II UK 93/11

Sygn. akt II UK 93/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSA Maciej Piankowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

przy udziale zainteresowanego Doradztwa Personalnego i Biznesowego – M. M.

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 20 grudnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 21 sierpnia 2009 r.

stwierdził, że A. W. nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu

umowy o pracę nakładczą u M. M., prowadzącego działalność gospodarczą pod

2

nazwą Doradztwo Personalne i Biznesowe od dnia 1 maja 2008 r. do dnia 28 lutego

2009 r. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 czerwca 2010 r. zmienił zaskarżoną

decyzję i ustalił, że A. W. podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z

tytułu umowy o pracę nakładczą w Doradztwie Personalnym i Biznesowym M. M.

od 1 maja 2008 r. do 28 lutego 2009 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że zainteresowany M. M. prowadzi od 1 grudnia 2005

r. działalność gospodarczą pod nazwą „Doradztwo Personalne i Biznesowe M. M.

P. C. s.c.”, w tym m.in. doradztwo w zakresie prowadzenia działalności

gospodarczej i zarządzania oraz działalność agencji reklamowych. A. W. od dnia 1

czerwca 2005 r. prowadził działalność gospodarczą A. A. W. obejmującą m.in.

wykonywanie instalacji centralnego ogrzewania i wentylacji, wykonywanie

pozostałych robót budowlanych wykończeniowych, posadzkarstwo. Jako miejsce

prowadzenia tej działalności określono kraje Unii Europejskiej. Działalność tę

wykreślono z rejestru od dnia 1 lipca 2006 r. Od dnia 11 sierpnia 2006 r.

wnioskodawca dokonał ponownego zgłoszenia do ewidencji działalności

gospodarczej z datą rozpoczęcia działalności 18 sierpnia 2006 r. Decyzją z dnia 31

stycznia 2008 r. ZUS stwierdził, że A. W. nie podlega ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu od dnia 1 czerwca 2005 do 30 czerwca 2006 r. oraz od dnia

18 sierpnia 2006 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, gdyż

wnioskodawca nie spełniał warunków do objęcia ubezpieczeniami społecznymi jako

osoba prowadząca działalność na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z uwagi na

okoliczność, że działalność tę w głównej mierze prowadził na terenie Niemiec i

winien podlegać w dziedzinie zabezpieczenia społecznego ustawodawstwu

niemieckiemu. Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy zmienił

powyższą decyzję i ustalił, że A. W. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej

podlega ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 1 czerwca 2005 r. do dnia 30

czerwca 2006 r. i od 18 sierpnia 2006 r. Wyrok ten uprawomocnił się w styczniu

2009 r. Po wydaniu przez organ rentowy decyzji dotyczącej podlegania

ubezpieczeniu społecznemu wnioskodawca pozostał bez tytułu ubezpieczenia

społecznego. W związku z zaistniałą sytuacją i toczącym się postępowaniem

3

odwoławczym A. W. zdecydował się zawrzeć umowę o pracę nakładczą, aby

uzyskać jakikolwiek tytuł ubezpieczenia. W dniu 1 maja 2008 r. A. W. zawarł z M.

M. (nakładcą) umowę o pracę nakładczą na czas nieokreślony. Na podstawie

powyższej umowy nakładca powierzył wykonawcy prace polegające na

przygotowaniu, kopertowaniu, adresowaniu i wysyłce materiałów reklamowych

dostarczonych przez nakładcę (§ 1 pkt 2 umowy). W § 1 pkt 3 umowy wykonawca

oświadczył, że praca wykonywana na podstawie niniejszej umowy nie stanowi dla

niego wyłącznego, ani też głównego źródła utrzymania. Datę rozpoczęcia pracy

nakładczej określono na dzień podpisania umowy (§ 1 pkt 4 umowy). W okresie

trwania umowy wykonawcy przysługiwało wynagrodzenie za wykonaną pracę,

obliczone według stawki jednostkowej, która wynosiła 3,50 zł brutto za

skompletowanie i wysłanie jednej przesyłki reklamowej (§ 2 pkt 1 umowy). Strony

określiły w umowie minimalną miesięczną ilość pracy w wysokości 170 kompletów

reklamowych (§ 2 pkt 2 umowy). W § 3 pkt 1 umowy wskazano, że praca będzie

wykonywana przez wykonawcę z materiałów zapewnionych przez nakładcę z

wykorzystaniem narzędzi będących własnością wykonawcy. Niewykonanie pracy w

ilości, o której mowa w § 2 pkt 2 nie musiało skutkować rozwiązaniem umowy,

zgodnie z § 6 ust. 1 pkt 1 oraz § 6 ust 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31

grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę

nakładczą (§ 4 pkt 4 umowy). Powyższa umowa została rozwiązana za

porozumieniem stron z dniem 28 lutego 2009 r. Z tytułu zawarcia umowy o pracę

nakładczą A. W. od dnia 1 maja 2008 r. został zgłoszony do obowiązkowych

ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i zdrowotnego z podstawą wymiaru składki

w kwocie 28,00 zł. . W. został wyrejestrowany z ubezpieczeń z tytułu w/w umowy

od dnia 1 marca 2009 r. W czasie obowiązywania umowy o pracę nakładczą

toczyło się postępowanie odwoławcze przed Sądem w kwestii podlegania przez

wnioskodawcę ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej. Praca u . M. polegała na tym, że wnioskodawca co miesiąc

otrzymywał pakiety ulotek, które miał dostarczać do firm, a następnie na koniec

miesiąca sporządzał ich zestawienie i przesyłał je M. M. Wnioskodawca co miesiąc

przesyłał M. M. raport na druku, który od niego otrzymał. Sąd I instancji uznając

odwołanie za zasadne wskazał, że w chwili zawarcia umowy o pracę nakładczą

4

wnioskodawca nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej

działalności gospodarczej. Decyzja wyłączająca go z tego ubezpieczenia nie była

wprawdzie prawomocna - toczyło się postępowanie odwoławcze, ale w chwili

zawierania umowy o pracę nakładczą wnioskodawca wyniku tego postępowania nie

mógł przewidzieć. Dlatego nie można z góry zakładać, jak uczynił to organ rentowy,

że zamiarem wnioskodawcy było obejście przepisów ustawy dotyczących składek

na ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą. Organ

rentowy nie prowadził indywidualnych ustaleń dotyczących opisanej wyżej umowy o

pracę nakładczą, a oparł się wyłącznie na wynikach kontroli przeprowadzonej u M.

M. w 2007 r., czyli jeszcze przed zawarciem umowy o pracę nakładczą. Nie badał

motywów, jakimi kierowały się strony umowy przy jej zawarciu. Nie ustalał czy i w

jakim rozmiarze umowa ta była realizowana. W postępowaniu odwoławczym

wnioskodawca wyjaśnił w sposób przekonywujący, że zawarł umowę o pracę

nakładczą, aby podlegać ubezpieczeniom społecznym z uwagi na fakt, że organ

rentowy wydał decyzję, w której stwierdził, że nie podlega tym ubezpieczeniom z

tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Nadto wnioskodawca przedłożył na

okoliczność wykonywania umowy dowody w postaci dokumentów (miesięczne

raporty z wykonania pracy nakładczej, zeznania podatkowe, druki ZUS RMUA i

świadectwo pracy). A. W. zawierając umowę o pracę nakładczą miał zamiar

realizować postanowienia umowne. Samo zawarcie umowy o pracę nakładczą jest

dopuszczalne na zasadzie swobody umów. Obowiązujące przepisy dopuszczały

możliwość wyboru tytułu ubezpieczenia. Wnioskodawca i zainteresowany w chwili

zawierania umowy mieli zamiar wykonywania tej umowy i umowa ta była faktycznie

realizowana.

Na skutek apelacji organu rentowego, wyrokiem z dnia 20 grudnia 2010 r.

Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie, uznawszy, że

Sąd I instancji dokonał błędnej subsumpcji prawidłowo ustalonego stanu

faktycznego. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego należało

ustalić, że umowa o pracę nakładczą zawarta przez odwołującego nie była

faktycznie wykonywana przez A. W. w takim zakresie w jakim strony się umówiły.

