III UK 44/11

Wyrok z dnia 26 stycznia 2012 r.

III UK 44/11

Pobieranie przez zawodnika sportowego tzw. kadrowego oraz nagród

pieniężnych w okresie czynnego uprawiania sportu przed wejściem w życie

uchwały nr 18 Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 1981 r. w sprawie stypendiów

dla sportowców (M.P. Nr 4, poz. 14 ze zm.), nie jest okresem uważanym za

składkowy w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt 17 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Przewodniczący SSN Maciej Pacuda, Sędziowie SN: Halina Kiryło (sprawoz-

dawca), Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 stycznia

2012 r. sprawy z odwołania Andrzeja J. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w R. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 17 listopada 2010 r. […]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Rzeszowie do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzy-

gnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 2 czerwca

2009 r. odmówił ubezpieczonemu Andrzejowi J. prawa do wcześniejszej emerytury z

tytułu działalności artystycznej wobec nieudokumentowania 25 lat zatrudnienia. Do

wymaganego stażu nie zaliczono wnioskodawcy okresu pobierania stypendium

sportowego od 1978 r. do 28 lutego 1983 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem

dnia 17 listopada 2009 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego od powyższej decyzji.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony Andrzej J. (urodzony 17 maja 1961

2

r.) wystąpił po raz pierwszy z wnioskiem emerytalnym w dniu 16 maja 2006 r., przed-

kładająC zaświadczenie o zdobyciu klasy mistrzowskiej w akrobatyce, co wiązało się

z przyznawaniem mu stypendium sportowego od 1978 r. do 30 września 1980 r. Za-

kładowy Klub Sportowy S.R. potwierdził, że ubezpieczony był w tym czasie zawodni-

kiem sekcji akrobatyki sportowej klubu, lecz z uwagi na zniszczenie dokumentacji

niemożliwe jest wskazanie okresu pobierania przezeń stypendium sportowego. Od 1

października 1980 r. wnioskodawca podjął studia w systemie dziennym i kontynuował

je do 28 lutego 1983 r., pobierając w tym czasie stypendium sportowe w Klubie

Sportowym AZS […] w P. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z

dnia 26 czerwca 2006 r. odmówił Andrzejowi J. prawa do emerytury, a Sąd Okręgo-

wy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 17 stycznia

2007 r. […] oddalił odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji, zaś Sąd Apelacyjny-

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 28 listopada

2007 r. […] oddalił jego apelację od tego orzeczenia. Skarga kasacyjna ubezpieczo-

nego od wyroku Sądu Apelacyjnego została oddalona przez Sąd Najwyższy wyro-

kiem z dnia 2 października 2008 r. […].

Zdaniem Sądu Okręgowego dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne zna-

czenie ma dokonana w przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powyższego wyroku

wykładnia przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szcze-

gólnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W świetle unormowań tychże

aktów warunkiem uzyskania prawa do emerytury jest - obok wymaganego okresu

zatrudnienia wynoszącego w przypadku mężczyzn 25 lat - udokumentowanie 15 lat

działalności twórczej lub artystycznej w ramach pracowniczego stosunku zatrudnie-

nia. Tymczasem wnioskodawca był zatrudniony w charakterze artysty - akrobaty na

podstawie umowy o pracę tylko w okresie od 17 stycznia 1983 r. do 31 marca 1991

r., w tym jedynie 4 lata w warunkach szczególnych. Do wymaganego stażu pracy w

szczególnych warunkach nie można zaliczyć ubezpieczonemu okresu prowadzenia

działalności artystycznej w ramach niepracowniczego zatrudnienia w latach 2006 -

2007. W tej sytuacji bezprzedmiotowe są dywagacje na temat ogólnego stażu za-

trudnienia wnioskodawcy.

