II UK 83/11

Sygn. akt II UK 83/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z wniosku H.B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 29 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie wnioskodawczyni H. B. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 marca 2009 r., którą organ rentowy

odmówił wnioskodawczyni prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy na

2

podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze

zm.).

Rozstrzygnięcie Sąd wydał w oparciu o następująco ustalony stan faktyczny:

Wnioskodawczyni H. B. (urodzona 8 lutego 1955 r.) ma wykształcenie

średnie. Dotychczas pracowała jako kierownik filii bibliotecznej, sprzedawca. W

okresie od 1 maja 1994 r. do 31 grudnia 2008 r. pobierała rentę z tytułu częściowej

niezdolności do pracy.

W opinii biegłych onkologa i ginekologa z 8 maja 2009 r. stwierdzono, że z

onkologicznego punktu widzenia wnioskodawczyni jest zdolna do pracy po 31

grudnia 2008 r. zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami. Także w opinii biegłych

ortopedy i neurologa z 25 czerwca 2009 r. wskazano, że wnioskodawczyni nie jest

niezdolna do pracy po 31 grudnia 2008 r., natomiast przeciwwskazana jest obecnie

cięższa praca fizyczna i na wysokości. Z kolei z opinii biegłych psychiatry i

psychologa z 13 października 2009 r., wynika brak długotrwałej niezdolności do

pracy po 31 grudnia 2008 r.

Wobec tak ustalonego stanu sprawy Sąd Okręgowy orzekł, że odwołanie

wnioskodawczyni nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd, analizując zebrany w sprawie materiał dowodowy, podzielił stanowisko

biegłych i uznał ich opinie za obiektywne i dostatecznie uzasadnione. Opinie te w

sposób niebudzący wątpliwości wykazały brak podstaw do uznania

wnioskodawczyni za niezdolną do pracy po 31 grudnia 2008 r.

Wnioskodawczyni zaskarżyła powyższy wyrok apelacją, zarzucając Sądowi

brak rzetelnego badania przez biegłych lekarzy sądowych. Wnioskodawczyni

podniosła, że stan jej zdrowia zarówno fizyczny, jak i psychiczny wymaga stałego

leczenia, stąd też wnioski opinii biegłych są pobieżne i niezgodne ze stanem

faktycznym jej zdrowia. Wnioskodawczyni odniosła się do poszczególnych

twierdzeń biegłych, wskazując, iż nie uwzględniają one w sposób należyty

istniejących u niej schorzeń i dolegliwości z nimi związanych.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 29

września 2010 r. oddalił apelację jako niezasadną.

3

W uzasadnieniu wskazał, że spór w niniejszej sprawie koncentrował się

wokół ustalenia, czy stan zdrowia wnioskodawczyni oraz schorzenia u niej

występujące czyniły ją niezdolną do pracy nadal po dniu 31 grudnia 2008 r. zgodnie

z posiadanymi kwalifikacjami, a jeśli tak, to w jakim stopniu i na jaki okres.

Stwierdził, że wnioskodawczyni w czasie trwania postępowania

międzyinstancyjnego oraz na etapie postępowania apelacyjnego przedłożyła nową

dokumentację medyczną, z której wynika, iż nastąpiła wznowa choroby

nowotworowej. W związku z tym przeszła ona w dniu 23 marca 2010 r. leczenie

operacyjne, którego skutkiem było całkowite usunięcie lewej piersi. Nadto

wnioskodawczyni została poddana chemioterapii.

Sąd Apelacyjny zdecydował o uzupełnieniu postępowania dowodowego o

opinie biegłych lekarzy sądowych - onkologa i ginekologa, którzy po zbadaniu

powódki zaopiniowali, że wnioskodawczyni nie może zostać uznana za chociażby

częściowo niezdolną do pracy po 31 grudnia 2008 r. do marca 2010 r., natomiast

od marca 2010 r. stała się całkowicie niezdolna do pracy okresowo do marca

2012 r. Całkowita niezdolność do pracy związana jest ze wznową procesu

nowotworowego oraz koniecznością zastosowania leczenia operacyjnego, jak i

leczenia uzupełniającego cytostatykami.

