II UK 96/11

Sygn. akt II UK 96/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

SSA Maciej Piankowski

w sprawie z wniosku T. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 28 października 2010 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 października 2010 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony przez Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, wyrok Sądu Okręgowego z dnia 26 kwietnia 2010 r., którym –

2

zmieniając decyzję organu rentowego – przyznano T. G. prawo do emerytury od

dnia 1 czerwca 2009 r. i oddalił odwołanie. Sąd pierwszej instancji ustalił, że

ubezpieczony wykazał okres ponad 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach,

na stanowiskach wymienionych w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.), w okresie od dnia 10 września 1966 r. do dnia 15 grudnia 1967 r. (przez 1 rok,

3 miesiące i 5 dni) w Zakładzie Murarsko-Dekarskim Z. K., na stanowisku dekarza i

od dnia 6 czerwca 1970 r. do dnia 6 września 1984 r. (przez 14 lat i 3 miesiące jako

kierowca samochodu ciężarowego powyżej 3,5 tony w PTPL „T". Jako dowód

wykonywania przez ubezpieczonego wymienionych prac w warunkach

szczególnych posłużyła Sądowi pierwszej instancji legitymacja ubezpieczeniowa „z

wpisem opatrzonym w pieczęć zakładu pracy, datę i podpis osoby dokonującej

wpisu, który nie nosi znamion przerobień i fałszerstwa”. Sąd drugiej instancji

uwzględnił zarzuty apelacji w przedmiocie przekroczenia granic swobodnej oceny

dowodów przy ustaleniu okresów świadczenia i wymiaru czasu pracy

ubezpieczonego, który pracując jako dekarz miał 17 lat, a prawo jazdy

uprawniające do prowadzenia samochodu ciężarowego powyżej 3,5 tony uzyskał

dopiero od dnia 20 sierpnia 1971 r. Sąd Apelacyjny przyjął, że ustalenia dotyczące

wykonywania przez ubezpieczonego tej pracy od dnia 6 czerwca 1970 r. zostało

dokonane wbrew dowodowi z dokumentu prawa jazdy. W okresie, w którym

ubezpieczony miał wykonywać zatrudnienie w szczególnych warunkach, nie miał

do jego wykonywania odpowiednich kwalifikacji i uprawnień.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego została wywiedziona na podstawie

naruszenia prawa materialnego – art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst -

Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) w związku z § 4 ust 1 i § 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. przez przyjęcie, że

pracownik wykonujący pracę w szczególnych warunkach może nabyć prawo do

emerytury w obniżonym wieku „o ile posiada stosowne uprawnienia zawodowe do

jej wykonywania, w sytuacji gdy pracownik nabywa prawo do wcześniejszej

emerytury, jeżeli osiągnie określony wiek emerytalny i posiada wymagany okres

3

zatrudnienia, niezależnie od tego czy miał on jednocześnie uprawnienia zawodowe

do jej świadczenia”. Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji błędnie wyłożył art.

32 ust. 1 i 2 ustawy w związku z § 2 i 4 rozporządzenia, gdyż niezasadnie przyjął,

że obiektywnie szkodliwe czynniki występujące w pracy kierowcy samochodu

ciężarowego powyżej 3,5 tony, których niepodważalność znalazła swój wyraz w

umieszczeniu tego stanowiska w wykazie A stanowiącym załącznik do

powoływanego rozporządzenia, realizują się tylko w przypadku kierowania

samochodem przez kierowcę posiadającego stosowne do tego uprawnienia.

Skarżący postawił także zarzut naruszenia przepisów postępowania – art.

233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez „dokonanie oceny dowodów w

sposób niewszechstronny”. Powołał się na to, że „w latach 50, 60, 70 ubiegłego

wieku notorycznie zatrudniano młodocianych pracowników do prac i dekarskich i

budowlanych. Obowiązywał wówczas inny reżim prawa pracy podyktowany

odmiennymi stosunkami społecznymi i gospodarczymi, więc w okolicznościach tej

sprawy przyjęcie, że cały okres zatrudnienia w zakładzie dekarskim nie może być

zaliczony do pracy w szczególnych warunkach, jest nieuprawnione i krzywdzące”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną związany jest stanem

faktycznym ustalonym przez sądy powszechne (art. 39813

§ 2 k.p.c.), dlatego –

zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. – zarzuty podnoszone w ramach podstawy naruszenia

prawa procesowego (art. 233 § 1 w związku z art. 382 k.p.c.) nie mogą być brane

pod uwagę. Niepodważalne jest więc stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że z okresu,

który skarżący wskazywał jako zatrudnienie w szczególnych warunkach, z całą

pewnością nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach jako młodociany i jako

kierowca samochodu ciężarowego o wadze powyżej 3,5 tony bez uprawnień.

Również konstruowanie w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. art. 32 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst - Dz. U. z 2009 r. Nr

153, poz. 1227 ze zm.) w związku z § 4 ust 1 i § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

4

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.) stanowi niedopuszczalne zwalczanie dokonanej przez Sąd

drugiej instancji oceny dowodów, na podstawie których dokonał ustaleń

faktycznych. Taki charakter zarzutu potwierdza używany przez skarżącego zwrot

„przez przyjęcie", który w tym kontekście oznacza „przez ustalenie". Zresztą

właśnie w zakresie ustaleń faktycznych, a nie w kontekście stosowania

wymienionych przepisów prawa materialnego Sąd Apelacyjny podniósł, że po

przeprowadzeniu postępowania dowodowego pozostały wątpliwości co do faktu

wykonywania przez ubezpieczonego pracy kierowcy zaliczanej do szczególnych

warunków zatrudnienia bez prawa jazdy odpowiedniej kategorii. Nie postawił w

rzeczywistości sugerowanej w skardze kasacyjnej tezy, jakoby osoby, które

rzeczywiście wykonywały pracę kierowcy pojazdu powyżej 3,5 tony, nie mając

uprawnień do prowadzenia takich samochodów, nie wykonywały zatrudnienia w

szczególnych warunkach.