W ciągu miesiąca rozliczeniowego wnioskodawca wykonywał jedynie pracę

nakładczą za którą otrzymywał wynagrodzenie na poziomie około 28 zł. Tym

5

samym jego wynagrodzenie nie osiągało poziomu co najmniej 50% najniższego

wynagrodzenia, o którym mowa w treści § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących

pracę nakładczą. Obie strony umowy godziły się na taki stan rzeczy albowiem za

zawarciem spornej umowy o pracę nakładczą nie stała rzeczywista potrzeba

gospodarcza nakładcy. Dlatego uznać należało, że A. W. w okresie od dnia

1.05.2008 r. do dnia 28.02.2009 r. nie podlegał ubezpieczeniom społecznym z

tytułu umowy o pracę nakładczą. Sąd Apelacyjny zaaprobował pogląd Sądu

Najwyższego wyrażony w podobnych sprawach (stanach faktycznych i prawnych) –

w wyrokach z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK 73/2007 (LexPolonica nr 2143296); III

UK 74/2007 (LexPolonica nr 2143297); III UK 75/2007 (OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53)

i III UK 77/2007 (LexPolonica nr 2143299).

Skarga kasacyjna wnioskodawcy oparta została tylko na zarzucie naruszenia

prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 87

ust. 1 i art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; art. 83 § 1 k.c.; art. 6 ust.

1 pkt 2, art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r., Nr 205, poz. 1585 z póz. zm.) oraz § 3 pkt

1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień

pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r., Nr 3, poz. 19

z późn. zm.), poprzez uznanie, że pobieranie przez wnioskodawcę wynagrodzenia

z tytułu zawartej umowy o pracę nakładczą w wysokości niższej od połowy

najniższego miesięcznego wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę, skutkuje

uznaniem umowy o pracę nakładczą nieważną ze względu na jej pozorność, a w

konsekwencji, uznaniem, że wnioskodawca nie podlega ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowemu z tytułu umowy o pracę nakładczą w okresie od 1 maja

2008 r. do 28 lutego 2009 r.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zmianę

wyroku - orzeczenie co do istoty sprawy poprzez ustalenie, że A. W. podlega

ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z tytułu umowy o pracę nakładczą u M.

M. prowadzącego działalność gospodarcza pod nazwą Doradztwo Personalne i

Biznesowe w okresie od dnia 1 maja 2008 r. do 28 lutego 2009 r., ewentualnie o

uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez

6

Sąd II instancji, a nadto wniósł o zasądzenie od organu rentowego na rzecz

skarżącego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W motywach skargi kasacyjnej wskazano, że na podstawie ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nie wydano żadnego

rozporządzenia, które by ograniczało możliwość objęcia ubezpieczeniem

społecznym osobom zawierającym umowę o pracę nakładczą, na podstawie której

nie uzyskują wynagrodzenia w odpowiedniej wysokości. Powoływanie się na

przepisy przedmiotowego rozporządzenia mogło być uprawnione w drodze

wykładni systemowej i funkcjonalnej do momentu nowelizacji ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych poprzez dodanie do art. 9 ust. 2 b, tj. do 1 marca 2009 r.

Nowelizacją tą, ustawodawca niejako naprawił swoje niedopatrzenie i w celu

wyeliminowania nieuczciwych praktyk zawierania fikcyjnych umów o pracę

nakładczą pomiędzy przedsiębiorstwami, wprowadził ograniczenie ich ważności na

gruncie ubezpieczeń społecznych w zakresie rozmiaru wykonywanej pracy. Nie

wprowadził jednak takiego samego ograniczenia w stosunku do umów o pracę

nakładczą zawieranych przez osoby, które jednocześnie nie podlegają

obowiązkowemu ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Zdaniem skarżącego, tylko akt prawny rangi ustawowej może wprowadzać

ograniczenia dla podmiotów, które zawierając jakiekolwiek umowy, podlegają na

skutek ich wykonywania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.

