II UK 109/11

Sygn. akt II UK 109/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku Z. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem Fabryki Maszyn Automatyki i Wyposażenia Przemysłowego "P." Spółka

z o.o.

o ustalenie odpowiedzialności członka zarządu za nieopłacone składki ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 17 listopada 2010 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 listopada 2010 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy Z. J. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

2

Społecznych z dnia 11 maja 2010 r., którym oddalono jego odwołanie od decyzji

organu rentowego -Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 listopada 2005 r.,

uznając, że wnioskodawca jako członek zarządu Fabryki Maszyn Automatyki i

Wyposażenia Przemysłowego „P." Spółka z o.o. odpowiada solidarnie całym

majątkiem za zaległe składki na ubezpieczenie społeczne za okres od lutego 2000

r. do października 2002 r. wraz z odsetkami na łączną kwotę 134.277,85 zł (art. 116

§ 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, jednolity tekst: Dz.

U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), w sprawie o ustalenie odpowiedzialności członka

zarządu za nieopłacone składki, przy udziale zainteresowanej Fabryki […].

W stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy ustalił, że Fabryka Maszyn

Automatyki i Wyposażenia Przemysłowego „P." spółka z o.o. powstała w 1994 r.

Przedmiotem jej działalności była produkcja bram i ogrodzeń oraz ich montaż,

ponadto produkcja instalacji parowych i wyposażeń suszarki. W okresie objętym

zaskarżoną decyzją jedynym członkiem zarządu i prezesem zarządu Spółki był

wnioskodawca Z. J. Kłopoty finansowe Spółki były wynikiem niezapłacenia przez

jedną z firm należności za dostarczony towar, przy czym wierzytelności tych nie

udało się Spółce odzyskać. Zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie

społeczne pracowników Spółki i udziałowców datowało się już od roku 1997 r., co

wynika ze sprawozdań z działalności Spółki podpisywanych przez odwołującego

się, jako prezesa zarządu. Na skutek utraty płynności finansowej wnioskodawca

jako prezes zarządu złożył w dniu 23 kwietnia 2001 r. wniosek o ogłoszenie

upadłości Spółki, który to wniosek Sąd Rejonowy oddalił (postanowieniem z dnia 4

kwietnia 2002 r.), wskazując na brak środków na zaspokojenie kosztów upadłości

(art. 13 § 1 rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24

października 1934 r. - Prawo upadłościowe; Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze

zm.). Spółka już w 1999 r. nie regulowała wszystkich należności publicznoprawnych

w terminie, mając na dzień 2 lipca 1999 r. zaległość z tytułu niezapłaconych

składek na ubezpieczenie społeczne. W związku z nieuregulowaniem składek

ubezpieczeniowych za okres od stycznia 2000 r. do listopada 2001 r.

wnioskodawcy postawiono zarzut działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej

na szkodę ZUS i przywłaszczenia pieniędzy. Prawomocnym wyrokiem Sądu

Rejonowego z dnia 15 stycznia 2004 r. wnioskodawcę uniewinniono od

3

zarzucanych mu czynów. W dniu 23 listopada 2005 r. organ rentowy wydał

zaskarżoną decyzję, obciążając wnioskodawcę jako członka zarządu za zaległości

Spółki w opłacaniu składek na – Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS) za

okres od lutego 2000 r. do października 2002 r. z odsetkami, na Fundusz

Ubezpieczenia Zdrowotnego (FUZ) za okres od lutego 2000 r. do października

2002 r. z odsetkami, na Fundusz Pracy (FP) i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych (FGŚ) za okres od grudnia 1999 r. do października 2002

r. z odsetkami. Sąd Apelacyjny, oddalając apelację wnioskodawcy, w pełni podzielił

ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, przyjmując - na podstawie bilansu

Spółki za rok 2000, spisu jej wierzycieli dołączonych do wniosku o ogłoszenie

upadłości, akt rentowych (stanu należności dla płatnika), że aktywa Spółki w roku

2000 nie uległy już zwiększeniu, zmniejszył się rynek zbytu na jej wyroby i usługi,

przy istnieniu kosztów obsługi zadłużenia z lat ubiegłych. Majątek Spółki nie

wystarczał na zaspokojenie długów, zaś jej sytuacja ekonomiczna od stycznia 2000

r. do kwietnia 2001 r., kiedy złożono wniosek o ogłoszenie upadłości, pogarszała

się. O ile na 31 grudnia 2000 r. zaległości wobec ZUS kształtowały się na poziomie

