II CSK 296/11

Wyrok z dnia 18 stycznia 2012 r., II CSK 296/11

Brak formalny weksla w postaci niewskazania roku w dacie wystawienia

weksla nie może być usunięty na podstawie okoliczności towarzyszących

wystawieniu weksla, niewynikających z jego treści.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "I.C.P.", spółki z o.o. w Ł. przeciwko

Ewie S. i Leszkowi S. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 18 stycznia 2012 r. skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Łodzi z dnia 21 grudnia 2010 r.

oddalił skargę kasacyjną oraz zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz

strony powodowej kwotę 2700 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa wniosła o wydanie w postępowaniu nakazowym nakazu

zapłaty przez pozwanych na jej rzecz kwoty 119 767,72 zł z ustawowymi odsetkami

od dnia 16 grudnia 2009 r. i kosztami procesu na podstawie weksla własnego

wobec uznania przez pozwanych długu na piśmie. W dniu 12 stycznia 2010 r. został

ten nakaz, zgodny z żądaniem. Po rozpoznaniu zarzutów pozwanych Sąd

Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy ten nakaz,

a zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił

apelację pozwanych.

Sądy ustaliły m.in., że strona powodowa rozpoczęła w 2006 r. współpracę z

"L.", spółką z o.o. w Ł., w której udziały po 50% posiadali pozwani. Spółka ta

wręczyła stronie powodowej weksel własny in blanco podpisany przez prezesa

pozwanego Leszka S. oraz przez pozwanych Leszka S. i Ewę S. jako poręczycieli.

W dniu 21 marca 2006 r. została sporządzona deklaracja wekslowa określająca

powoda jako remitenta, a spółkę "L." jako wystawcę, który upoważnił powoda

nieodwołalnie i bezwarunkowo do wypełnienia weksla w każdym czasie i

skierowania go do zapłaty bez protestu, w razie opóźnienia w zapłacie przez spółkę

"L." na rzecz powoda należności za dostarczony sprzęt gospodarstwa domowego,

sumą wekslową równą kwocie zadłużenia wraz z należnymi odsetkami i kosztami

dochodzenia należności. Za przedmiotowy weksel osobiście poręczyli pozwani.

Postanowieniem z dnia 17 lipca 2009 r. ogłoszono upadłość spółki "L." z

możliwością zawarcia układu, pozostawiając upadłemu zarząd majątkiem. W dniu

16 listopada 2009 r. pełnomocnik powoda zawiadomił spółkę "L." i pozwanych o

wypełnieniu weksla oraz wezwał do jego wykupu. Stwierdził, że wysokość

zadłużenia wynosi kwotę 117 732,47 zł z tytułu faktur i kwotę 2035,25 zł z tytułu

odsetek, podał daty wymagalności poszczególnych kwot oraz wskazał, że weksel

wypełniono na kwotę 119 767,72 zł, stanowiącą sumę tych należności. Wskazał też

miejsce i datę przedstawienia weksla do zapłaty – 24 listopada 2009 r. – określając

ten termin jako termin płatności weksla.

W dniu 24 listopada 2009 r. doszło do spotkania stron, w czasie którego

pozwany, działając także w imieniu pozwanej, uznał na piśmie dług z tytułu

poręczenia wekslowego na wskazaną kwotę i złożył propozycję sposobu jego

spłaty. W dniu 27 listopada 2009 r. powód wysłał do pozwanych ostateczne

przedsądowe wezwanie do zapłaty.

Sąd Okręgowy stwierdził, że w świetle art. 485 § 2 k.p.c. istniały przyczyny do

wydania nakazu zapłaty na podstawie wypełnionego przez stronę powodową

weksla własnego, który uznał za ważny, nie uwzględniając zgłoszonego przez

pozwanych zarzutu formalnego nieważności weksla z powodu niepodania roku we

wskazanej na wekslu dacie jego wystawienia oznaczonej jako „16 listopada”. Sąd

Okręgowy stwierdził, że okoliczności sprawy, a w szczególności pisma wzywające

do zapłaty i wyznaczające termin do wykupu weksla oraz spotkanie w dniu 24

listopada 2009 r., jednoznacznie potwierdzają, że weksel został wypełniony przed

datą wskazaną, jako data płatności, tj. w dniu 16 listopada 2009 r. Nie uwzględnił

też pozostałych zarzutów pozwanych – braku protestu i nieprzedstawienia weksla

do zapłaty, wypełnienia weksla niezgodnie z deklaracją w zakresie daty

wystawienia i klauzuli „bez protestu”, a także zarzutów ze stosunku podstawowego,

tj. niepodjęcia próby wyegzekwowania należności od wystawcy i braku

ubezpieczenia.