Powoływanie się, w obowiązującym stanie prawnym na uregulowania wyżej

wymienionego rozporządzenia, przy ocenie doniosłości prawnej umów o pracę

nakładczą, narusza normy Konstytucji RP.

Zdaniem skarżącego nieuprawniona jest konkluzja Sądu Apelacyjnego, że

umowa o pracę nakładczą, zawarta przez skarżącego, z uwagi na faktyczną

wysokość otrzymywanego z tytułu jej wykonywania wynagrodzenia (niższą aniżeli

połowa najniższego wynagrodzenia) jest nieważna, z uwagi na jej zawarcie dla

pozoru. Orzeczenia Sądu Najwyższego (wyroki z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK

74/07, III UK 75/07 i III UK 73/07) wydane zostały w odmiennym stanie faktycznym i

prawnym. W niniejszej sprawie decyzją z dnia 31 stycznia 2008 r. ZUS stwierdził,

że A. W. nie podlega ubezpieczeniu społecznemu od 1 czerwca 2005 r. do 30

czerwca 2006 r. oraz od 18 sierpnia 2006 r. z tytułu prowadzonej działalności

7

gospodarczej. Decyzję tą zaskarżył A. W., na skutek czego Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 10 grudnia 2008 r. zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że A.W. z

tytułu prowadzonej działalności gospodarczej podlega ubezpieczeniom:

emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu i dobrowolnemu ubezpieczeniu

chorobowemu. Umowa o prace nakładczą zawarta została w dniu 14 lutego 2008 r.,

a więc po odmowie przez ZUS objęcia skarżącego ubezpieczeniem z tytułu

prowadzonej działalności gospodarczej. W tak przedstawionym stanie faktycznym

nie ma podstaw, aby uznać, że umowa zawarta przez skarżącego jest nieważna z

uwagi na jej zawarcie dla pozoru. Sąd Apelacyjny ocenił przedmiotową sprawę, w

kontekście pozorności zawartej umowy o pracę nakładczą, w taki sam sposób jak

zostało ocenione zawarcie tego typu umów w odmiennym stanie faktycznym.

Skarżący nie zawarł umowy o pracę nakładczą w celu zmiany formy ubezpieczenia

i opłacania w związku z tym wielokrotnie niższych składek niż w przypadku

podleganiu ubezpieczeniu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, którą to

możliwość przewiduje przepis art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. Intencja skarżącego była inna, przejawiał wolę objęcia go

ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej - gdyby zależało

mu na opłacaniu niższych składek, nie złożyłby, zakładając racjonalność

podmiotów działających w systemie prawnym, odwołania od decyzji odmawiającej

objęcia go tym ubezpieczeniem. Złożenie odwołania od decyzji ZUS z 31 stycznia

2008 r. pokazuje, że A. W. miał zamiar, prowadząc działalność gospodarczą,

podlegać obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu. Zawarcie umowy o pracę

nakładczą było konsekwencją wydania przez ZUS niekorzystnej dla skarżącego

decyzji. A. W. nie mógł przewidzieć, jak zakończy się postępowanie odwoławcze.

Mając na uwadze ryzyko, że w określonym czasie nie będzie w ogóle podlegał

ubezpieczeniu społecznemu, zawarł umowę o wykonywanie pracy nakładczej.

Został on niejako zmuszony do podjęcia tego kroku na skutek wydania przez ZUS

błędnej (jak się później okazało), lecz istotnej dla bezpieczeństwa skarżącego

decyzji. Przepis § 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie uprawnień

pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą ma przede wszystkim na celu