Na skutek apelacji ubezpieczonego Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 17 listopada 2010 r. zmienił zaskarżone

3

orzeczenie oraz poprzedzającą je decyzję organu rentowego i przyznał Andrzejowi J.

prawo do emerytury począwszy od 1 grudnia 2008 r. Sąd Apelacyjny nie podzielił

stanowiska Sądu pierwszej instancji w kwestii swego związania interpretacją przepi-

sów zaprezentowaną w uzasadnieniu wspomnianego wyroku Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy skoncentrował się jedynie na pracowniczym statusie osoby ubiegają-

cej się o wcześniejszą emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach na pod-

stawie art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, zapominając o regulacji art. 33 w związku z art. 46 tego

aktu, normujących sytuację prawną w zakresie wcześniejszej emerytury osób uro-

dzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed 1 stycznia 1969 r., prowadzących dzia-

łalność twórczą lub artystyczną w ramach niepracowniczego zatrudnienia. Zarówno

w judykaturze jak w doktrynie wyrażany jest pogląd, w świetle którego również wobec

takich osób ma zastosowanie § 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze. Przepis ten stanowi, że pracownik wyko-

nujący działalność twórczą lub artystyczną nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełni

łącznie następujące warunki: akrobata osiągnie wiek 45 lat, wiek ten osiągnie w cza-

sie zatrudnienia i ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat działal-

ności twórczej lub artystycznej.

W rozpoznawanej sprawie spornym okazał się staż zatrudnienia ubezpieczo-

nego, albowiem organ rentowy uwzględnił wnioskodawcy jedynie 24 lata, 9 miesięcy i

15 dni okresów składkowych i nieskładkowych zamiast wymaganych 25 lat.

Odnośnie do kwestionowanego okresu pobierania stypendium sportowego od

1 czerwca 1980 r. do 30 września 1980 r., kiedy to ubezpieczony nie był ani uczniem,

ani studentem studiów dziennych, Sąd Apelacyjny zważył, że na przeszkodzie zali-

czeniu tego okresu w stażu zatrudnienia wnioskodawcy stoi fakt, iż stypendia dla

sportowców zostały wprowadzone dopiero uchwałą nr 18 Rady Ministrów z dnia 28

stycznia 1981 r. w sprawie stypendiów dla sportowców (M.P. Nr 4, poz. 14 ze zm.), a

jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 maja 1984 r., III UZP 19/84 (OSNC

1984 nr 12, poz. 212), pobieranie przez zawodnika sportowego tzw. kadrowego oraz

nagród pieniężnych w okresie czynnego uprawiania sportu przed wejściem w życie

powołanej uchwały nie jest okresem równorzędnym z okresem zatrudnienia w rozu-

mieniu art. 11 ust. 2 pkt 13 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-

4

talnym pracowników i ich rodzin, będącego odpowiednikiem art. 6 ust. 2 pkt 17 obec-

nej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Natomiast co do przypadającego po wejściu w życie wspomnianej uchwały

Rady Ministrów okresu pobierania stypendium sportowego, Sąd drugiej instancji wy-

raził pogląd, że w świetle art. 6 ust. 2 pkt 17 ustawy emerytalno-rentowej warunkiem

jego uwzględnienia w wymaganym stażu zatrudnienia jest nieposiadanie przez sty-

pendystę w tym czasie statusu osoby uczącej się lub studiującej w systemie studiów

dziennych. W tej kwestii Sąd Apelacyjny dał wiarę oświadczeniu pełnomocnika ubez-

pieczonego, że wnioskodawca przestał być studentem już w czerwcu 1982 r., ale

utrzymywał kontakt z uczelnią jako reprezentant Polski. Okoliczność tę potwierdza

zaświadczenie Akademii Wychowania Fizycznego w P., z którego wynika, że w za-

planowanych czterech latach studiów ubezpieczony zaliczył tylko dwa semestry i w

dniu 8 listopada 1983 r. zrezygnował ze studiów, przy czym w okresie od 29 grudnia

1982 r. do 15 września 1983 r. korzystał z urlopu dziekańskiego z powodu przygoto-

wań do mistrzostw Europy. Nadto będąc formalnie studentem studiów dziennych

wnioskodawca podjął w dniu 17 stycznia 1983 r. pracę na pełnym etacie w jako akro-

bata cyrkowy. W tej sytuacji okres pobierania przez ubezpieczonego stypendium

sportowego od czerwca 1982 r. do 16 stycznia 1983 r. należy uznać za składkowy i

zaliczyć do wymaganego stażu zatrudnienia uprawniającego do wcześniejszej eme-

rytury.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną organu rentowego.

