V CSK 40/11

Sygn. akt V CSK 40/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Jerzego K.

przeciwko „K. Bank” Spółce Akcyjnej w W. i Andrzejowi S. - Syndykowi Masy

Upadłości „I.-K.” Spółki z o.o. w B.

o ustalenie nieważności czynności prawnych ewentualnie o uznanie czynności

prawnych za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 lipca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

W pozwie wniesionym przeciwko K. Bankowi S.A. w W. i Syndykowi masy

upadłości „I.-K.” – spółce z o.o. w B. powód Jerzy K. wniósł o ustalenie nieważności

umowy kredytowej zawartej przez pozwanych w dniu 30 października 2001 r., a

także o ustalenie nieważności oświadczenia Spółki „I.-K.” z dnia 8 listopada 2001 r.

o ustanowieniu dwóch hipotek kaucyjnych:

a) do kwoty 3.800.000 zł na nieruchomości powoda położonej w B. przy ul. K. [...]

(Kw nr „x”);

b) do kwoty 600.000 zł na nieruchomości położonej w W. (Kw nr „y”);

ewentualnie – o uznanie bezskuteczności tego oświadczenia wobec niego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 22 grudnia 2009 r. oddalił powództwo.

Rozstrzygnięcie te zaaprobował Sąd Apelacyjny, oddalając apelację powoda

wyrokiem z dnia 9 lipca 2010 r.

Z bezspornych okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy wynikało,

że powód w dniu 5 lutego 2001 r. sprzedał Spółce z o.o. „I.-K.” nieruchomość

położoną w B. przy ul. K. [...]. Umową z dnia 30 października 2001 r. Spółka ta

uzyskała w pozwanym K. Banku kredyt w wysokości 1.372.758 € (równowartość 5

mln zł), zabezpieczony wieloma hipotekami, m.in. hipoteką kaucyjną do kwoty 3,8

mln zł na kupionej od powoda nieruchomości.

Po ogłoszeniu upadłości Spółki w dniu 30 czerwca 2003 r. reprezentuje ją

Syndyk.

Wyrokiem z dnia 31 maja 2005 r. (sygn. akt V GC 370/03) Sąd Okręgowy

stwierdził – na żądanie Jerzego K. – nieważność umowy sprzedaży nieruchomości

z dnia 5 lutego 2001 r. Syndyk w związku z tym wystąpił o zwrot uiszczonej ceny

sprzedaży; jego powództwo zostało uwzględnione prawomocnym wyrokiem Sądu

Okręgowego z dnia 27 marca 2008 r. (sygn. akt V GC 103/07). Przeciwko Jerzemu

K., jako dłużnikowi hipotecznemu, wniósł w dniu 6 listopada 2008 r. pozew również

K. Bank o zapłatę sumy zabezpieczonej hipotecznie (3,8 mln zł). Postępowanie w

tej sprawie zostało zawieszone.

3

Jerzy K. domagał się wcześniej wykreślenia hipoteki kaucyjnej w kwocie 3,8

mln zł, ale jego powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej nr „x”

z rzeczywistym stanem prawnym zostało prawomocnie oddalone (wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 22 listopada 2007 r., II Ca 480/07 oraz wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 25 czerwca 2007 r., I C 710/06).

W rozpoznawanej sprawie nie badano podnoszonych przez powoda

przesłanek nieważności umowy sprzedaży i oświadczenia o ustanowieniu hipotek,

a oddalenie powództwa (i apelacji) nastąpiło w wyniku stwierdzenia braku interesu

prawnego powoda w wytoczeniu powództwa (art. 189 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny wskazał, że interes prawny powoda w żądaniu ustalenia

nieważności oświadczenia Spółki „I.-K.” o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej na jej

nieruchomości położonej w W., objętej księgą wieczystą nr „y” prowadzoną przez

Sąd Rejonowy nie został w ogóle wykazany. Powód nie twierdził nawet, że

przysługują mu jakiekolwiek uprawnienia do tej nieruchomości. Inna jest natomiast

sytuacja w odniesieniu do nieruchomości powoda położonej w B. przy ul. K.[...],

jednakże nie istniała potrzeba wytoczenia odrębnego powództwa, skoro powód

uprawniony jest do powołania się na nieważność czynności prawnych w sprawie

o świadczenie, a mianowicie w toczącej się sprawie o zapłatę wytoczonej

przeciwko niemu przez K. Bank S.A. w W. (IC 48/09 Sądu Okręgowego).

Sąd Apelacyjny stwierdził ponadto, że alternatywne żądanie ustalenia

„bezskuteczności” oświadczenia woli nie znajduje podstawy prawnej.

Powód w skardze kasacyjnej wniósł o uchylenie obu wyroków i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Skarżący powołał się na „rażące” naruszenie art. 189 k.c. oraz na swój

interes prawny, który może być skuteczniej realizowany w odrębnym procesie, tym

bardziej że powództwo o ustalenie zostało wytoczone wcześniej niż powództwo

Banku o zapłatę kwoty 3,8 mln zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z treści skargi kasacyjnej wynika, że zakresem zaskarżenia zostało objęte

oddalenie powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytowej z dnia

4

30 października 2001 r. oraz oświadczenie z dnia 8 listopada 2001 r.

o ustanowieniu hipoteki kaucyjnej na nieruchomości położonej w B. przy ul. K.[...].

Sąd Apelacyjny nie zakwestionował interesu prawnego powoda w takim ujęciu,

wskazał tylko, iż interes ten może być realizowany w sprawie o świadczenie.

Stanowisko powyższe jest trafne. Jerzy K. występuje wprawdzie w sprawie I C

48/09 w charakterze pozwanego, ale służą mu, jako dłużnikowi hipotecznemu

niebędącemu dłużnikiem osobistym, rozległe zarzuty przeciwko wierzycielowi (K.

Bankowi); nie tylko własne, lecz również służące dłużnikowi (art. 73 u.k.w.h.). Nie

jest w związku z tym uzasadnione przekonanie skarżącego, że w rozpoznawanej

sprawie jego sytuacja byłaby korzystniejsza. Można nawet przyjąć, że zakres

zarzutów pozwanego w sprawie o zapłatę może być szerszy. W tej to bowiem

sprawie dłużnika hipotecznego dotykają w sposób definitywny skutki „przejęcia”

nieruchomości obciążonej hipoteką. Nie istnieją zatem racjonalne argumenty, które

by przemawiały za umożliwieniem obrony dłużnika rzeczowego w odrębnych

sprawach, byłoby to niezgodne z wykładnią art. 189 k.p.c.

W skardze kasacyjnej wyeksponowano zarzut, że proces o ustalenie

został wszczęty wcześniej niż proces wierzyciela hipotecznego o zapłatę kwoty 3,8

mln zł. Gdyby tak istotnie było, to argumenty powoda na tle art. 189 k.p.c. byłyby

zasadne. Skarżący pominął wszakże istotne zdarzenie procesowe w postaci

prawomocnego zwrotu pozwu w rozpoznawanej sprawie zarządzeniem z dnia

22 stycznia 2009 r. (k. 52), co oznacza, że zwrócony pozew nie wywołał żadnych

skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem go do sądu (art. 130 § 2 k.p.c.).

W konsekwencji sprawa ta wpłynęła do sądu w dniu 18 lutego 2009 r., w dacie

wpisania jej pod nowy numer (k. 59).

Z przedstawionych przyczyn należało oddalić skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).