ochronę osób wykonujących pracę nakładczą. Przepis ten nie wprowadza zasady,

zgodnie z którą każda umowa o pracę nakładczą, na podstawie której osoba ją

8

wykonująca otrzymuje wynagrodzenie mniejsze od wysokości tam wskazanych, jest

nieważna z mocy prawa. Taki skutek - nieważność z mocy prawa takich umów

musiałaby wynikać wprost z przepisów prawa, i to rangi ustawowej. Nie można

stwierdzić, że każda umowa o pracę nakładczą, której faktycznie wykonywana ilość

pracy nie dawała uprawnionemu wynagrodzenia w określonej wysokości jest

zawarta dla pozoru. Celem zawarcia umowy o pracę nakładczą było wykonywanie

pracy nakładczej po to, aby uzyskać możliwość ubezpieczenia społecznego na

terenie Rzeczypospolitej Polskiej, a fakt zawarcia umowy w celu pozyskania

ubezpieczenia nie jest sam w sobie podstawą do stwierdzenia nieważności takiej

umowy na skutek zakwalifikowanie jej jako pozornej (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 11 stycznia 2006 r., II UK 51/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 366). Aby można

było mówić o pozorności muszą być spełnione łącznie trzy przesłanki:

oświadczenie woli musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie woli musi być

złożone drugiej stronie, adresat oświadczenia woli musi się zgadzać na dokonanie

czynności prawnej jedynie dla pozoru. W niniejszej sprawie przesłanki te nie

zachodzą.

Skarżący twierdził, że w sprawie występuje zagadnienie prawne

sprowadzające się do wyjaśnienia, czy umowa o pracę nakładczą, zawarta przez

osobę, której ZUS odmówił ubezpieczenia z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej i na podstawie której wykonujący pracę nakładczą otrzymywał

miesięczne wynagrodzenie niższe aniżeli połowa najniższego wynagrodzenia z

tytułu umowy o pracę, może być uznana za zawartą dla pozoru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest bezzasadna.

Stosownie do art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a z urzędu bierze

pod rozwagę tylko nieważność postępowania. W świetle art. 3983

§ 1 k.p.c. skarga

kasacyjna może być oparta na zarzutach naruszenia prawa materialnego przez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) oraz na zarzutach

naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienia te mogły mieć wpływ na

wynik sprawy (pkt 2). Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, pod pojęciem

9

podstawy skargi kasacyjnej rozumie się zaś konkretne przepisy prawa, które

zostały w niej wskazane z jednoczesnym stwierdzeniem, że wydanie wyroku

nastąpiło z ich obrazą. W przedmiotowej sprawie w ramach wskazanej przez

skarżącego podstawy kasacyjnej zarzucono jedynie naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 83

§ 1 k.c., art. 6 ust. 1 pkt. 2, art. 13 pkt. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych, § 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących

pracę nakładczą oraz art. 87 ust. 1 i art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej.

Wobec tego, że skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów dotyczących

naruszenia przepisów postępowania, rozpoznanie skargi należy ograniczyć do

oceny zasadności podstawy naruszenia przepisów prawa materialnego, a przy tej

ocenie Sąd Najwyższy jest związany podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku

(art. 39813

§ 1 k.p.c.). Ponadto możliwość kwestionowania skargą kasacyjną

ustaleń faktycznych lub oceny dowodów wyłączona została przez art. 3983

§ 3

k.p.c.

Sąd II instancji ustalił, że umowa o pracę nakładczą zawarta między A. W.

oraz M. M. nie była wykonywana w zakresie, w jakim strony się umówiły. W ciągu

miesiąca rozliczeniowego A. W. wykonywał jedynie pracę nakładczą, za którą

otrzymywał wynagrodzenie na poziomie około 28 zł, tym samym jego

wynagrodzenie znacząco nie osiągało poziomu co najmniej 50% najniższego

wynagrodzenia, o którym mowa w § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę

nakładczą. Sąd II instancji ustalił ponadto, że strony umowy godziły się na taki stan

rzeczy, albowiem za zawarciem umowy o pracę nakładczą nie stała rzeczywista

potrzeba gospodarcza nakładcy. Sąd Apelacyjny powołując się na orzeczenia Sądu

Najwyższego wyraził stanowisko, że umowa o pracę nakładczą była czynnością

pozorną, gdyż strony nie miały zamiaru i nie realizowały konstrukcyjnych cech

(elementów) tego zobowiązania dotyczących rozmiaru wykonywanej pracy w ilości

gwarantującej wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego

wynagrodzenia za pracę.