Skargę oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię

art. 6 ust. 2 pkt 17 oraz art. 33 w związku z art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) i przyjęcie, że okres pobierania przez ubezpieczo-

nego stypendium sportowego od czerwca 1982 r. do 16 stycznia 1983 r. to okres

składkowy, podlegający zaliczeniu do okresów składkowych i nieskładkowych

uprawniających wnioskodawcę do wcześniejszej emerytury. Skarżący wniósł o

uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do po-

nownego rozpoznania lub o uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez

ustalenie, że ubezpieczonemu nie przysługuje prawo do emerytury, w obydwu przy-

padkach z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że ubezpieczony pobierając

stypendium sportowe z tytułu wyczynowego uprawiania sportu był studentem studiów

5

dziennych Akademii Wychowania Fizycznego w P. od 1 października 1980 r. do 8

listopada 1983 r. W tym bowiem dniu zrezygnował ze studiów. Fakt ten potwierdza

wystawione przez uczelnię zaświadczenie, zamieszczone w aktach sprawy. Status

studenta wyklucza zaliczenie spornego okresu jako składkowego w rozumieniu po-

wołanych przepisów ustawy emerytalnej.

Ubezpieczony w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i za-

sądzenie od strony przeciwnej kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem słuszny jest zarzut

naruszenia prawa materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku. Przedmiotem

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w R. z dnia 2 czerwca 2009 r., a

w konsekwencji - także odwołania od niej i rozstrzygnięć Sądów obydwu instancji,

było ustalenie prawa ubezpieczonego Andrzeja J. do wcześniejszej emerytury przy-

sługującej osobom wykonującym działalność twórczą lub artystyczną. Warto zatem

przypomnieć, że z mocy art. 32 ust. 1, ust. 3 pkt 3 i ust. 4 w związku z art. 33 w

związku z art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych osobom urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. a

przed dniem 1 stycznia 1969 r., ubezpieczonym z tytułu działalności twórczej lub

artystycznej, które nie przystąpiły do otwartego funduszu emerytalnego lub złożyły

wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku otwartym funduszu, za

pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu państwa,

przysługuje prawo do emerytury na warunkach określonych dla pracowników wyko-

nujących działalność twórczą lub artystyczną, jeśli warunki określone w tych przepi-

sach spełnią do dnia 31 grudnia 2008 r. Osoby wykonujące działalność twórczą lub

artystyczną w ramach niepracowniczego stosunku ubezpieczenia mają bowiem taki

sam status prawny, jak pracownicy wykonujący tego rodzaju działalność i z tej racji

mogą nabyć prawo do emerytury na warunkach określonych dla pracowników

(uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2003 r., III UZP 9/03, OSNP

2004 nr 3, poz. 49 i z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK 325/07, OSNP 2009 nr 21 - 22,

poz. 300 oraz wyrok z dnia 6 maja 2010 r., III UK 91/09, LEX nr 602076). Owe wa-

runki to w myśl § 12 ust. 1 i ust. 2 w związku z § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Mini-

strów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnio-

6

nych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43

ze zm.) osiągnięcie wieku emerytalnego wynoszącego dla mężczyzn - akrobatów 45

lat, osiągnięcie tego wieku w czasie zatrudnienia lub w ciągu 5 lat od ustania zatrud-

nienia oraz posiadanie co najmniej 25 lat zatrudnienia, w tym co najmniej 15-letniego

okresu działalności twórczej lub artystycznej.