43.889,76 zł, o tyle na dzień 31 marca 2001 r. wynosiły już kwotę 49.900,71 zł. Na

bieżąco spółka nie regulowała w pełnej wysokości składek na FP i FGŚ (od grudnia

1999 r.), na FUS i FUZ (od lutego 2000 r.), natomiast od kwietnia 2000 r.

zaprzestała całkowicie wpłat na poczet składek na FP i FGŚ, FUS i FUZ. Analiza

stanu faktycznego sprawy dała podstawę do uznania, że wnioskodawca ponosi

odpowiedzialności za zobowiązania składkowe Spółki w oparciu o art. 116 § 1

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa. Sąd Apelacyjny podzielił

ustalenie Sądu pierwszej instancji, że złożenie przez wnioskodawcę wniosku o

ogłoszenie upadłości Spółki w dniu 23 kwietnia 2001 r. było spóźnione. Z ustaleń

poczynionych przez Sąd Apelacyjny wynikało, że środki uzyskane z egzekucji

wystarczyły na zaległości wobec Urzędu Skarbowego oraz ZUS z roku 1999.

Sytuacja ekonomiczna Spółki od stycznia 2000 r. do kwietnia 2001 r., kiedy złożono

wniosek o ogłoszenie upadłości, pogarszała się. Zaległości płatnicze Spółki z tytułu

składek wykazywały tendencję rosnącą, podobnie rosła strata bilansowa netto. Sąd

Apelacyjny miał na uwadze, że przesłanki uwolnienia się przez członków zarządu

spółki od odpowiedzialności za jej zobowiązania polegają na wykazaniu należytej

4

staranności w działaniach zmierzających do ogłoszenia upadłości lub wszczęcia

postępowania układowego. Samo wszczęcie postępowania układowego we

właściwym czasie w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art.

31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) oznacza wszczęcie go w

takim czasie, że zaspokojenie przez spółkę w całości należności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pozostaje

realne. Ocena, czy wszczęcie tego postępowania nastąpiło we właściwym czasie

powinna być dokonana z perspektywy sytuacji istniejącej w dniu wszczęcia

postępowania, a nie z uwzględnieniem późniejszych zdarzeń. W ocenie Sądu

drugiej instancji, fakt zaprzestania przez Spółkę (w zdecydowanej części od lutego

2000 r. a całkowicie od kwietnia 2000 r.) opłacania składek na rzecz ZUS -

oznaczał, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości Fabryki Maszyn Automatyki i

Wyposażenia Przemysłowego „P." Spółki z o.o. w dniu 23 kwietnia 2001 r. było

spóźnione (nie nastąpiło we właściwym czasie w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej). Dla oceny „właściwego czasu" na zgłoszenie upadłości nie ma

bowiem decydującego znaczenia sporządzenie bilansu rocznego spółki za rok

2000, gdyż wnioskodawca, jako prezes zarządu, wykonując prawidłowo bieżący

zarząd, mógł i powinien znać stan finansowy Spółki.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pełnomocnik wnioskodawcy,

zarzucając naruszenie przepisów postępowania – art. 139 § 3 i 4 k.p.c. prowadzące

do nieważności postępowania, poprzez uznanie za doręczone pism procesowych

przeznaczonych dla zainteresowanej Spółki pod adresem figurującym w aktach

rejestrowych, art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny

dowodów oraz art. 278 § 1 k.p.c. i „poczynienie ustaleń odnośnie sytuacji

finansowej Spółki bez zasięgnięcia opinii biegłego z dziedziny rachunkowości” oraz

prawa materialnego - art. 116 § 1 pkt 1a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. -

Ordynacja podatkowa przez przyjęcie, że wnioskodawca nie wykazał, iż wniosek o

zgłoszenie upadłości został zgłoszony we właściwym czasie, wniósł „o uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego”,

wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

5

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej i jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi

podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia

przepisów postępowania. Rozpatrując na wstępie kwestię podniesionej

nieważności postępowania (jak się wydaje w oparciu o art. 379 pkt 5 k.p.c. - przepis

ten nie został w skardze wskazany) wobec naruszenia art. 139 § 3 i 4 k.p.c., i nie

podzielając tego zarzutu, należy - z powołaniem się na orzecznictwo Sądu

Najwyższego, wskazać że w stosunku do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

wpisanej do rejestru przed wejściem w życie art. 13 ustawy z dnia 1 marca 1996 r.

o zmianie kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym,

kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189) – a więc

przed dniem 30 kwietnia 1996 r. - zastosowanie art. 139 § 3 k.p.c. nie jest

uzależnione od dokonania pouczenia, o którym mowa w art. 139 § 4 k.p.c. Ponadto

jeżeli spółka taka nie dopełniła obowiązku określonego w art. 13 powołanej ustawy,

stosuje się art. 139 § 3 k.p.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia

2003 r., III CZP 81/02, OSNC 2003 nr 11, poz. 143).

