II PK 129/11

Sygn. akt II PK 129/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa H. D.

przeciwko Zakładom Zielarskim "H."

o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 11 stycznia 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. zasądził od

Zakładów Zielarskich „H.” na rzecz powódki H. D. kwotę 10.220,64 zł tytułem

odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie umowy o pracę, oddalając

jej roszczenie o przywrócenie do pracy.

2

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka była zatrudniona u strony

pozwanej od 15 maja 1993 r. na podstawie umowy o pracę zawartej na czas

nieokreślony, ostatnio (od 1 listopada 2002 r.) na stanowisku kierownika działu

zaopatrzenia. W dniu 19 października 2009 r. dyrektor strony pozwanej wręczył

powódce pismo o rozwiązaniu umowy o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego

okresu wypowiedzenia, który upłynął 31 stycznia 2010 r. Wskazaną w tym piśmie

przyczyną wypowiedzenia był brak zaufania polegający na naruszeniu norm

wytwarzania produktów leczniczych, tj. złożenia przez powódkę zamówienia na

surowiec do produkcji leków – gliceryny - w ilości 22 ton przy maksymalnej

pojemności legalnego zbiornika – 15 ton, zatwierdzonego przez Główny Inspektorat

Farmaceutyczny w dokumentacji głównej wytwórni. Według ustaleń Sądu

Rejonowego, do obowiązków powódki należała, między innymi, kontrola stanu

zapasów magazynowych, nadzór nad gospodarką magazynową, terminowe

dostarczanie surowców w odpowiedniej ilości, jakości i asortymencie. Powódka

bezpośrednio podlegała dyrektorowi zakładu, mając współpracować z kierownikami

innych komórek organizacyjnych, w szczególności z kierownikiem działu obrotu

towarowego odpowiedzialnym za magazyny. W dniu 23 marca 2009 r. powódka

zamówiła 22 tony gliceryny farmaceutycznej, co zatwierdzili główny księgowy i

dyrektor zakładów. Termin dostawy przypadał na 8 kwietnia 2009 r., a w dniu 3

kwietnia 2009 r. dział obrotu towarowego powziął wątpliwości co do przyjęcia tej

dostawy, wskazując że zbiornik magazynowy ma jedynie 15 ton pojemności.

Zarządzeniem z 6 kwietnia 2009 r. dyrektor nakazał przyjąć glicerynę w ilości 15

ton. Powódki nie poinformowano ani o notatce p.o. kierownika działu towarowego,

ani o zarządzeniu dyrektora. W dniu 8 kwietnia 2009 r. dostarczono zamówione 22

tony gliceryny, a dział obrotu towarowego przyjął jedynie 15 ton tego surowca,

powołując się na decyzję dyrektora. Po rozmowie z dyrektorem powódka dokonała

zwrotu 7 ton gliceryny, nie narażając zakładu pracy na żadne dodatkowe koszty. Z

ustaleń poczynionych w sprawie wynikało nadto, że w ciągu roku zamawiano i

realizowano cztery dostawy gliceryny po 22 tony każda, co zaspokajało potrzeby

zakładów w tym zakresie. W zakładzie funkcjonowały dwa zbiorniki magazynowe o

pojemności 15 ton i 22 tony. Oba były użytkowane w okresie zatrudnienia powódki,

a dopiero po jej zwolnieniu z pracy wyłączono z użytku ten o pojemności 22 ton. Za

3

zbiorniki magazynowe odpowiedzialny był dział obrotu towarowego. Powódka nie

miała obowiązku znać dokumentacji głównej wytwórni i do czasu dostawy gliceryny

w kwietniu 2009 r. nikt jej nie informował o wyłączeniu zbiornika o pojemności 22

ton z użytku.

Przy takiej podstawie faktycznej Sąd pierwszej instancji uznał, że

wypowiedzenie powódce umowy o pracę było nieuzasadnione. Sąd wskazał przede

wszystkim, że za zbiorniki i magazynowanie gliceryny odpowiedzialny był dział

obrotu towarowego, którego kierownik aż do roku 2009 dopuszczał do użytku

nielegalizowany zbiornik o pojemności 22 tony i przyjmował dostawy tego surowca

w takiej ilości, łamiąc obowiązujące procedury. Powódka nie wiedziała zaś o

wyłączeniu większego zbiornika z użytku, wobec czego nie ponosi

odpowiedzialności za zamówienie większej ilości gliceryny niż mógł pomieścić

legalizowany zbiornik. Tym samym przyczyna wskazana przez pracodawcę w

piśmie wypowiadającym umowę o pracę nie uzasadniała rozwiązania stosunku

pracy w tym trybie.