W rozpoznawanej sprawie sporna okazała się ta przesłanka nabycia przez

Andrzeja J. prawa do wcześniejszej emerytury, jaką jest posiadanie co najmniej 25

letniego okresu zatrudnienia. Wątpliwości budziła możliwość zaliczenia do już uzna-

nego przez organ rentowy stażu składkowego i nieskładkowego, wynoszącego 24

lata, 9 miesięcy i 15 dni, okresu pobierania przez ubezpieczonego stypendium spor-

towego w latach 1978 - 1983.

Zgodnie z art. 6 ust. 2 pkt 17 ustawy o emeryturach i rentach z FUS za okresy

składkowe uważa się również przypadające przed dniem 15 listopada 1991 r. okresy

pobierania stypendium sportowego z tytułu wyczynowego uprawiania sportu na ob-

szarze Państwa Polskiego po ukończeniu 15 roku życia, z wyjątkiem okresów pobie-

rania stypendium przez osoby uczące się lub studiujące w systemie studiów dzien-

nych. Godzi się zauważyć, że wspomniane stypendia sportowe zostały wprowadzone

uchwałą nr 18 Rady Ministrów z dnia 28 stycznia 1981 r. w sprawie stypendium dla

sportowców. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 maja 1984 r., III UZP 19/84

(OSNCP 1984 nr 12, poz. 212) stwierdził, iż pobieranie przez zawodnika sportowego

tzw. kadrowego oraz nagród pieniężnych w okresie czynnego uprawiania sportu

przed wejściem w życie tegoż aktu prawnego nie jest okresem równorzędnym z

okresem zatrudnienia w rozumieniu art. 11 ust. 2 pkt 13 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267

ze zm.). W uzasadnieniu swego stanowiska Sąd Najwyższy podkreślił, że z zawarte-

go w uchwale nr 18 Rady Ministrów uregulowania wynika, iż otrzymanie stypendium

sportowego uzależnione jest od sprecyzowanych w tym akcie warunków. Brak

szczegółowego uregulowania kwestii dotyczącej okresu uprawiania sportu wyczyno-

wego przed dniem wejściem w życie uchwały prowadzi do wniosku, że dotyczy ona

sytuacji zaistniałych po tej dacie. Za poglądem wykluczającym możliwość uznania

wcześniejszego otrzymywania przez sportowców pomocy materialnej w różnej for-

mie, okresowo lub w postaci jednorazowych nagród, za równoznaczne ze stypen-

dium sportowym przemawia również to, że dopiero ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin wprowadziła nowe uregulowa-

7

nie (art. 11 ust. 2 pkt 13), w myśl którego okres pobierania stypendium sportowego

został uznany na okres równorzędny z zatrudnieniem.

Zważywszy, że przywołany art. 11 ust. 2 pkt 13 ustawy o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin miał identyczne brzmienie jak art. 6 ust. 2 pkt 17

obecnie obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, słuszna jest konkluzja Sądu Apelacyjnego w kwestii zachowania aktu-

alności poglądu wyrażonego w tezie cytowanej uchwały Sądu Najwyższego. W kon-

sekwencji tego, rozważania na temat możliwości uwzględnienia w wymaganym stażu

składkowym okresu pobierania przez ubezpieczonego stypendium sportowego ogra-

niczają się do czasu po wejściu w życie uchwały nr 18 Rady Ministrów, tj. po dniu 28

stycznia 1981 r. W tym zaś okresie - począwszy od dnia 1 października 1980 r. -

wnioskodawca był studentem studiów dziennych Akademii Wychowania Fizycznego

w P.

