaci finansowania budownictwa

mieszkaniowego, zobowiązuje się przydzielić powódce wnioskowany przez nią

lokal, po rozpatrzeniu złożonych wcześniej wniosków. Umowa ta nie określa

terminu, w którym uprawnienie powódki do otrzymania mieszkania miałoby zostać

4

zrealizowane ani nie kreuje zobowiązania bezterminowego, nie zawiera

konkretyzacji prawa tj. powierzchni lokalu, jego położenia, numeru, adresu ani

dokładnego opisu, nie może więc stanowić podstawy zgłoszonego roszczenia.

Sądy wskazały również, że po wejściu w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116,

ze zm. – dalej: „u.s.m.”) uchylone zostały przepisy Prawa spółdzielczego dotyczące

przydziału mieszkań spółdzielczych i obecnie nie ma już także możliwości

ustanowienia nowego prawa lokatorskiego i zawarcia umowy w tym przedmiocie,

za wyjątkiem realizacji roszczeń przewidzianych w art. 13 i 15 u.s.m. Brak podstaw,

zdaniem Sądów, by do powódki miał zastosowanie art. 10 ust. 3 u.s.m. w brzmieniu

sprzed 31 lipca 2007 r., gdyż do tej daty nie doszło do ustanowienia na jej rzecz

prawa do lokalu a nie ma też dowodów na to, czy pozwana w tym czasie

dysponowała lokalem „z odzysku” o parametrach odpowiadających lokalowi

wskazanemu przez powódkę. Zdaniem Sądu Apelacyjnego powódka nie spełniła

również wymagania precyzyjnego sformułowania sentencji wyroku, nadającego się

do egzekucji (art. 64 k.c. w zw. z art. 1047 k.p.c.), uniemożliwiając tym samym

sądowi zasądzenie zgodne z wnioskiem, ani nie zgłosiła wniosku

o przeprowadzenie w tym względzie stosowanego postępowania dowodowego.

Uzasadniało to oddalenie powództwa.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, powódka w ramach

pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie § 3 statutu pozwanej Spółdzielni, art. 9-6,

a w szczególności art. 10 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej:

„u.s.m.”), art. 218-222 Pr. spółdz. w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 24 kwietnia

2001 r., a w ramach drugiej podstawy kasacyjnej naruszenie art. 247 k.p.c., art. 233

§ 1 k.p.c. oraz art. 366 k.p.c., a także błędne przyjęcie, że pozwana zwróciła

powódce wkład mieszkaniowy oraz że proponowała jej zawarcie umowy

stosowanie do postanowień umowy z dnia 25 listopada 1983 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Bezsporne jest, że powódka jest członkiem pozwanej Spółdzielni oraz że

zawarła z jej poprzedniczką prawną umowę w dniu 25 listopada 1983 r. o kolejności

przydziału mieszkania spółdzielczego, w której Spółdzielnia zobowiązała się do

przydzielenia na jej rzecz, w ustalonej w umowie kolejności, lokalu mieszkalnego

kategorii odpowiadającej wnioskowi powódki, a więc prawa do lokalu M-4 na

warunkach spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, taki

bowiem lokal wskazany został we wniosku powódki. Zawarcie umowy o kolejności

przydziału było obowiązkiem członka i spółdzielni wynikającym z dawnego art. 205

Pr. spółdz. Obowiązkiem spółdzielni, wynikającym z zawarcia umowy o kolejności

przydziału, było dokonanie na rzecz członka przydziału lokalu mieszkalnego

uzgodnionej kategorii na warunkach określonych w umowie (lokatorskich lub

własnościowych) w czasie, gdy nadeszła przyjęta w umowie kolejność przydziału

lokalu na rzecz członka i wniósł on wymaganą część lub całość wkładu

mieszkaniowego albo budowlanego. Po zawarciu powyższej umowy i wpłaceniu

przez członka wkładu lub jego części powstawała ekspektatywa przydziału, to

znaczy szczególna sytuacja prawna polegająca na tym, że członek może liczyć na

to, iż po spełnieniu się wymaganych przesłanek nabędzie prawo podmiotowe.

W literaturze i orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że w razie naruszenia

przez spółdzielnię tej umowy i nie dokonania na rzecz członka przyrzeczonego

przydziału lokalu mieszkalnego, członkowi przysługiwało realizowane na drodze

sądowej w oparciu o art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c. roszczenie o zobowiązanie

spółdzielni do wydania przydziału (porównaj między innymi uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1988 r. III CZP 27/88, z dnia 2 lutego 1992 r.

III CZP 116/92, OSNC 1993/3/36) i z dnia 16 listopada 2004 r. III CZP 68/04,

OSNC 2005/11/183 oraz wyroki z dnia 19 czerwca 2002 r. II CKN 762/00, OSNC

2003/5/71 i z dnia 1 grudnia 2010 r. I CSK 91/10, niepubl.).