Mając na względzie tak ustalony stan sprawy, Sąd Apelacyjny w pełni

zaakceptował przyjęte przez Sąd pierwszej instancji stanowisko. Wskazał, że Sąd

Okręgowy trafnie wskazał, że przeprowadzone w sprawie opinie biegłych sądowych

nie pozwalają na uznanie wnioskodawczyni za niezdolną do pracy w okresie po 31

grudnia 2008 r. Powstanie u wnioskodawczyni nowych schorzeń w czasie trwania

procesu stanowi nową okoliczność, która uzasadnia złożenie nowego wniosku do

organu rentowego. Biegły lekarz onkolog orzekł bowiem, że wnioskodawczyni od

marca 2010 r. jest całkowicie niezdolna do pracy. Wnioskodawczyni skorzystała z

tego prawa i złożyła taki wniosek.

Reasumując, Sąd Apelacyjny przypomniał, że dokonuje on oceny stanu

faktycznego sprawy i prawidłowości zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania i w

tym zakresie oceniając niniejszą sprawę Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona

decyzja, jak i wyrok Sądu pierwszej instancji są prawidłowe i odpowiadają prawu.

4

Wyrok ten został zaskarżony przez wniskodawczynię skargą kasacyjną w

całości. Zarzucono mu naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 57 ust. 1 w

związku z art. 12 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez ich niewłaściwe zastosowanie i

błędną wykładnię, a także naruszenie przepisów prawa procesowego w sposób,

który miał istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 232 zdanie drugie

k.p.c. i art. 286 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez niedopuszczenie

dowodu z opinii innego biegłego lekarza psychiatry w sytuacji, gdy istniejąca opinia

z dnia 29 czerwca 2010 r., sporządzona na etapie postępowania apelacyjnego, w

sposób niebudzący wątpliwości formułuje, i to wyłącznie w związku z treścią

dostarczonych przez skarżącą wyników badań dodatkowych, niezbędność

ponownego wszechstronnego badania, ze szczególnym uwzględnieniem stanu

psychicznego skarżącej i stopnia wpływu schorzenia nowotworowego na zdolność

skarżącej do podjęcia pracy zawodowej po 31 grudnia 2008 r., art. 232 zdanie

drugie k.p.c. i art. 285 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez

niedopuszczenie dowodu z łącznej opinii biegłych lekarzy na okoliczność

całościowej oceny stanu zdrowia skarżącej w sytuacji, gdy u skarżącej stwierdzono

różnorodne schorzenia, a żadna z odrębnych i niezależnych opinii nie stwierdziła

wpływu tych wszystkich schorzeń na zdolność do dotychczasowego zatrudnienia,

albowiem żadna z nich nie uwzględniała wyników badań jako całości oraz w

sytuacji, gdy ostatnia z przeprowadzonych opinii w postępowaniu apelacyjnym

wyraźnie wskazywała na ,,niezbędność" powtórnego wszechstronnego badania w

warunkach szpitalnych celem ustalenia niezdolności do pracy po 31 grudnia

2008 r., art. 231 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez skonstruowanie

przez Sąd drugiej instancji domniemania faktycznego, że u wnioskodawczyni

powstały w trakcie procesu nowe schorzenia, które stanowią nową okoliczność i że

wobec tego wymagalność leczenia nie dotyczyła stanu zdrowia wnioskodawczyni

na dzień wydania zaskarżonej decyzji oraz orzeczenia Sądu pierwszej instancji,

gdy jednocześnie wniosek taki nie jest wynikiem logicznego ustalenia i powiązania

faktów stanowiących przesłanki tego domniemania, art. 233 § 1 w związku z art.