Sąd drugiej instancji uznając za składkowy okres pobierania przez ubezpie-

czonego stypendium sportowego od czerwca 1982 r. do 16 stycznia 1983 r. przyjął

nieistnienie w tym czasie po stronie wnioskodawcy statusu studenta studiów dzien-

nych wskutek „utraty kontaktu z uczelnią”. Trudno zgodzić się z tą tezą. Prawdą jest,

że ubezpieczony z dniem 17 stycznia 1983 r. podjął pracę w pełnym wymiarze go-

dzin jako akrobata oraz że nie realizował w terminie programu studiów i do listopada

1983 r. zaliczył jedynie dwa spośród ośmiu zaplanowanych semestrów. Pozostaje

zatem rozważyć kwestię wpływu powyższych okoliczności na oznaczenie daty, do

której wnioskodawca posiadał status studenta studiów dziennych. Problematykę

uzyskania i utraty statusu studenta wyższej uczelni regulowały w spornym okresie

przepisy art. 86 i następnych ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym

(Dz.U. Nr 14, poz. 113 ze zm.) oraz ustalone na podstawie art. 91 tego aktu ramowy

regulamin studiów i regulaminy studiów poszczególnych uczelni. Zgodnie z art. 90

ust. 1 ustawy, przyjęcie w poczet studentów szkoły osoby spełniającej warunki okre-

ślone w art. 86 i pomyślnym dla niej wyniku rekrutacji na studia, o jakiej mowa w art.

89, następowało z chwilą immatrykulacji i złożenia ślubowania. W myśl art. 104 ust. 1

i 2 ustawy student zobowiązany był do pełnego wykorzystywania możliwości kształ-

cenia, jakie stwarzała mu szkoła oraz do postępowania zgodnie z treścią ślubowania

i regulaminem studiów. W świetle art. 101 ustawy student mógł podejmować pracę

zarobkową, co jednak nie zwalniało go od prawidłowego realizowania obowiązków

wobec szkoły. Z mocy art. 90a ustawy student mógł uzyskać zezwolenie na powta-

8

rzanie roku lub semestru nie więcej niż raz w okresie studiów, chyba że powodem

niezaliczenia była długotrwała choroba lub inne szczególnie ważne przyczyny.

Wreszcie zgodnie z art. 93 ustawy dziekan wydziału mógł - przed ukończeniem stu-

diów, dokumentowanym stosownie do art. 94 odpowiednim dyplomem - skreślić

studenta z listy studentów w wypadkach określonych w regulaminie studiów.

W świetle powołanych unormowań ani niezaliczenie w terminie egzaminów i

kolejnych semestrów studiów, ani podjęcie pracy zarobkowej nie implikowało auto-

matycznego skreślenia danej osoby z listy studentów. Z wystawionego przez Aka-

demię Wychowania Fizycznego w P. zaświadczenia wynika, że ubezpieczony za-

chował status studenta tej uczelni do czasu rezygnacji ze studiów w listopadzie 1983

r., zaś wcześniej - od 20 grudnia 1982 r. do 15 września 1983 r. - korzystał z urlopu

dziekańskiego udzielonego dla realizacji przygotowań do Mistrzostw Europy. Udziel-

nie wspomnianego urlopu jest przy tym dodatkowym argumentem za przyjęciem, iż

ubezpieczony nie przestał być studentem studiów wyższych już w czerwcu 1982 r.,

lecz status taki posiadał do listopada 1983 r. Okoliczność ta wyklucza zakwalifikowa-

nie przypadającego na ten czas okresu pobierania stypendium sportowego z tytułu

wyczynowego uprawiania sportu jako okresu składkowego. Dokonana przez Sąd

Apelacyjny odmienna ocena prawna spornego okresu implikowała zaś uznanie speł-

nienia przez wnioskodawcę wszystkich ustawowych warunków nabycia prawa do

wcześniejszej emerytury z racji prowadzenia działalności artystycznej i zaważyła na

rozstrzygnięciu przedmiotowej sprawy.

Wobec słuszności zarzutów skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy z mocy art.

39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398²¹ k.p.c. orzekł jak w sen-

tencji.

========================================