10

Ustalenie woli (celu, zamiaru) stron umowy stanowi element stanu

faktycznego sprawy, którym Sąd Najwyższy jest związany w myśl art. 39813

§ 2

k.p.c. Ustalenie treści umowy, a także wad oświadczenia woli, w tym pozorności,

jest ustaleniem faktycznym i nie podlega kontroli kasacyjnej (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2011 r., I UK 281/10, LEX nr 786372; z dnia

6 listopada 1996 r., II UKN 9/96, OSNAPiUS 1997 nr 11, poz. 201; z dnia

23 stycznia 1997 r., I CKN 51/96, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 79; z dnia 10 września

1999 r., II UKN 7/99, OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 865; z dnia 30 czerwca 2000 r., II

UKN 614/99, OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 23; z dnia 27 lipca 2000 r., IV CKN 91/00,

LEX nr 52450; z dnia 8 grudnia 2000 r., I CKN 1233/00, LEX nr 536988; z dnia

3 marca 2006 r., II CK 428/05, LEX nr 180195; z dnia 5 czerwca 2009 r., I UK

21/09, LEX nr 515699 oraz z dnia 18 stycznia 2010 r., II UK 149/09, LEX nr

577848).

Sąd Najwyższy podziela utrwalony już pogląd, że z zawarciem umowy o

pracę ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych wiąże obowiązek

ubezpieczenia emerytalnego i rentowych oraz wypadkowego i chorobowego,

podjęcie zatrudnienia w celu objęcia tymi ubezpieczeniami i ewentualnie

korzystania z przewidzianych nimi świadczeń nie jest obejściem prawa (por. wyroki

z dnia 13 maja 2004 r., II UK 365/03, Monitor Prawniczy 2006 nr 5, s. 260, z dnia

25 stycznia 2005 r., II UK 141/04, OSNP 2005 nr 15, poz. 235, z dnia 28 kwietnia

2005 r., I UK 236/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 28, z dnia 11 stycznia 2006 r., II UK

51/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 366 z dnia 6 marca 2007 r., I UK 302/06, OSNP

2008 nr 7-8, poz. 110 i z dnia 2 lipca 2008 r., II UK 334/07, OSNP 2009 nr 23-24,

poz. 321).

Nie jest zatem sprzeczne z prawem ani nie stanowi jego obejścia, jak

również nie narusza zasad współżycia społecznego dokonanie zgłoszenia do

ubezpieczeń społecznych z tytułu wykonywania pracy w oparciu o umowę o pracę

nakładczą, ale pamiętać trzeba, że nie samo zawarcie umowy, ale dopiero

faktyczne wykonywanie pracy na jej podstawie stwarza podstawę do objęcia

ubezpieczeniem.

W myśl art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne,

11

które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami „wykonującymi pracę

nakładczą” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2008 r., I UK 402/07,

OSNP 2009 nr 21-22, poz. 297). Podleganie ubezpieczeniom społecznym wynika

bowiem z prawdziwego zatrudnienia, a nie z samego faktu zawarcia stosownej

umowy, a dokument w postaci umowy nie jest niepodważalnym dowodem na to, że

osoby podpisujące go, jako strony, faktycznie złożyły niewadliwe oświadczenie woli

o treści zawartej w tym dokumencie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 października 2007 r., II UK 56/07, LEX nr 376433). Jeśli zatem strony zawarły

tego rodzaju umowę dla pozoru, to czynność prawna dotknięta wadą oświadczenia

woli, o jakiej traktuje art. 83 § 1 zdanie pierwsze k.c., jako bezwzględnie nieważna,

nie kreuje żadnego stosunku cywilnoprawnego i nie rodzi jakichkolwiek skutków z

punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych.

Taka sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Sąd II instancji ustalił,

że zawarta przez wnioskodawcę A. W. z zainteresowanym M. M. w okresie od 1

maja 2008 r. do dnia 28 lutego 2009 r. umowa o pracę nakładczą była pozorną

czynnością prawną, gdyż na jej podstawie nie była wykonywania praca, a jedynym

celem, jaki przyświecał stronom było objęcie ubezpieczeniami społecznymi.