Tym niemniej, odnosząc się do wykładni art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, należy podkreślić, że emerytura w wieku niższym niż

określony w art. 27 pkt 1 ustawy przysługuje tylko ubezpieczonym będącym

pracownikami, zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze. Wykazanie zatrudnienia w szczególnych warunkach wymaga zatem

wcześniejszego udowodnienia samego faktu zatrudnienia, a następnie

przekonującego uprawdopodobnienia, że zatrudnienie to wykazywało wszelkie

cechy określone w § 2 rozporządzenia. Niezbędne do stwierdzenia szczególnego

charakteru zatrudnienia jest udowodnienie, że praca wykonywana była stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.

Wykonywanie pracy kierowcy samochodów ciężarowych o dopuszczalnym

ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, wymienionej w wykazie A, dziale 8,

dotyczącym transportu i łączności pod poz. 2 załącznika do rozporządzenia,

niepotwierdzone przez pracodawcę w świadectwie wykonywania prac w

szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru lub w świadectwie pracy, na

podstawie posiadanej dokumentacji, wymagałoby chociażby potwierdzenia

uzyskania prawa jazdy odpowiedniej kategorii.

5

W zakresie wykonywania zatrudnienia bez wymaganych kwalifikacji należy

wskazać na orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące pracowników ochotniczych

hufców pracy w którym stwierdzono, że wymaganie posiadania wyższego

wykształcenia z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym stawiane

pracownikom zatrudnionym na stanowiskach kierowniczych w ochotniczych

hufcach pracy (art. 1 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy Karta

Nauczyciela) warunkuje możliwość zaliczenia okresów zatrudnienia w tym

charakterze jako pracy nauczyciela (pracy w szczególnym charakterze),

umożliwiającej ubieganie się o emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2008 r., II UK 262/07, OSNP 2009 nr

15-16, poz. 211, z dnia 12 października 2007 r., I UK 131/07, OSNP 2008 nr 23-24,

poz. 360 oraz z dnia 16 lipca 1998 r., II UKN 139/98, OSNAPiUS 1999 nr 14, poz.

468). W wyroku z dnia 25 czerwca 2010 r. (II UK 64/10, niepubl.) Sąd Najwyższy

stwierdził wprost, że wykonywanie przez osobę nieposiadającą kwalifikacji

pedagogicznych pracy w placówkach wymienionych w art. 1 Karty Nauczyciela co

do zasady nie może zostać uznane za pracę w szczególnym charakterze.

W kwestii kwalifikowania jako zatrudnienia w szczególnych warunkach, pracy

wykonywanej przez młodocianych, Sąd Najwyższy wyraził pogląd aprobowany

przez skład orzekający w niniejszej sprawie, że przed dniem 1 stycznia 1975 r.

młodociani zatrudniani byli na podstawie umowy określonej w przepisach ustawy z

dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do określonej pracy i warunkach

zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz. U.

Nr 45, poz. 226) i byli ubezpieczonymi z tytułu pozostawania w stosunku pracy

(por. wyrok z dnia 24 kwietnia 2009 r., II UK 334/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz.

294). Sąd Najwyższy wskazał także, że nie jest to wystarczające do uznania tych

okresów pracy za okresy wykonywania pracy w szczególnych warunkach stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy. Z założenia uczeń przyuczany do wykonywania

prac określonych w art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub

otoczenia, nie mógł ich wykonywać i faktycznie nie wykonywał stale i w pełnym wy-

miarze czasu pracy, lecz najwyżej w wymiarze czasu pracy przewidzianym dla

6

pracowników młodocianych. Jeżeli więc na stanowisku pracy ucznia nauki zawodu

przewidziana była norma czasu pracy w liczbie 6 godzin dziennie i 36 godzin

tygodniowo, to praca wykonywana w takim rozmiarze wykonywana była w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym na tym stanowisku, tylko ze względu na

postanowienia art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu,

obowiązującego do czasu wejścia w życie Kodeksu pracy. Przepis ten – odnoszący

się do sytuacji określonych w art. 12 tej ustawy, zgodnie z którym młodociani

przyjęci do pracy byli obowiązani do dokształcania się w celu ukończenia pełnej

szkoły podstawowej lub do dokształcania się zawodowego lub ogólnokształcącego

(ust. 2), natomiast młodociani zatrudnieni w celu nauki zawodu obowiązani byli do

dokształcania się w zakresie obranego zawodu (ust. 3) – stanowił, że do czasu

pracy młodocianych wlicza się czas dokształcania bez względu na to, czy nauka

odbywa się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy, jednakże w wymiarze

nie większym niż 18 godzin tygodniowo (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 kwietnia 2009 r., II UK 334/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz. 294 oraz z dnia

20 stycznia 2011 r., II UK 169/10, niepubl.), w związku z tym jednak zatrudnienie

młodocianych nie mogło być uznane za stałe wykonywanie pracy w warunkach

szczególnych, rozumiane w orzecznictwie Sądu Najwyższego jako wypełnianie

pełnego wymiaru czasu pracy na zajmowanym stanowisku pracy.

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (39814

k.p.c.).