Jednakże, zdaniem Sądu Rejonowego, przywrócenie powódki do pracy

byłoby niecelowe, biorąc pod uwagę zatrudnienie na stanowisku powódki innej

osoby dobrze spełniającej swoje obowiązki, kierowniczy charakter stanowiska

zajmowanego przez powódkę, niewątpliwy konflikt między nią a dyrektorem

zakładu oraz kierownikiem działu obrotu towarowego. Z tych przyczyn,

uwzględniając powództwo, Sąd pierwszej instancji zasądził na rzecz powódki

odszkodowanie (art. 45 § 1 i 2 k.p., art. 471

k.p.), oddalając powództwo w zakresie

przywrócenia do pracy.

Na skutek apelacji powódki, skarżącej wyrok w części oddalającej

powództwo o przywrócenie do pracy i rozstrzygającej o kosztach procesu, Sąd

Okręgowy - Sąd Pracy wyrokiem z dnia 11 stycznia 2011 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w punktach odnoszących się do zasądzenia na rzecz powódki

odszkodowania i oddalenia roszczenia o przywrócenie do pracy w ten sposób, że

przywrócił H. D. do pracy w pozwanych zakładach na poprzednie warunki, a także

zasądził na jej rzecz kwotę 3.406,88 zł tytułem wynagrodzenia za czas

pozostawania bez pracy, oddalił apelację w pozostałym zakresie i zasądził od

4

strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

prawnego w instancji odwoławczej.

Sąd drugiej instancji za trafny uznał zarzut naruszenia art. 45 § 2 k.p.,

podnosząc że:

1. fakt zatrudnienia innego pracownika w miejsce zwolnionego z pracy

nie jest wystarczający do uznania, że przywrócenie do pracy jest niemożliwe lub

niecelowe;

2. powódce nigdy nie zarzucano braku kwalifikacji do wykonywania

pracy na stanowisku kierownika działu zaopatrzenia, w związku z czym bez

znaczenia jest, czy osoba zatrudniona obecnie na stanowisku powódki ma takie

same czy wyższe kwalifikacje;

3. powódka przez cały okres zatrudnienia u strony pozwanej była

cenionym pracownikiem, o czym świadczy długoletnia praca oraz awans na

stanowisko kierownika w 2002 r.;

4. za uznaniem niecelowości przywrócenia powódki do pracy nie może

przemawiać okoliczność, na którą wskazywał dyrektor strony pozwanej w toku

rozprawy apelacyjnej, że brak zaufania do powódki wyrażony w wypowiedzeniu

umowy o pracę wynikał również z innych „drobnych zdarzeń”, bowiem takich

okoliczności nie powołano w piśmie rozwiązującym stosunek pracy;

5. nie udowodniono, że współpraca pracowników z powódką układała się

niewłaściwie lub gorzej niż z osobą obecnie zatrudnioną;

6. na gruncie niniejszej sprawy nie można mówić o jakimkolwiek

konflikcie pomiędzy powódką a dyrektorem, czy też kierownikiem działu obrotu

towarowego;

7. strona pozwana podała nieprawdziwą przyczynę rozwiązania umowy

o pracę, naruszając w sposób rażący przepisy prawa pracy, a zatem stawiając to

zachowanie w opozycji do zachowania powódki, której nie wykazano naruszenia

obowiązków pracowniczych, nie można przyznać priorytetu interesowi pracodawcy i

uznać przywrócenia powódki do pracy za niecelowe.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd drugiej instancji, zmieniając zaskarżony

wyrok, orzekł o przywróceniu powódki do pracy i należnym jej wynagrodzeniu za

czas pozostawania bez pracy.