Wobec tego, że w skardze kasacyjnej podniesiono zarzut naruszenia

przepisu postępowania art. 233 k.p.c. trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 3983

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

lub oceny dowodów. Oznacza to jednoznaczne określenie funkcji Sądu

Najwyższego jako sądu prawa, który rozpoznając skargę kasacyjną w granicach jej

podstaw, jest związany z mocy art. 39813

§ 2 k.p.c. ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wyłączenie w art. 3983

§ 3

k.p.c. z podstaw skargi kasacyjnej zarzutów dotyczących oceny dowodów pozbawia

skarżącego możliwości powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej

oceny dowodów (art. 233 k.p.c.). W tej więc części skarga kasacyjna wnioskodawcy

nie została oparta na ustawowej podstawie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, oraz z dnia 19 maja 2011 r., I PK 182/10, oba

6

niepublikowane). Nie można także podzielić zarzutu naruszenia art. 278 § 1 k.p.c.,

skoro Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację, nie znalazł podstaw do uzupełnienia

postępowania dowodowego i stanowisko to nie budzi zastrzeżeń. Sąd drugiej

instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej

instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym, ale z przepisu art. 382 k.p.c. nie

wynika, aby obowiązkiem sądu drugiej instancji było uzupełnienie ustaleń

faktycznych niezależnie od potrzeby. Postępowanie dowodowe sąd ten

przeprowadza wówczas, gdy jest to celowe w okolicznościach sprawy. Dotyczy to

także dowodu z opinii biegłych - art. 278 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 21 maja 1997 r., II UKN 131/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 100).

Dopuszczenie postępowania dowodowego przez Sąd Apelacyjny jest możliwe, a

nawet konieczne, jeżeli jest to celowe ze względu na okoliczności sprawy. Z

uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że wnoszący ją w istocie nie zgadza się z

ustaleniami faktycznymi Sądu pierwszej instancji zaakceptowanymi przez Sąd

Apelacyjny, a w świetle przepisów skarga kasacyjna nie może opierać się na

kwestionowaniu faktów ustalonych wcześniej w postępowaniu sądowym.

Okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy, przytoczone w części

wstępnej uzasadnienia, nie budzą wątpliwości, sporna pozostaje jedynie ich ocena

w świetle przepisów prawa materialnego. Dokonując tej oceny, należało uznać za

nieuzasadniony zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię

art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej i przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że wniosek o

ogłoszenie upadłości nie został zgłoszony we właściwym czasie.

Wstępnie trzeba przypomnieć, że zgodnie z tym przepisem za zaległości

podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji

odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli

egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a

członek zarządu:

1) nie wykazał, że:

a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub

wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie

układowe) albo

7

b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie

postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego)

nastąpiło bez jego winy;

2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie

zaległości podatkowych spółki w znacznej części.

Odpowiedzialność osób trzecich za zobowiązania podatkowe (składkowe -

art. 31 i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych), występuje więc w sytuacji niewykonania lub nienależytego

wykonania zobowiązania składkowego przez płatnika, a więc jest instytucją prawną

wiążącą skutki istnienia zobowiązania składkowego z podmiotem innym niż płatnik.