Praca nakładcza polega na zarobkowym wykonywaniu przez osobę fizyczną

na zlecenie i rachunek pracodawcy czynności - w szczególności - w zakresie

wytwarzania przedmiotów z materiałów powierzonych. Praca nakładcza

wykonywana jest indywidualnie poza siedzibą pracodawcy. Osoba wykonująca

pracę nakładczą świadczy pracę na zlecenie nakładcy z materiału przezeń

powierzonego, nie mając bezpośredniego kontaktu z osobami, dla których

wytwarzane przedmioty są przeznaczone i nie ponosząc ryzyka zbycia tych

przedmiotów. Charakter prawny umowy o pracę nakładczą jest sporny, ale tylko w

zakresie możliwości jej zakwalifikowania na podstawie różnych umów prawa

cywilnego (rodzaj umowy o dzieło czy też odmiana różnych umów o świadczenie

usług). Umowa ta wykazuje szereg podobieństw zarówno do cywilnoprawnej

umowy o dzieło (wykonujący pracę nakładczą zobowiązuje się wobec nakładcy do

osiągnięcia określonych rezultatów, strony nie precyzują jednak wyraźnie

przedmiotu umowy lecz nakładca czyni to dopiero w momencie udzielenia

indywidualnego zlecenia, wykonujący pracę nakładczą nie prowadzi samodzielnej

12

działalności gospodarczej, a wynik jego pracy przypada nakładcy, wykonujący

pracę nakładczą może w zasadzie pracować w dowolnym miejscu i czasie i on

ponosi ryzyko podjęcia się tej pracy, wreszcie prawo do wynagrodzenia za pracę

nakładczą oraz jego wysokość uzależnione są od konkretnego rezultatu pracy) jak i

umowy o pracę. Z tej też przyczyny ustawodawca przyznał osobom wykonującym

ten rodzaj pracy szereg uprawnień pracowniczych w celu upodobnienia ich sytuacji

prawnej do sytuacji prawnej pracowników zarówno w sferze prawa materialnego,

jak i procesowego. Całokształt uprawnień osób wykonujących pracę nakładczą

reguluje wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 303 k.p. rozporządzenie

Rady Ministrów z 31 grudnia 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób

wykonujących pracę nakładczą (Dz. U. z 1976 r. Nr 3, poz. 19 z późn. zm.).

Najważniejszą zaś cechą zawartych w tym akcie unormowań jest maksymalne

zbliżenie statusu osób wykonujących pracę nakładczą do statusu prawnego

pracowników, z jednoczesnym uwzględnieniem specyfiki tego rodzaju pracy.

Wprowadzenie na mocy cytowanego rozporządzenia do umowy o pracę nakładczą

szeregu uprawnień pracowniczych nie przekreśla jednak jej cywilnoprawnego

charakteru. Stąd też zastosowanie mają do niej wprost (a nie odpowiednio, poprzez

odesłanie zawarte w art. 300 k.p.) przepisy art. 83 k.c.

Na gruncie ustalonego stanu faktycznego wynikało, że strony jedynie

formalnie zawartej umowy porozumiały się i realizowały to zobowiązanie w

szczątkowym zakresie wyłącznie w celu stworzenia pozorów i wywołania mylnego

przekonania osób trzecich, w tym organu rentowego, o rzeczywistej woli

nawiązania stosunku pracy nakładczej i jego wykonywania. Zabieg ten miał zaś

służyć – jak twierdzi skarżący - objęciu wnioskodawcy ubezpieczeniem

społecznym.

Kwestię niewłaściwego zastosowania w niniejszej sprawie art. 83 § 1 k.c.

można ewentualnie rozważać w kontekście stwierdzenia Sądu drugiej instancji, że

jakaś część (znikoma) postanowień wspomnianej umowy o pracę nakładczą była

jednak realizowana i wobec tego pojawia się pytanie, czy okoliczność ta wyklucza

uznanie tej umowy za pozorną.