5

Strona pozwana wywiodła skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej

instancji w części uwzględniającej apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego,

zarzucając naruszenie:

1. art. 378 § 1 w związku z art. 4771

k.p.c., przez przekroczenie granic

apelacji i orzeczenie ponad zakres kwestionowany przez apelującego;

2. art. 365 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez jego

niezastosowanie, co skutkowało pominięciem przy rozstrzyganiu sprawy przez Sąd

drugiej instancji treści orzeczenia Sądu pierwszej instancji w zakresie, w jakim

orzeczenie to uprawomocniło się i dokonanie zmiany orzeczenia w części

prawomocnej;

3. art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak w uzasadnieniu

wyroku wyjaśnienia przyczyn i podstaw prawnych orzeczenia ponad zakres

zaskarżony przez apelację;

4. art. 45 § 1 k.p. przez jego zastosowanie oraz art. 45 § 2 k.p. przez

błędną wykładnię, „podczas gdy w sprawie zachodziły przesłanki do

nieuwzględnienia przywrócenia powódki do pracy, z uwagi na uzasadniony brak

zaufania pozwanego pracodawcy do powódki”.

Opierając skargę na takich podstawach, strona pozwana wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania oraz o zasądzenie od powódki kosztów postępowania kasacyjnego,

ewentualnie o uchylenie tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie apelacji powódki oraz o zasądzenie od powódki kosztów postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono w szczególności, że powódka

zaskarżyła wyrok Sądu Rejonowego tylko w części odnoszącej się do oddalenia jej

roszczenia o przywrócenie do pracy. Apelacja nie objęła więc wyroku w części

zasądzającej na rzecz powódki odszkodowanie, co determinowało zakres

rozstrzygnięcia Sądu odwoławczego, eliminując możliwość przywrócenia powódki

do pracy. Zgodnie z treścią art. 45 § 1 i 2 k.p., roszczenia o przywrócenie do pracy i

o odszkodowanie są roszczeniami alternatywnymi. Nie może zatem zaistnieć

sytuacja, w której roszczenie odszkodowawcze pozostaje jako część niezaskarżona

wyroku, a jednocześnie następuje przywrócenie pracownika do pracy. Sąd drugiej

6

instancji, zdaniem skarżącego, może więc zmienić wyrok Sądu pierwszej instancji

przez przywrócenie pracownika do pracy tylko wówczas, gdy apelacją zostaje

zaskarżone zarówno zasądzenie odszkodowania, jak i oddalenie powództwa o

przywrócenie do pracy. Natomiast w takiej sytuacji, jaka zaistniała w niniejszej

sprawie, wyrok Sądu Rejonowego uprawomocnił się w zakresie zasądzonego na

rzecz powódki odszkodowania, a tym samym w tej części nie mógł być zmieniony

przez Sąd Okręgowy, wobec czego niemożliwe było również przywrócenie powódki

do pracy.

Skarżący podniósł nadto, że „w kwestii braku zaufania Sąd odniósł się

jedynie w kontekście braku istnienia konfliktu. Tymczasem pominął inny aspekt

braku zaufania odzwierciedlający zachowanie powódki stanowiące bezpośrednią

przyczynę wypowiedzenia jej umowy o pracę, a mianowicie zamówienie gliceryny w

ilości większej niż możliwe było do zgodnego z prawem przechowywania”. Według

skarżącego, brak zaufania pracodawcy do pracownika może stanowić okoliczność

wpływającą na brak możliwości przywrócenia pracownika do pracy w rozumieniu

art. 45 § 2 k.p., a pracodawca może utracić zaufanie do pracownika także wtedy,

gdy dochodzi do niezawinionego naruszenia obowiązków pracowniczych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Z utrwalonych w orzecznictwie poglądów wynika, że z uwagi na alternatywny

charakter roszczeń pracownika, z którym rozwiązano umowę o pracę na czas

nieokreślony (o przywrócenie do pracy albo o odszkodowanie), przy przewidzianej

przepisami możliwości zasądzenia przez Sąd z urzędu odszkodowania zamiast

uwzględnienia żądanego przez powoda przywrócenia do pracy, faktycznym

przedmiotem postępowania w sprawie o przywrócenie do pracy jest nie tylko to

roszczenie, ale również przewidziane alternatywnie odszkodowanie. W

uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 25 lutego 1999 r., III ZP 34/98