391 § 1 k.p.c., polegające na przeprowadzeniu postępowania dowodowego w

sposób niewyczerpujący i dokonaniu oceny zebranego w sprawie materiału

5

dowodowego z pominięciem wszechstronnego jego rozważenia i wyprowadzeniu

przez to wniosków nielogicznych i sprzecznych z zasadami doświadczenia

życiowego, art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., poprzez:

niedokonanie żadnych istotnych ustaleń, a jeśli sąd to uczynił, to tylko w

odniesieniu do niektórych elementów stanu faktycznego, oraz poprzez

zastosowanie metody przy motywowaniu zaskarżonego wyroku, polegającej na

połączeniu rekonstrukcji faktów z ich analizą; niewyjaśnienie podstawy prawnej

wyroku i nieprzytoczenie przepisów prawa w związku z tak poczynionymi

ustaleniami faktycznymi, a także brak ustalenia w drodze wykładni ich znaczenia;

brak omówienia w uzasadnieniu przyczyn, dla których innym dowodom opisanym

wyżej odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, przez co zaskarżone orzeczenie

nie poddaje się kontroli kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oczywiście chybiony jest zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w związku z

art. 391 § 1 k.p.c., bowiem naruszenie tego przepisu nie mieści się we wskazanych

w przepisie art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawach kasacyjnych. Zgodnie bowiem z § 3

tego przepisu podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów (por. uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 2005 r., III CSK 13/05, OSNC 2006 r., nr 4, poz.

76). Art. 3983

§ 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych

przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem

oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą

podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c.

Wszakże ten właśnie przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy

dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06,

LEX nr 230204). Ustrojową funkcją Sądu Najwyższego jest sprawowanie nadzoru

judykacyjnego, w tym zapewnianie jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych.

Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę z

ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, chociażby pod pozorem błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych przepisów prawa

6

materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983

§ 3 k.p.c. jest a limine

niedopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK

364/06, LEX nr 238975).

Co do zarzutu naruszenia art. 231 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., to w

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowany jest pogląd (podzielany przez Sąd

Najwyższy rozpoznający niniejszą sprawę), że domniemanie faktyczne

przewidziane w art. 231 k.p.c. jest środkiem pozwalającym ustalić określony

element stanu faktycznego, konstruowanym z uwzględnieniem reguł z art. 233 § 1

k.p.c., a zatem należy do sfery czynności związanych z dokonywaniem ustaleń

faktycznych i oceny dowodów. O ile zatem dopuszczalne jest w skardze kasacyjnej

podnoszenie zarzutów dotyczących pominięcia domniemania prawnego (art. 234

k.p.c.), o tyle podnoszeniu zarzutów związanych z domniemaniem faktycznym stoi

na przeszkodzie art. 3981

§ 3 k.p.c. (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

21 lutego 2006 r., III CSK 428/06, LEX nr 485986, z dnia 24 lutego 2010 r., I CSK

129/09, LEX nr 585821 , z dnia 3 kwietnia 2009 r., II CSK 459/08, LEX nr 607254,

z dnia 11 stycznia 2007 r., II CSK 400/06, LEX nr 610076, z dnia 24 lutego 2010 r.,

III CSK 129/10, LEX nr 585821). Dodać jedynie można, że - wbrew zarzutowi - Sąd

drugiej instancji ustalenie o „powstaniu nowych schorzeń” nie skonstruował na

podstawie domniemania faktycznego. Przedłożona przez ubezpieczoną

dokumentacja medyczna stanowiła przyczynę przeprowadzenia przez Sąd

Apelacyjny postępowania dowodowego (dopuszczenia dowodu z opinii biegłego),

które miało wyjaśnić, czy stanowi ona dowód na istnienie niezdolności do pracy w

chwili wydawania decyzji rentowej czy też później. W sprawie z zakresu

ubezpieczeń społecznych dotyczącej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy

oceny wymaga stan zdrowia ubezpieczonego z daty wydania decyzji, ale nie jest

wyłączone wykazywanie przesłanek nabycia świadczenia w oparciu o dowody

uzyskane później, jeżeli potwierdzają one istnienie nieprzerwanej niezdolności do