Błędne jest zatem stanowisko Sądu Apelacyjnego, że zawarta między

stronami w dniu 25 listopada 1983 r. umowa na podstawie art. 205 Pr. spółdz.

o kolejności przydziału nie rodziła skutków cywilnoprawnych i nie mogła stanowić

podstawy roszczenia powódki zgłoszonego w oparciu o art. 64 k.c. w zw. z art.

1047 k.p.c. Podobnie bezpodstawnie Sąd ten przyjął, że roszczenie o zawarcie

umowy o ustanowienie prawa do lokalu (dawniej roszczenie o przydział) musiało

6

dotyczyć konkretnego lokalu. Jak wskazuje się w literaturze i jak stwierdził Sąd

Najwyższy w powołanym wyroku z dnia 1 grudnia 2010 r. I CSK 91/10 roszczenie

takie nie dotyczyło konkretnego lokalu mieszkalnego i co do zasady obejmowało

zobowiązanie spółdzielni do przydziału spółdzielczego prawa do lokalu

mieszkalnego określonego rodzaju i typu, ogólnie opisanego w umowie o ustalenie

kolejności przydziału. Na podstawie tej umowy spółdzielnia miała zatem obowiązek

przydzielić spółdzielcze własnościowe lub lokatorskie prawo do lokalu określonej

wielkości, a nie takie prawo do konkretnego lokalu. Jeżeli w toku procesu o wydanie

przydziału możliwe okazałoby się określenie konkretnego lokalu, wyrok powinien

wskazywać mieszkanie, jakie spółdzielnia obowiązana jest przydzielić, ale jeżeli

jest to niemożliwe (gdyż np. spółdzielnia dopiero buduje lokale albo nie

przedstawiła, jakimi lokalami dysponuje), sąd powinien w wyroku jedynie określić

parametry lokalu, który obowiązana jest przydzielić spółdzielnia i wówczas wybór

konkretnego mieszkania podlegałby zasadom rządzącym zobowiązaniami

przemiennymi (art. 365 k.c.), przy czym w pierwszej kolejności wybór ten należałby

do spółdzielni. Wbrew zatem stanowisku Sądu Apelacyjnego, powódka nie tylko nie

miała obowiązku „precyzyjnego sformułowania sentencji wyroku nadającego się do

egzekucji”, który to obowiązek oczywiście spoczywa na Sądzie, lecz nie miała

również obowiązku wskazania konkretnego lokalu objętego roszczeniem

o przydział, jeżeli nie było to możliwe wobec braku odpowiedniej informacji ze

strony pozwanej Spółdzielni.

Nie można także podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że skreślenie

przepisów art. 218-222 Pr. spółdz. dokonane przez art. 29 pkt 11 u.s.m. powoduje,

iż od chwili wejścia w życie tej ustawy roszczenie o przydział lokalu spółdzielczego

jest pozbawione podstawy prawnej jak również nie przysługuje roszczenie

o zawarcie umowy o ustanowienie takiego prawa. Przyjęcie takiego stanowiska

prowadziłoby do pozbawienia uprawnionych przysługującego im prawa

podmiotowego w postaci oczekiwania na przydział mieszkania spółdzielczego,

wynikającego z zawarcia umowy o kolejności przydziału i nadejścia terminu,

w którym zobowiązanie spółdzielni wynikające z tej umowy powinno być

zrealizowane (porównaj między innymi wyrok Sądu Najwyższego z dnia

6 października 2004 r. I CK 169/04 niepubl. i wskazaną uchwałę z dnia

7

16 listopada 2004 r. III CZP 68/04). Jeżeli zatem na podstawie przepisów

Pr. spółdz. powstało po stronie członka spółdzielni roszczenie o przydział lokalu

mieszkalnego, które nie zostało przez spółdzielnię zrealizowane, to późniejsze

skreślenie tych przepisów przez przepisy u.s.m. nie mogło zniweczyć już

istniejącego roszczenia, które powinno być zrealizowane na podstawie nowych

przepisów u.s.m.

Jeżeli więc pozwana Spółdzielnia nie zaproponowała powódce przydziału

lokatorskiego prawa do mieszkania spółdzielczego M-4 w kolejności wynikającej

z zawartej w dniu 25 listopada 1983 r. umowy w sprawie określenia kolejności

przydziału mieszkania spółdzielczego i tym samym nie wywiązała się z powyższej

umowy, powinna obecnie zrealizować roszczenie powódki wynikające z tej umowy

i wykonać je w oparciu o, odpowiednio stosowane, przepisy ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych dotyczące ustanowienia spółdzielczego

lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego.

Z tych przyczyn kasacyjny zarzut naruszenia art. 10 u.s.m. okazał się

uzasadniony, co musiało prowadzić, także przy bezzasadności wszystkich

pozostałych zarzutów, do uchylenia zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39815

k.p.c. i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art.

391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).