(OSNP 2000 nr 2, poz. 44), zgodnie z którą dopuszczalna jest apelacja powoda od

wyroku, w którym sąd pierwszej instancji na podstawie art. 4771

§ 2 k.p.c. w

związku z art. 8 k.p. i art. 56 k.p. zasądził odszkodowanie w miejsce żądanego

7

przywrócenia do pracy i nie oddalił powództwa w żadnym zakresie, Sąd Najwyższy

wskazał, między innymi, że istota roszczeń alternatywnych na gruncie prawa pracy

polega na tym, że gdy pracownikowi przysługują - na zasadzie rozłącznego wyboru

- dwa lub więcej roszczenia przemienne, wybór jednego z nich i spełnienie go przez

pracodawcę powoduje wygaśnięcie zobowiązania. Jeżeli z mocy ustawy, ze

względu na ustalone okoliczności faktyczne, sądowi przysługuje uprawnienie do

dokonania korekty decyzji pracownika i „wyboru" innego roszczenia, to przyznanie

pracownikowi tego roszczenia w wyroku powoduje również wygaśnięcie

zobowiązania pracodawcy, które wynika z nieuzasadnionego lub sprzecznego z

przepisami prawa zwolnienia pracownika z pracy. Zatem powagą rzeczy osądzonej

takiego wyroku będzie objęte także nieuwzględnione przez sąd, a wybrane przez

pracownika roszczenie alternatywne. Tym samym prawomocność materialna

wyroku będzie dotyczyła zarówno odszkodowania, jak i przywrócenia do pracy. W

tej sytuacji wykluczona jest możliwość złożenia przez pracownika wniosku o

uzupełnienie wyroku przewidziana w art. 351 § 1 k.p.c., zaś właściwym środkiem

jego podważenia jest apelacja. Z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2009 r., I

PK 25/09 (LEX nr 523554) wynika, że alternatywne roszczenia przywrócenia do

pracy albo odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. wynikają z bezprawności lub

niezasadności tego samego wypowiedzenia, obejmują więc ten sam przedmiot

rozstrzygnięcia. Zaskarżenie zatem apelacją wyroku oddalającego jedno z tych

roszczeń nie powoduje uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego drugie

roszczenie. Podobną myśl wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z

dnia 9 maja 2008 r., II PK 319/07 (OSNP 2009 nr 21 – 22, poz.286), stwierdzając

że „roszczenia alternatywne z art. 45 § 1 k.p. wynikają z jednego stosunku

prawnego i zdarzenia (wypowiedzenia umowy o pracę). Uwzględnienie jednego

roszczenia wyklucza jednoczesne uwzględnienie drugiego. Zasądzenie jednego

likwiduje dług (zobowiązanie) pracodawcy co do innego roszczenia z art. 45 § 1 k.p.

Realizacja takiego rozwiązania materialnoprawnego (ustawowych roszczeń

alternatywnych) łączy się z funkcją procesową art. 4771

k.p.c. W założeniu spór

wynikły z wypowiedzenia umowy o pracę winien zakończyć się w jednym

postępowaniu, przy tym samym stanie faktycznym. Uwzględnienie więc w wyroku

jednego roszczenia likwiduje spór jednocześnie co do drugiego roszczenia

8

alternatywnego, nawet gdy sentencja nie zawiera orzeczenia oddalającego drugie

roszczenie. Alternatywne roszczenia przywrócenia do pracy i wynagrodzenia za

czas pozostawania bez pracy albo odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. wynikają z

bezprawności lub niezasadności tego samego wypowiedzenia, obejmują więc ten

sam przedmiot rozstrzygnięcia”.

Z powyższego wynika zatem, że przedmiotem sprawy toczącej się z

odwołania pracownika od czynności pracodawcy rozwiązującej stosunek pracy jest

zarówno przywrócenie do pracy, jak i odszkodowanie. Uwzględnienie roszczenia o

przywrócenie do pracy jest jednocześnie rozstrzygnięciem negatywnym co do

odszkodowania i odwrotnie, zasądzenie odszkodowania likwiduje spór również

odnośnie do przywrócenia do pracy. Zaskarżenie zatem apelacją wyroku

oddalającego jedno z tych roszczeń nie powoduje uprawomocnienia się orzeczenia

uwzględniającego drugie roszczenie, co uprawnia Sąd drugiej instancji do zmiany

zaskarżonego wyroku również w części zasądzającej jedno z roszczeń

alternatywnych. Zarzuty skarżącego w tym zakresie są zatem bezpodstawne.