Sąd Okręgowy stwierdził, że strona powodowa była również uprawniona do

żądania wydania nakazu zapłaty na podstawie art. 485 § 1 pkt 3 k.p.c., w pozwie

bowiem – niezależnie od wskazania weksla – wskazała także na uznanie długu, a

pozwani w tym zakresie nie zgłosili żadnych zarzutów ani dowodów.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację pozwanych, podzielił stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że weksel niezawierający oznaczenia roku w dacie wystawienia

jest ważny, jeżeli można tę sprawę łatwo wyjaśnić na podstawie okoliczności

towarzyszących. Stwierdził, że choć zgodnie z art. 101 pkt 6 w związku z art. 102

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 – dalej:

"Pr.weksl.") brak daty wystawienia unieważnia weksel, to jednak gdy data

wystawienia nie zawiera jedynie oznaczenie roku, możliwe jest w drodze wykładni

wyjaśnienie tej niedokładności, jeżeli rok wystawienia nie budzi wątpliwości w

świetle okoliczności towarzyszących. Uznał, że w rozpoznawanej sprawie można

bez żadnych wątpliwości wyjaśnić, że rokiem wystawienia (wypełnienia) weksla jest

rok 2006, co wynika jednoznacznie z daty zawiadomienia o wypełnieniu weksla

oraz daty wezwania do jego wykupu, a także z daty pieczęci pocztowej stanowiącej

dowód nadania pisma na poczcie. (...)

W skardze kasacyjnej pozwani zarzucili błędną wykładnię art. 101 pkt 6 w

związku z art. 102 Pr.weksl. przez przyjęcie, że formalny brak weksla w postaci nie

podania roku w dacie jego wystawienia może być usunięty na podstawie

okoliczności towarzyszących, nieobjętych treścią weksla, niezastosowanie art. 101

pkt 5 w związku z art. 102 Pr.weksl. w wyniku błędnej wykładni art. 101 pkt 6 w

związku z art. 102 Pr.weksl. przez przyjęcie, że weksel nie określający daty

wystawienia, zawiera oznaczenie osoby remitenta, a także niezastosowanie art. 32

zd. 2 w związku z art. 103 Pr.weksl. na skutek błędnej wykładni art. 101 pkt 6 w

związku z art. 102 Pr.weksl. przez przyjęcie ważności zobowiązania poręczycieli

wekslowych, mimo braku daty wystawienia weksla. Zarzucili również naruszenie art.

385 w związku z art. 485 § 2 zdanie pierwsze w związku z art. 486 § 1 oraz art. 386

§ 4 k.p.c. przez oddalenie uzasadnionej apelacji pozwanych na skutek błędnego

uznania za bezzasadny zarzutu niedopuszczalności wydania nakazu zapłaty na

podstawie weksla nie zawierającego daty wystawienia. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezsporne jest, że nieuczestnicząca w sprawie spółka "L.", której jedynymi

udziałowcami byli pozwani, wystawiła weksel własny in blanco, a pozwani podpisali

ten weksel jako poręczyciele. Do weksla sporządzona została deklaracja wekslowa.

Weksel wypełniła strona powodowa, wpisując kwotę należności spółki "L." za

dostarczone jej przez stronę powodową towary. Weksel ten jest więc wekslem

własnym, do którego mają zastosowanie przepisy art. 101-104 Pr.weksl.

W art. 101 Pr.weksl. określone są wymagania formalne weksla własnego,

a zgodnie z art. 102 nie jest uważany za weksel własny dokument, któremu brak

jednej z cech wskazanych w art. 101, wyjąwszy przypadki określone w art. 102.