pracy obejmującej datę wydania decyzji. Oznacza to, że czym innym są nowe

okoliczności dotyczące niezdolności do pracy, a czym innym nowe dowody, które

służą wykazaniu, jaki był stan zdrowia ubezpieczonego (czy był on niezdolny do

pracy) w chwili wydawania decyzji rentowej. Z przedstawionego stanowiska Sądu

opartego na przedmiotowej opinii wynika, że wznowa choroby nowotworowej

7

powoduje całkowitą niezdolność do pracy ubezpieczonej od marca 2010 r.,

wcześniej zaś, po 31 grudnia 2008 r., nie ma podstaw do uznania jej za niezdolną

do pracy. Ta wznowa procesu nowotworowego, ustalona na podstawie opinii

biegłego lekarza onkologa, stanowiła wedle Sądu Apelacyjnego „nowe schorzenie”,

które czyniło ubezpieczoną całkowicie niezdolną do pracy, ale dopiero od marca

2010 r.

Również w judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera

wszystkich koniecznych elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które

uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8

października 1997 r., I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18

marca 2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22

maja 2003 r., II CKN 121/01, niepublikowane i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN

792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83). Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie

zawiera takich uchybień.

Nie ma także usprawiedliwionych podstaw zarzut naruszenia art. 232 zdanie

drugie k.p.c. w związku z art. 286 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez

niedopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego lekarza psychiatry. W jego

kontekście podkreślić należy, że w odniesieniu do ustaleń faktycznych

wymagających specjalistycznej wiedzy, ewentualne powołanie jeszcze innych

biegłych (dopuszczenie z urzędu dowodu z ich opinii), można uznać za powinność

sądu w sytuacji, gdy dotychczasowa opinia budzi istotne i niedające się usunąć

wątpliwości (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 października 1998 r., II UKN

248/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 20, poz. 666; z dnia 2 czerwca 1998 r., II UKN 88/98,

OSNAPiUS 1999 r. nr 11, poz. 373; z dnia 16 grudnia 1997 r., II UKN 406/97,

OSNAPiUS 1998 r. nr 21, poz. 643; z dnia 10 grudnia 1997 r., II UKN 394/97,

OSNAPiUS 1998 r. nr 20, poz. 614 oraz z dnia 18 września 1997 r., II UKN 260/97,

OSNAPiUS 1998 r. nr 13, poz. 408). Nie można więc przyjmować, że sąd

obowiązany jest dopuścić dowód z kolejnych biegłych w każdym wypadku, gdy

złożona opinia jest dla strony niekorzystna. Potrzeba powołania innego biegłego

powinna bowiem wynikać z okoliczności sprawy. W niniejszej sprawie czynności tej

8

nie uzasadniała sugestia biegłego lekarza onkologa wydającego opinię w

postępowaniu apelacyjnym (z dnia 29 czerwca 2010 r.), że celowe wydaje się

przeprowadzenie powtórnej analizy stanu psychicznego ubezpieczonej, biorąc pod

uwagę wpływ choroby nowotworowej na istniejące u niej długotrwałe zaburzenia

depresyjno-lękowe, „które według biegłego onkologa mogły spowodować u powódki

częściową niezdolność do pracy po dniu 31 grudnia 2008 r.”. Trafnie zauważył Sąd

Apelacyjny, że stan zdrowia ubezpieczonej w tym zakresie został oceniony w

sposób jednoznaczny i stanowczy w opinii z dnia 13 października 2009 r. przez

lekarza psychiatrę i psychologa, a późniejsza wznowa procesu nowotworowego

(po wydaniu zaskarżonej decyzji), nie mogła mieć wpływu na stan psychiczny

ubezpieczonej sprzed tej wznowy.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 232 zdanie drugie

k.p.c. w związku z art. 285 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez

niedopuszczenie dowodu z łącznej opinii biegłych na okoliczność całościowej

oceny stanu zdrowia ubezpieczonej. Przede wszystkim podkreślić należy, że jeśli

zarzut ten miałby się odnosić do postępowania pierwszoinstancyjnego, to

konieczne byłoby powołanie przepisu art. 378 § 1 k.p.c., bowiem to na jego

podstawie sąd drugiej instancji przeprowadza kontrolę wyroku sądu pierwszej

instancji i stwierdziwszy zarzucane w apelacji uchybienie przepisom postępowania,