Odpowiedzialność ta jako uzależniona od istnienia zobowiązania składkowego

płatnika, powoduje, że ma ona charakter akcesoryjny, następczy i gwarancyjny,

gdyż nie może powstać bez uprzedniego powstania obowiązku w stosunku do

pierwotnego dłużnika. Jest to także odpowiedzialność subsydiarna (posiłkowa),

biorąc pod uwagę, że wierzyciel składkowy nie ma swobody w kolejności

zgłaszania roszczenia do płatnika lub osoby trzeciej, lecz w pierwszej kolejności

musi dochodzić należności od płatnika. Osoby trzecie ponoszą więc

odpowiedzialność za cudzy dług, a orzeczenie o odpowiedzialności osób trzecich

nie uwalnia dłużnika (podatnika) od odpowiedzialności. Wśród przesłanek

egzonerujących członka zarządu spółki handlowej z odpowiedzialności za

zaległości składkowe określonych w art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej wymienione

jest złożenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości, bądź

wszczęcie postępowania układowego jako postępowania zapobiegającego

upadłości. Zważywszy, iż sprawa dotyczy odpowiedzialności wnioskodawcy za

zaległości w zapłacie składek za okres od lutego 2000 r. do października 2002 r.,

ma do niej zastosowanie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w brzmieniu

obowiązującym przed 1 stycznia 2003 r. W myśl bowiem art. 21 ustawy z dnia 12

września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002 Nr 169, poz. 1387), do odpowiedzialności

podatkowej osób trzecich z tytułu zaległości podatkowych powstałych przed dniem

wejścia w życie tej ustawy należy stosować przepisy Ordynacji podatkowej w

brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej.

8

Zgodnie z jego brzmieniem za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki

akcyjnej i spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim

majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się

bezskuteczna, chyba że członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie

zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie

zapobiegające upadłości (postępowanie układowe) albo że niezgłoszenie wniosku

o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie

z jego winy, bądź też wskaże on mienie, z którego egzekucja jest możliwa. Zgodnie

z art. 5 § 1 i 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października

1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze

zm.), obowiązującego w tym okresie, przedsiębiorca jest zobowiązany nie później

niż w terminie dwóch tygodni od dnia zaprzestania płacenia długów zgłosić w

sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Podstawą natomiast ogłoszenia upadłości

w stosunku do przedsiębiorców wymienionych w art. 1 § 2 Prawa upadłościowego

jest również taki stan, w którym majątek tych przedsiębiorców nie wystarcza na

zaspokojenie długów. Z niekwestionowanych skutecznie ustaleń Sądu

Apelacyjnego wynika, iż do grudnia 1999 r. Spółka regulowała, chociaż z

opóźnieniami, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenie zdrowotne, FP i FGŚ. Trwałe zaprzestanie płacenia długów (w tym

zobowiązań składkowych) nastąpiło w kwietniu 2000 r., wniosek o ogłoszenie

upadłości (oddalony przez Sąd Rejonowy - postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2002

r., wobec braku środków na zaspokojenie kosztów upadłości - art. 13 § 1

rozporządzenia prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 października 1934

r. - Prawo upadłościowe; Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), został złożony

dopiero w dniu 23 kwietnia 2001 r. W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny

zasadnie przyjął, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości było spóźnione (nie

nastapiło we właściwym czasie w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej).

Ten „właściwy czas” oceniać należy z punktu widzenia interesów Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, a określenie tej chwili powinno być ujmowane

elastycznie w zależności od okoliczności konkretnego wypadku, bowiem właściwy

czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest przesłanką obiektywną,

9

ustalaną w oparciu o okoliczności faktyczne każdej sprawy, dla określenia której nie

ma znaczenia subiektywne przekonanie członków zarządu spółki (por. wyrok z dnia

22 czerwca 2010 r., I UK 63/10, niepublikowany). Dokonując oceny, czy zgłoszenie

wniosku o upadłość nastąpiło we „właściwym czasie" należy uznać, że powinno to

nastąpić w momencie zapewniającym ochronę zagrożonych interesów wszystkich

wierzycieli, tak aby po ogłoszeniu upadłości wszyscy wierzyciele mieli możliwość

uzyskania równomiernego, chociaż tylko częściowego, zaspokojenia z majątku

spółki (por. wyrok z dnia 9 lipca 2009 r., II UK 374/08, niepublikowany). W stanie

faktycznym rozpoznawanej sprawy, niespornym było, że Spółka realizowała na

początku spłaty rat z zawartego wcześniej układu, jednak następnie zaprzestała

(w zdecydowanej części od lutego 2000 r. a całkowicie od kwietnia 2000 r.)

opłacania składek na rzecz ZUS - co oznacza, że złożenie wniosku o ogłoszenie jej

upadłości w dniu 23 kwietnia 2001 r. było spóźnione i nie nastąpiło we właściwym

czasie w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej.

Z powyższych względów, gdy zarzuty skargi okazały się

nieusprawiedliwione, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.