Oznacza to, że – co do zasady – dokument, któremu brak choćby jednej z cech

określonych w art. 101 nie jest wekslem, a więc nie mają do niego zastosowania

zasady odpowiedzialności wekslowej przewidziane w Prawie wekslowym. Jedynie

braki formalne weksla wskazane w art. 102 ust. 2 i 3, tj. brak terminu płatności

weksla, miejsca płatności weksla oraz brak miejsca jego wystawienia nie powodują

nieważności weksla, jeżeli można zastosować przewidziane w tym przepisie

niewzruszalne domniemania prawne pozwalające na uzupełnienie tych braków.

Zgodnie z art. 101 pkt 6 Pr.weksl., weksel własny musi zawierać m.in.

oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla. Brak daty wystawienia weksla nie

został objęty art. 102 Pr.weksl., a zatem nie może być usunięty w drodze

domniemań prawnych i powoduje nieważność weksla. Jest to uzasadnione tym, że

data wystawienia weksla ma decydujące znaczenie dla oceny zdolności wekslowej

wierzyciela i dłużnika wekslowego, ustalenia prawa właściwego przy zmianie

przepisów prawa wekslowego (art. 109 Pr.weksl.) oraz dla określenia początku

biegu licznych terminów wskazanych w Prawie wekslowym.

Data wystawienia weksla powinna zawierać oznaczenie dnia, miesiąca i roku;

brak jednego z tych elementów powoduje, że data wystawienia weksla nie została

wskazana, a zatem weksel jest nieważny, chyba że możliwe okaże się usuniecie

tego braku w drodze wykładni weksla. W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że

usunięcie braków formalnych weksla w drodze wykładni nie jest wyłączone,

jednakże – ze względu na szczególny rygoryzm odpowiedzialności wekslowej i

formalizm prawa wekslowego, uzasadniony koniecznością zapewnienia szybkiego i

bezpiecznego obrotu wekslami – zakres wykładni weksla jest znacznie zwężony i

ogranicza się do wykładni obiektywnej, dokonywanej wyłącznie na podstawie tekstu

weksla. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 kwietnia 1993 r., III CZP

7/93 (OSNCP 1993, nr 12, poz. 199) oraz w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia

29 czerwca 1995 r., III CZP 66/95 (OSNC 1995, nr 12, poz. 168) formalny charakter

weksla wprawdzie nie wyłącza możliwości wykładni, czyli ustalenia jego właściwej

treści, jednak wyjaśnienia tego można dokonać tylko na podstawie tekstu weksla,

gdyż ze względu na obiegowość weksli i konieczność zapewnienia ochrony

nabywcy, dla ustalenia treści zobowiązania wekslowego miarodajna może być tylko

treść oświadczenia woli zawarta w dokumencie wekslowym. Wykładnia dokonana

na podstawie tekstu weksla może zmierzać do uściślenia znaczenia

poszczególnych zwrotów, usunięcia oczywistych pomyłek oraz błędów językowych,

gramatycznych itp. Dotyczy to także sytuacji, w której nie doszło do przeniesienia

praw z weksla, a wierzytelności wekslowej dochodzi remitent jako jedyny wierzyciel;

choć w takim wypadku odpada wzgląd na bezpieczeństwo obrotu wekslowego,

także trzeba odrzucić możliwość odwołania się do rzeczywistej woli podmiotów

zobowiązania wekslowego, a więc do okoliczności niewynikających z tekstu weksla

ze względu na formalny charakter tego zobowiązania, nie istnieje ono bowiem poza

treścią weksla i nie traci abstrakcyjnego charakteru tylko dlatego, że weksel nie

został puszczony w obieg.

W uchwale z dnia 8 września 1995 r., III CZP 105/95 (OSNC 1995, nr 12, poz.