ewentualnie uchybienie przepisom prawa materialnego przez niedostateczne

wyjaśnienie stanu faktycznego, zobowiązany jest je naprawić. Według art. 3981

§ 1

k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego wyroku wydanego przez

sąd drugiej instancji. W postępowaniu kasacyjnym kontroli dokonywanej przez sąd

kasacyjny podlega co do zasady przebieg postępowania apelacyjnego oraz wyrok

wydany przez sąd apelacyjny. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji może

być przedmiotem rozważań i ocen Sądu Najwyższego wyjątkowo, i to tylko wtedy,

gdy wnoszący skargę kasacyjną sformułował odpowiednie zarzuty naruszenia

przepisów o postępowaniu apelacyjnym, nawiązujące do postępowania pierwszo

instancyjnego, a takim przepisem jest właśnie art. 378 § k.p.c. Ponieważ przepis

ten nie został powołany w podstawach kasacyjnych komentowany zarzut można

odnieść wyłącznie do dowodu przeprowadzonego w postępowaniu apelacyjnym.

Trzeba mieć bowiem na uwadze, że zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

9

rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Jest więc

związany granicami skargi kasacyjnej wyznaczonymi jej podstawami, co oznacza,

że nie może uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów niż wskazane

przez skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest zatem uprawniony do samodzielnego

dokonywania konkretyzacji zarzutów.

Istotnie można twierdzić, że niezdolność do pracy oceniana powinna być

przez pryzmat sumy stwierdzanych schorzeń, a więc najbardziej miarodajna jest w

tym względzie łączna opinia biegłych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

7 kwietnia 1994 r., II URN 12/94, OSNAPiUS 1994 nr 4, poz. 71; z dnia 5 marca

1997 r., II UKN 11/97, OSNAPiUS 1997 nr 22, poz. 444; z dnia 10 czerwca 1997 r.,

II UKN 156/97, OSNAPiUS 1998 nr 9, poz. 276 - notka; uzasadnienie wyroku z dnia

10 lutego 2000 r., II UKN 399/99, OSNAPiUS 2001 nr 15, poz. 497). Zaznaczyć

należy jednak, że dotyczy to sytuacji, w której zachodzi potrzeba zasięgnięcia opinii

kilku biegłych, która w postępowaniu apelacyjnym nie wystąpiła. Przeprowadzony w

postępowaniu apelacyjnym dowód z opinii biegłych miał za zadanie wyjaśnienie,

czy nowe dowody dotyczące leczenia onkologicznego, przedłożone w

postępowaniu apelacyjnym, mają wpływ na uprzednio dokonaną ocenę stanu

zdrowia ubezpieczonej z punktu widzenia schorzenia nowotworowego, a

konkretnie, czy stwierdzana na początku 2010 r. wznowa procesu nowotworowego

nie zmienia dotychczasowego stanowiska o braku niezdolności do pracy po 31

grudnia 2008 r. Ze stanowiska biegłego zawartego w tej opinii wynika, że aż do

marca 2010 r. ubezpieczona była zdolna do pracy. Potwierdza więc ona ustalenie

Sądu pierwszej instancji i jednocześnie wskazuje na powstanie nowej okoliczności

uzasadniającej zaliczenie skarżącej do osób niezdolnych do pracy, ale po upływie

roku od wydania zaskarżonej decyzji. Dla oceny tej kwestii nie było konieczne

powoływanie biegłych innych specjalności, nie zachodziły więc warunki wydania

opinii łącznej.

Skoro zarzuty naruszenia przepisów postępowania okazały się nieskuteczne,

wiążąca jest podstawa faktyczna zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.), z

której wynika, że skarżąca po dniu 31 grudnia 2008 r. aż do marca 2010 r. nie była

niezdolna do pracy. Stąd też zarzut naruszenia art. 57 ust. 1 w związku z art. 12

10

ust. 2 i 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych nie ma usprawiedliwionej podstawy.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814

k.p.c. orzekł

jak w sentencji.