Przepis § 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie uprawnień

pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą stanowi, iż w umowie o pracę

13

nakładczą strony określają minimalną miesięczną ilość pracy, której wykonanie

należy do obowiązków wykonawcy. Minimalna ilość pracy powinna być tak

ustalona, aby jej wykonanie zapewniało uzyskanie co najmniej 50% najniższego

wynagrodzenia określonego przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej na podstawie

art. 774

pkt 1 Kodeksu pracy, zwanego dalej „najniższym wynagrodzeniem”. Jak

wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 maja 2010 r., I UK 43/10 (LEX

619658), przepis powyższy kreuje warunek konieczny (konstrukcyjny) umowy o

pracę nakładczą, odróżniający ją w sposób zdecydowany od pozostałych umów

cywilnoprawnych - właśnie z uwagi na cel ustawodawcy, jakim jest upodobnienie

sytuacji prawnej wykonawców do sytuacji prawnej pracowników. Zatem istotnym

elementem umowy o pracę nakładczą jest określenie minimalnej miesięcznej ilości

pracy, a tym samym zapewnienie wykonawcy określonego wynagrodzenia. Jeśli

więc strony umowy o pracę nakładczą zawierają ją z zamiarem niedotrzymania

tego warunku, w istocie ich oświadczenia woli dotknięte są pozornością.

Należy zatem stwierdzić, że wykładnia funkcjonalna i systemowa przepisów

prawa pracy i prawa ubezpieczeń społecznych prowadzi do wniosku o doniosłości

prawnej jedynie takiej umowy o pracę nakładczą, w której strony nie tylko

uzgodniły, ale i realizowały, rozmiar wykonywanej pracy w ilości gwarantującej

wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za

pracę. Pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie której strony nie miały

zamiaru i nie realizowały tejże konstrukcyjnej cechy zobowiązania, nie stanowi

tytułu podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym osób

wykonujących pracę nakładczą w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13

października1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Podobne stanowisko zajmował już Sąd

Najwyższy w wyrokach z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK 74/07, LEX nr 376437; III

UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53, III UK 76/07, LEX nr 465905 i III UK 77/07,

LEX nr 465895). Skoro umowa o pracę nakładczą była pozorna (co ustalił Sąd II

instancji), to była nieważna (art. 83 § 1 k.c.) i nie stanowiła tytułu ubezpieczenia

społecznego a tym samym A. W. – na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2 oraz art. 13 pkt 2

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nie

14

podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, co zostało

stwierdzone zaskarżoną decyzją organu rentowego z dnia 21 sierpnia 2009 r.

Zauważyć też należy, że wnioskodawca i zainteresowany z dniem 28 lutego

2009 r. - za porozumieniem stron - rozwiązali umowę o pracę nakładczą, zaś z

dniem 1 marca 2009 r. do art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych został

dodany ust. 2b, zgodnie z którym osoba wykonująca pracę nakładczą, prowadząca

jednocześnie pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, podlega

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu tej działalności,

jeżeli z tytułu wykonywania pracy nakładczej podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest niższa od obowiązującej tę osobę

najniższej podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą

działalność. Może ona dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami

emerytalnym i rentowymi również z tytułu, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2.

Okoliczność, że decyzją z dnia 31 stycznia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych stwierdził, że A. W. nie podlega ubezpieczeniom emerytalnemu,

rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od

dnia 1 czerwca 2005 r. do 30 czerwca 2006 r. oraz od dnia 18 sierpnia 2006 r. z

tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie mogła wpłynąć na ocenę

skuteczności zawarcia umowy o pracę nakładczą, skoro – jak to wyjaśniono wyżej

– strony tej umowy nie zamierzały i nie realizowały istotnych jej postanowień

konstrukcyjnych, a zatem bez ważnej podstawy prawnej nie doszło do objęcia

wnioskodawcy ubezpieczeniami społecznymi.

W świetle powyższego stanowiska nieuprawnione są zarzuty dotyczące

naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów Konstytucji RP.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy z mocy art. 39814

k.p.c. orzekł o

oddaleniu skargi kasacyjnej.