Odnośnie natomiast do zarzutu naruszenia art. 45 § 2 k.p. wskazać należy,

że według tego przepisu, niecelowość lub niemożliwość przywrócenia do pracy

musi mieć charakter zobiektywizowany, to znaczy niezależny od subiektywnego

przekonania strony lub swobodnego uznania sądu. Sąd może bowiem ocenić

istnienie owej niemożliwości lub niecelowości dopiero wówczas, gdy ją „ustali".

Powyższy warunek wynika wprost z art. 45 § 2 k.p. i świadczy o tym, że w razie

wadliwego wypowiedzenia umowy o pracę prymat ma roszczenie o przywrócenie

do pracy, jeżeli takie roszczenie pracownik zgłosił. Sąd Najwyższy w sprawach, w

których został zastosowany art. 45 § 2 k.p., przyjmował, że nie jest na przykład

celowe przywrócenie pracownika do pracy na stanowisku kierowniczym w sytuacji

długotrwałego i głębokiego konfliktu z pracodawcą lub z osobą zarządzającą

zakładem pracy w imieniu pracodawcy (por. wyrok z dnia 19 listopada 1997 r., I

PKN 374/93, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508), albo gdy pracodawca niewłaściwie

podał przyczynę rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, lecz były nią

rzeczywiste, wielokrotne i nieusprawiedliwione nieobecności w pracy oraz używanie

alkoholu, stanowiące ze strony pracownika ciężkie naruszenie podstawowych

obowiązków pracowniczych (por. wyrok z dnia 13 listopada 1997 r., I PKN 343/97,

9

OSNAPiUS 1997 nr 19, poz. 563). Uprawniona jest więc teza, że gdy w wyniku

postępowania dowodowego okaże się, iż przyczyna rozwiązania z pracownikiem

umowy o pracę była nieuzasadniona, to tylko szczególne przyczyny leżące po

stronie pracownika bądź pracodawcy lub w ogóle niezależne od obydwu stron

mogą spowodować zasądzenie na jego rzecz odszkodowania - na miejsce

przywrócenia do pracy żądanego przez pracownika, bo jak trafnie wskazał Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 21 września 2001 r., I PKN 625/00 (OSNP 2003 nr 18,

poz. 427), pracodawca, który wskazuje nieprawdziwą przyczynę rozwiązania

umowy o pracę, z reguły nie może żądaniu przywrócenia do pracy przeciwstawić

twierdzenia o niecelowości uwzględnienia tego żądania.

Z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie niniejszej wynika, że strona

pozwana wskazała nieprawdziwą przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę. W

świetle treści tego wypowiedzenia nie budzi też wątpliwości, że utrata zaufania do

powódki miała wynikać wyłącznie z naruszenia przez nią norm wytwarzania

produktów leczniczych, co polegała na zamówieniu surowca (gliceryny) w ilości

przekraczającej pojemność legalnego zbiornika. Skoro tak określona przyczyna

okazała się nieprawdziwa, to wbrew twierdzeniom skarżącego, brak jest podstaw

do przyjęcia, że jej zachowanie było obiektywnie naganne, a tylko w takiej sytuacji,

zgodnie z poglądami judykatury, w stosunku do pracownika, któremu nie sposób

przypisać winy, możliwe jest stwierdzenie, iż z powodu utraty zaufania koniecznego

ze względu na rodzaj wykonywanej przez niego pracy niemożliwe jest dalsze jego

zatrudnianie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 7 września 1999 r., I PKN 257/99,

OSNAPiUS 2001 nr 1, poz. 1; z 14 października 2004 r., I PK 697/03, OSNP 2005

nr 11, poz. 159; z 25 stycznia 2005 r., II PK 171/04, OSNP 2005 nr 19, poz. 303 i

orzeczenia tam powołane oraz z 4 listopada 2008 r., I PK 81/08, M.P. Pr. 2009 nr 2,

s. 86). Również zarzut naruszenia art. 45 § 2 k.p. okazał się zatem nieuzasadniony.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).