174) Sąd Najwyższy stwierdził, że brak oznaczenia waluty, w jakiej wyrażono sumę

wekslową, powoduje, iż dokument nie jest wekslem. Wskazał, że oznaczenie sumy

pieniężnej w rozumieniu art. 101 pkt.2 Pr.weksl. wymaga wpisania na wekslu

zarówno kwoty, jak i waluty, bez czego oznaczenie sumy pieniężnej nie byłoby

kompletne. Stwierdził, że dopuszczalne jest usunięcie takiej niejasności za pomocą

wykładni, ale jedynie wykładni dokonanej wyłącznie na podstawie tekstu weksla, a

nie okoliczności towarzyszących wystawieniu weksla, gdyż z tych okoliczności,

znajdujących się poza tekstem weksla, nie można wnioskować o jego treści i

uzupełniać w ten sposób brakujący, istotny element weksla.

Wszystkie te zasady należy odnieść do braku weksla, którym jest

nieoznaczenie roku w dacie wystawienia weksla. Wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, braku tego nie można usunąć na podstawie okoliczności

towarzyszących wystawieniu weksla, nie wynikających z jego treści. W literaturze

został wprawdzie wyrażony pogląd, że weksel niezawierający oznaczenia roku w

dacie wystawienia jest ważny, jeżeli sprawę tę można łatwo wyjaśnić na podstawie

okoliczności towarzyszących, jednak nie zawierał on szerszego uzasadnienia i nie

został podtrzymany. Należy go zatem uznać za jednostkowy i odbiegający od

jednolitego stanowiska doktryny w tym przedmiocie, stwierdzającego, że jeżeli data

wystawienia weksla nie zawiera roku wystawienia, a tylko dzień i miesiąc, weksel

jest nieważny. Można jedynie uznać taki weksel w tej części za weksel niezupełny

(in blanco), który może być uzupełniony przez wpisanie roku, jednak najpóźniej do

chwili dochodzenia praw z weksla w postępowaniu sądowym, a więc przed

wydaniem na jego podstawie nakazu zapłaty. Jeżeli nie został uzupełniony w ten

sposób, trzeba uznać, że niewskazanie roku w dacie wystawienia weksla jest

brakiem formalnym, który nie może być usunięty na podstawie o okoliczności

towarzyszących wystawieniu weksla, niewynikających z jego tekstu.

Na marginesie należy zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie Sądy obu

instancji na podstawie tych samych okoliczności towarzyszących wystawieniu

weksla wskazały w uzasadnieniach wyroków dwie różne daty wystawienia weksla:

Sąd Okręgowy – rok 2009, a Sąd Apelacyjny – rok 2006. Niewykluczone, że doszło

tylko oczywistej omyłki pisarskiej, jednak jej nieusunięcie w sprawie, w której

właśnie ta okoliczność była przedmiotem najistotniejszego sporu, dobitnie świadczy

o niedopuszczalności uzupełniania braków formalnych weksla w ten sposób.

Przedmiotowy weksel nie zawiera w tekście żadnych wskazówek, na

podstawie których można byłoby wywieść z jego tekstu rok wystawienia weksla,

zatem należało uznać go za nieważny. Skarżący trafnie więc zarzucili naruszenie

art. 101 pkt 6 w związku z art. 102 Pr.weksl. oraz art. 32 zdanie drugie w związku z

art. 103 Pr.weksl.

Zasadność tych zarzutów nie mogła jednak prowadzić do uwzględnienia

skargi kasacyjnej, strona powodowa bowiem dochodziła roszczeń zarówno na

podstawie weksla (art. 485 § 2 k.p.c.), jak i na podstawie uznania przez pozwanych

długu na piśmie (art. 485 § 1 pkt 3 k.p.c.), a Sąd pierwszej instancji, utrzymując w

mocy nakaz zapłaty, uwzględnił obie te podstawy, pozwani zaś nie zgłosili w tym

przedmiocie żadnych zarzutów ani dowodów, także w skardze kasacyjnej. (...)

Druga podstawa uwzględnienia powództwa – uznanie długu – nie została zatem

zakwestionowana, co prowadzi do wniosku, że mimo odpadnięcia podstawy

odpowiedzialności pozwanych jako poręczycieli wekslowych, wyrok odpowiada

prawu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

in fine k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną.